Gözəgörünməz körpü: İlyas Əfəndiyevin sükutu
Bəzən düşünürəm ki, böyük yazıçılar öləndə yalnız cismən yox olurlar. Onların səsi isə daha da güclü eşidilməyə başlayır. İlyas Əfəndiyev 1996-cı ilin 3 oktyabrında Bakıda gözlərini yumanda, yəqin ki, özü də bilmirdi ki, otuz il sonra hələ də onun cümlələri ilə danışacağıq.
Onun ən maraqlı cəhəti nə idi? O, heç vaxt “böyük mövzular”ın arxasınca qaçmırdı. Əksinə, kiçik, demək olar ki, görünməz şeyləri böyük edirdi. Bir ailənin axşam süfrəsi, bir qadının pəncərədən baxışı, bir kişinin ürəyində gizlətdiyi peşmançılıq… Bunlar onun üçün kifayət idi. “Atayevlər ailəsi”ndə, “Sən həmişə mənimləsən”də, “Mənim günahım”da o, insanı elə bir məsafədən göstərirdi ki, oxucu birdən anlayırdı: bu mənəm.
İlyas Əfəndiyev bir növ “səssiz inqilabçı” idi. Sovet dövründə yaşayıb, amma heç vaxt ideologiyanın dilini mənimsəmədi. Onun personajları partiya yığıncaqlarında yox, mətbəxdə, bağda, xəstəxana dəhlizində danışırdılar. Və məhz bu səbəbdən də onun əsərləri bu gün də təravətini itirməyib. Çünki o, zamandan danışmırdı, insanlardan danışırdı.
Maraqlısı odur ki, o, çox vaxt özü də səhnə arxasında qalmağa üstünlük verirdi. Oğlu Elçin Əfəndiyev sonralar yazırdı ki, atası evdə belə çox danışmazdı. Amma yazı masasının arxasında oturanda, sanki başqa bir insan olurdu. Səssiz, diqqətli, hər sözü tərəzi ilə ölçən bir adam.
Bəlkə də ona görədir ki, onun əsərlərini oxuyanda insan özünü tək hiss etmir. Elə bil, kimsə sənin ürəyinin ən dərin yerinə enib, orada oturub, heç nə demədən yanında durur.
Bu gün Fəxri Xiyabanda onun məzarı önünə gül qoyanlar var. Amma mənə elə gəlir ki, ən gözəl anım o deyil. Ən gözəl anım, kimsə axşam evdə oturub “Sarıköynəklə Valehin nağılı”nı və ya “Geriyə baxma, qoca”nı açıb oxuyanda baş verir. O an İlyas Əfəndiyev yenidən sağ olur. Səssizcə. Gözəgörünməz bir körpü kimi.
Otuz il keçib. Amma o hələ də danışır. Sadəcə, indi daha az səs-küylə, daha dərin.
Ruhuna rəhmət.
Nigar Xəlilli
18:46 03.10.2026
Oxunuş sayı: 48
