Okeanın dibində gizlənən sirli meşələr: Qaranlıqda həyat necə çiçəklənir?
Təsəvvür edin: günəş işığının heç vaxt çatmadığı, temperaturun sıfıra yaxın olduğu, təzyiqin isə insan orqanizminin tab gətirə bilməyəcəyi qədər yüksək olduğu bir dünya. Burada ağac yoxdur, yarpaq yoxdur, günəş yoxdur. Amma “meşələr” var.
Bu meşələr yaşıl deyil. Onlar ağ, sarı və çəhrayı rənglərdədir; ağacların yerini isə şüşə süngərlər, soyuq su mərcanları, bakterial koloniyalar və digər qeyri-adi canlılar tutur. Okeanın kilometrlərlə dərinliyində formalaşan bu ekosistemlər Yer kürəsinin ən sirli və az öyrənilmiş həyat məkanlarından hesab olunur.
“Qəribə Meşə” və yadplanetlini xatırladan süngər
2017-ci ildə Sakit okeanın mərkəzi hissəsində, Johnston Atoll yaxınlığında, təxminən 2 400 metr dərinlikdə dəniz dibini araşdıran alimlər qeyri-adi mənzərə ilə qarşılaşıblar. Uzaqdan idarə olunan sualtı aparatın (ROV) kamerasına düşən bu ərazi sonradan “Forest of the Weird” – “Qəribə Meşə” adlandırılıb.
Buradakı “ağaclar” əslində şüşə süngərlər idi. Bəziləri zərif, ağ ətəyi xatırladan formada dəniz axınında yellənir, digərləri isə uzun gövdələrinin üzərində qəribə formalı gövdə hissələri ilə sanki başqa planetdən gəlmiş canlı təsiri bağışlayırdı.
Onlardan biri xüsusilə diqqət çəkib. Formasına görə alimlər ona “ET süngəri” ləqəbini veriblər. Daha sonra bu canlıya Advhena magnifica elmi adı verilib. Növün adı təxminən “möhtəşəm yadplanetli” mənasını daşıyır.
Süngərlərin arasında isə fırça və arfanı xatırladan yumşaq mərcanlar, onların budaqlarına sığınan çəhrayı dəniz ulduzları və digər dərinlik canlıları yaşayırdı. Mənzərə sanki Yer kürəsindən çox uzaq bir planetin səthini xatırladırdı.
Ən maraqlısı isə bu canlıların “şüşədən” hazırlanmış skeletidir. Şüşə süngərlərin skeleti əsasən silisiumdan ibarətdir. Onların bəzi mikroskopik iynələri işığı istiqamətləndirə bilir və optik liflərə bənzər xüsusiyyət göstərir. Başqa sözlə, təbiət optik lif texnologiyasından milyonlarla il əvvəl öz versiyasını “yaradıb”.
9 min illik “canlı şəhərlər”
Dərin okeanın başqa bir möcüzəsi Kanadanın Hecate Strait və Queen Charlotte Sound ərazilərində yerləşir.
Burada nəhəng şüşə süngər rifləri mövcuddur. Bu riflərin bəzilərinin təxminən 9 min il ərzində formalaşdığı hesab edilir. Ayrı-ayrı riflər 25 metrədək hündürlüyə çata, kilometrlərlə əraziyə yayıla bilir.
Bu ekosistemlərdə fərdi süngərlərin də uzunömürlü olduğu məlumdur. Süngər öldükdən sonra onun silisium skeleti dəniz dibində qalır və yeni nəsil süngərlər həmin struktur üzərində böyüyür. Nəticədə zaman keçdikcə nəhəng, çoxmərtəbəli şəhərləri xatırladan mürəkkəb rif sistemləri yaranır.
Bu riflərin əhəmiyyəti yalnız görünüşləri ilə məhdudlaşmır. Süngərlər böyük həcmdə suyu süzərək bakteriyaları və üzvi hissəcikləri tuturlar. Beləliklə, onlar dərin okeanın təbii filtr sistemlərindən biri kimi fəaliyyət göstərir, karbon və silisium dövranına töhfə verirlər.
Günəşsiz dünyada həyat necə mümkündür?
Okeanın kilometrlərlə dərinliyində ən böyük sual budur: Günəş işığı yoxdursa, canlılar enerjini haradan əldə edir?
Səthdən aşağıya doğru enən “dəniz qarı” – ölmüş plankton və digər üzvi hissəciklər – dərinlikdə yaşayan bir çox orqanizm üçün mühüm qida mənbəyidir. Süngərlər və soyuq su mərcanları isə güclü filtratorlar kimi bu hissəcikləri sudan ayırırlar.
Lakin bəzi ekosistemlərdə həyatın enerji mənbəyi daha da heyrətamizdir: kemosintez.
Hidrotermal ventlər və soyuq sızmalar adlanan ərazilərdə Yer qabığının dərinliklərindən hidrogen-sulfid və metan kimi kimyəvi maddələr çıxır. Xüsusi bakteriyalar bu maddələrdən enerji əldə edərək üzvi maddələr yaradırlar.
