Bakı-Daşkənd xətti: qardaşlıqdan strateji müttəfiqliyə
İlham Əliyevin Daşkənd səfəri və Özbəkistanın dövlət agentliyinə verdiyi müsahibə zahirdə qardaşlıq, dostluq və ortaq tarix haqqında mətn kimi görünür. Amma bu müsahibənin siyasi məzmunu emosional leksikadan xeyli dərin gedir. Orada əslində üç paralel xətt görünür: birincisi, Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlərin sadəcə dostluq yox, artıq institutlaşmış müttəfiqlik səviyyəsinə çıxarılması; ikincisi, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında yeni geosiyasi xəttin qurulması; üçüncüsü isə Türk Dövlətləri Təşkilatı, Orta Dəhliz və yaşıl enerji kimi platformalar üzərindən gələcək regional güc memarlığında yer tutmaq cəhdi.
Bu səfəri yalnız ikitərəfli diplomatik hadisə kimi oxumaq düzgün olmaz. Burada söhbət artıq təkcə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərindən getmir. Səfər göstərir ki, Bakı Mərkəzi Asiyada birdəfəlik və simvolik yox, davamlı və sistemli oyun qurmaq istəyir. Müsahibədə də bunu təsdiqləyən çox aydın detalllar var: son beş ildə 15 qarşılıqlı yüksək səviyyəli səfər, “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə”, “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə”, 2023-cü ildə təsis edilən Ali Dövlətlərarası Şura, iqtisadi əməkdaşlığın sektorlar üzrə genişləndirilməsi, nəqliyyat-logistika xəttinin gücləndirilməsi, enerji və yaşıl enerji dəhlizlərinin qurulması, TDT çərçivəsində siyasi və hərbi güc vurğusu, həmçinin “C5” formatının faktiki “C6” formatına çevrilməsi. Bunlar təsadüfi deyil. Bütün bunlar göstərir ki, Bakı Daşkəndi təkcə yaxın tərəfdaş deyil, daha geniş Avrasiya planının strateji dirəyi kimi görür.
Müsahibənin ilk diqqət çəkən cəhəti odur ki, Prezident münasibətləri artıq klassik “qardaş ölkə” romantikası ilə yox, hüquqi və siyasi institutlarla təsvir edir. Yəni burada yalnız ortaq tarix, dil və mənəvi dəyərlər vurğulanmır; eyni zamanda münasibətlərin “müttəfiqlik” səviyyəsinə yüksəldiyi, bunun sənədlərlə və şura mexanizmləri ilə möhkəmləndirildiyi xüsusi qeyd olunur. Bu, vacib siqnaldır. Çünki postsovet və türk dünyası məkanında çox vaxt emosional yaxınlıq siyasi sistemə çevrilmir. Bakı isə bu dəfə Daşkəndlə münasibəti simvolik dostluq səviyyəsindən çıxarıb idarə olunan, sənədləşdirilmiş, ölçülə bilən və sahələrə bölünmüş əməkdaşlıq modelinə çevirir.
Burada şəxsiyyət faktoru da açıq görünür. İlham Əliyev Mirziyoyevlə şəxsi münasibəti sadəcə nəzakət üçün qabartmır. O, faktiki olaraq demək istəyir ki, bu xəttin sürəti liderlər arasında qurulan şəxsi etimad sayəsində mümkün olub. Bu da real siyasətin mühüm detalıdır. Regionda bir çox layihə institusional kağız üzərində qalır, çünki siyasi rəhbərlik arasında qarşılıqlı etimad yoxdur. Bakı-Daşkənd xəttində isə əksinə, şəxsi etimad siyasi və iqtisadi koordinasiyanı sürətləndirən amilə çevrilib. Bu, həm üstünlükdür, həm də potensial riskdir. Üstünlük odur ki, qərarlar sürətlə alınır. Risk odur ki, münasibətlər lider kimyasından həddən artıq asılı qala bilər. Amma görünən odur ki, tərəflər bu asılılığı məhz Ali Dövlətlərarası Şura kimi institusional mexanizmlərlə balanslaşdırmağa çalışırlar.
İkinci əsas məqam iqtisadi blokdur. Müsahibədə verilən rəqəmlər birbaşa siyasi mesaj daşıyır. Ticarət dövriyyəsinin 2025-ci ildə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatması, birgə investisiya şirkətinin 500 milyon dollarlıq kapitalla işləməsi, Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatının Azərbaycanda fəaliyyət göstərməsi, Füzulidə “Dostluq bağı”, avtomobil istehsalı, enerji və petrokimya üzrə birgə müəssisələr - bunlar hamısı onu göstərir ki, Bakı münasibətləri yalnız siyasi jest səviyyəsində saxlamaq istəmir. Əgər siyasi münasibətin iqtisadi dayağı yoxdursa, o, uzunömürlü olmur. Burada isə münasibət artıq rəqəmlərə, istehsala, investisiyaya və konkret layihələrə enib.
Ən maraqlı cəhətlərdən biri də enerji və logistika xəttidir. Burada müsahibənin ən strateji hissəsi gizlənir. “Yaşıl Dəhliz Birliyi”nin yaradılması, Azərbaycan-Qazaxıstan-Özbəkistan yaşıl enerji dəhlizinin vurğulanması, Xəzərin dibi ilə bərpaolunan enerji nəqli imkanlarının gündəmə gətirilməsi, tranzit daşımaların artması və Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası haqda fikir bir şeyi göstərir: Bakı özünü Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında sadəcə keçid ölkəsi kimi yox, strateji platforma kimi qurmaq istəyir.
Bu, çox ciddi məsələdir. Çünki Azərbaycan uzun müddət öz geosiyasi rolunu daha çox enerji ixracatçısı və Cənubi Qafqaz aktoru kimi təqdim edirdi. İndi isə diskurs dəyişir. Yeni diskurs belədir: Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən düyündür. Bu xətt Daşkənd üçün də vacibdir. Özbəkistan dənizə çıxışı olmayan ölkədir və xarici bazarlara sabit, təhlükəsiz və siyasi cəhətdən etibarlı yollar axtarır. Azərbaycan isə öz limanları, dəhlizləri, logistik infrastrukturu və Türkiyə bağlantısı ilə bu çıxışı təmin edə bilən aktor kimi çıxış edir. Yəni Bakı Daşkəndə təkcə dostluq yox, coğrafi açar təklif edir.
Burada bir detal xüsusilə vacibdir: Prezident Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətini sırf ikitərəfli deyil, “C6” məntiqi ilə təqdim edir. Bu, müsahibənin ən ciddi geosiyasi mesajlarından biridir. Əvvəllər daha çox “C5” kimi işləyən Mərkəzi Asiya formatının Azərbaycan da daxil olmaqla genişlənməsi sadəcə termin dəyişikliyi deyil. Bu, Bakının Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri ayrı-ayrı paytaxtlar üzərindən yox, regional blok səviyyəsində düşünməyə başladığını göstərir. Bunun mənası budur ki, Azərbaycan artıq özünü yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi yox, daha geniş türk və Avrasiya məkanında sistemquran aktor kimi görmək istəyir.
Müsahibənin başqa mühüm xətti TDT-dir. Burada Prezident TDT-ni yalnız mədəni və tarixi birlik kimi yox, siyasi, iqtisadi və hətta hərbi gücü artırılmalı olan platforma kimi təsvir edir. Bu, təsadüfi ifadə deyil. Son illərdə TDT çox vaxt simvolik və mədəni çərçivədə təqdim olunurdu. İndi isə açıq şəkildə “qlobal arenada təsir və güc mərkəzinə çevrilmək” məqsədindən danışılır. Bu cümlə çox şey deyir. Deməli, Bakı və Daşkənd TDT-ni artıq yumşaq güc meydanı kimi yox, daha sərt siyasi koordinasiya məkanı kimi görmək istəyir. Bu isə həm fürsət, həm risk yaradır.