Bəzi boru qurdları, midyələr və digər canlılar həmin bakteriyalarla simbioz şəraitində yaşayır. Bakteriyalar onlara enerji mənbəyi təmin edir, canlılar isə bakteriyalar üçün təhlükəsiz mühit yaradır. Beləliklə, Günəşsiz ekosistemlərdə həyat tamamilə fərqli enerji mexanizmləri üzərində qurulur.
Son illərdə alimlər okeanın ən dərin hissələrində – hadal zonada, 5 800–9 500 metr dərinliklərdə – metanla əlaqəli mikrob icmalarına dair yeni sübutlar əldə ediblər. Bu kəşflər göstərir ki, həyatın mövcud ola biləcəyi sərhədlər düşündüyümüzdən daha genişdir.
“Veneranın çiçək səbəti”: ömürlük sığınacaq
Dərin okeanın ən maraqlı simbiozlarından biri isə Euplectella aspergillum, yəni “Veneranın çiçək səbəti” kimi tanınan şüşə süngərlə bağlıdır.
Bu süngərin içində çox vaxt bir cüt kiçik karides yaşayır. Karideslər süngərin daxilində qida və sığınacaq tapır, süngər isə onların fəaliyyətindən faydalanır.
Süngər böyüdükcə karideslər onun daxilində sıxışıb qala bilər və ömürlərinin qalan hissəsini burada keçirirlər. Beləliklə, dənizin dərinliklərində olduqca qeyri-adi bir “ömürlük tərəfdaşlıq” yaranır.
Bəzən “meşəni” ağaclar yox, bakteriyalar yaradır
Dərin okeanda meşəyə bənzər strukturların hamısı heyvanlardan ibarət deyil.
Bəzi ərazilərdə iplik formasında böyüyən kükürd oksidləşdirən bakteriyalar böyük koloniyalar əmələ gətirərək dəniz dibində meşəni xatırladan mənzərə yaradır. Bu mikroskopik canlıların yaratdığı strukturlar bəzən minlərlə kvadratmetr ərazini əhatə edə bilir.
Təbiətin başqa bir qeyri-adi “meşəsi” isə qurudan okeana düşən ağaclardır.
Fırtına, daşqın və digər təbii hadisələr nəticəsində okeana sürüklənərək dibə çökən ağac gövdələri “wood falls” – ağac düşmələri adlandırılır. Onlar dərin dənizdə qısa müddətli, lakin olduqca məhsuldar ekosistemlər yaradır.
Ağac yeyən molyusklar, bakteriyalar və digər orqanizmlər bu gövdələrin üzərində məskunlaşaraq özünəməxsus qida zənciri formalaşdırırlar.
Bu “görünməz meşələr” niyə vacibdir?
Okeanın dibindəki bu ekosistemlər yalnız elm üçün maraqlı mənzərə deyil. Onlar dəniz həyatının davamlılığında mühüm rol oynayır.
Bu ekosistemlər:
* yüzlərlə növ üçün sığınacaq və çoxalma məkanı yaradır;
* okeanın karbon və silisium dövranında iştirak edir;
* suyun süzülməsinə və üzvi maddələrin emalına kömək edir;
* bir çox nadir və yalnız dərinliklərdə yaşayan növ üçün yaşayış mühiti təmin edir;
* uzun zaman ərzində formalaşan mürəkkəb ekosistemlərin yaranmasına şərait yaradır.
Lakin bu “meşələr” son dərəcə kövrəkdir.
Dib trolu ilə balıqçılıq, lövbərlərin təsiri, dərin dəniz mədənçiliyi, çirklənmə və okeanın turşulaşması bu ekosistemlərə ciddi təhlükə yaradır. Min illər ərzində formalaşan bir rifin fiziki olaraq dağıdılması isə bərpası mümkün olsa belə, çox uzun zaman tələb edə bilər.
Okeanın hələ açılmamış sirri
Okeanın dibindəki bu qəribə meşələr bizə bir həqiqəti xatırladır: həyat üçün “qeyri-mümkün” hesab etdiyimiz şərait belə bəzən həyatın sonu deyil, onun tamamilə fərqli formasının başlanğıcıdır.
Qaranlıq, soyuq, yüksək təzyiq və az qida – Yer üzündə həyatın ən əlverişsiz şərtləri kimi görünə bilər. Amma dərin okeanın canlıları bu şərtlərə uyğunlaşaraq özünəməxsus ekosistemlər yaradıblar.
Bəlkə də ən heyrətamiz məqam isə budur: insanlıq okeanın dibinin yalnız kiçik bir hissəsini ətraflı şəkildə araşdıra bilib.
Bu isə qarşıda hələ nə qədər sirrin olduğunu göstərir.
Bəlkə növbəti “Qəribə Meşə” artıq haradasa okeanın qaranlıq dərinliklərində bizi gözləyir.
Zərnigar Hüseynli
04:05 29.08.2026
Oxunuş sayı: 97