Fırsət ondadır ki, Türk dünyası daxilində nəqliyyat, enerji, logistika, ticarət, təhsil və təhlükəsizlik sahələrində koordinasiya dərinləşə bilər. Risk ondadır ki, belə güclənən platforma istər-istəməz başqa böyük güclərin diqqətini və narahatlığını çəkəcək. Rusiya, Çin, İran, hətta Qərb belə bu xətti diqqətlə izləyəcək. Xüsusilə TDT-nin “hərbi güc” termini ilə birlikdə çəkilməsi yeni mərhələ təsiri bağışlayır. Bu hələ ittifaq demək deyil, amma siyasi ambisiyanın yüksəldiyini göstərir.
Müsahibənin bir başqa önəmli qatı Qarabağ və postmünaqişə reallığı ilə bağlıdır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin, “Dostluq bağı”nın, azad edilmiş ərazilərdə Özbəkistan dəstəyinin vurğulanması sadəcə minnətdarlıq jesti deyil. Bakı bununla Daşkəndin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və postmüharibə bərpası məsələsində real tərəfdaş olduğunu göstərir. Yəni Özbəkistan Qarabağ mövzusunda kənar müşahidəçi deyil, siyasi və simvolik dəstək verən ölkə kimi təqdim edilir. Bu da münasibətlərin dərinliyini artırır.
Mədəni-humanitar xətt də əslində geosiyasətin yumşaq hissəsidir. Mədəniyyət günləri, “Şuşa Günləri”, Nizami adına universitet, “Özbəkistan” parkı, media forumları, QHT qrantları, qardaşlaşmış şəhərlər - bunların hamısı bir daha göstərir ki, Bakı və Daşkənd münasibəti yalnız yuxarı səviyyəli dövlət dialoqu kimi qurmur. Onlar bu münasibəti cəmiyyətə, təhsilə, mediaya, regionlara və simvollara endirməyə çalışırlar. Bu, uzunmüddətli siyasi xəttin əlamətidir. Çünki yalnız liderlər arasında qalan dostluq zamanla zəifləyə bilər, amma şəhərlər, məktəblər, parklar, forumlar və müştərək layihələr bu xətti daha dərin edir.
Bununla belə, bu münasibətləri romantikləşdirmək də lazım deyil. Real siyasətdə hər qardaşlıq diskursunun arxasında maraq dayanır. Azərbaycan üçün Özbəkistan Mərkəzi Asiyaya çıxış, Orta Dəhlizin dərinləşməsi, TDT-də balansın güclənməsi və regional nüfuzun artması deməkdir. Özbəkistan üçün Azərbaycan Qafqaz-Türkiyə-Avropa xəttinə bağlanmaq, enerji və logistika şaxələnməsi, Xəzər üzərindən alternativ keçidlər və Türk dünyasında aktiv siyasi tərəfdaş deməkdir. Başqa sözlə, bu münasibətlərin gücü təkcə ortaq tarixdə deyil, maraqların bir-birini tamamlamasındadır. Elə müsahibədə işlənən “iqtisadi imkanlarımız bir-birini tamamlayır” fikri də bunu birbaşa deyir.
Prezidentin müsahibədə vurduğu başqa bir məqam da budur: Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı epizodik yox, strateji istiqamət kimi götürür. Bu, son illərdə Bakı xarici siyasətində görünən əsas xəttlərdən biridir. Əgər əvvəl əsas geosiyasi diqqət daha çox Qərb-Rusiya-Türkiyə-İran dördbucağında formalaşırdısa, indi Mərkəzi Asiya ayrıca strateji məkan kimi önə çıxır. Daşkənd səfəri bu dönüşün nümayişidir. Bu səfər göstərir ki, Azərbaycan özünü artıq yalnız enerji ixrac edən və münaqişə sonrası dövlət kimi yox, Türk dünyası ilə Mərkəzi Asiya arasında qovşaq dövlət kimi brendləşdirir.
Yekun olaraq, İlham Əliyevin Daşkənd səfəri və müsahibəsi bir neçə şeyi eyni anda dedi. Birincisi, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri simvolik qardaşlıq mərhələsini keçib, hüquqi-institusional müttəfiqlik mərhələsinə girib. İkincisi, Bakı Mərkəzi Asiyada mövcudluğunu dərinləşdirir və bunu iqtisadi, logistika, enerji, humanitar və siyasi kanallarla edir. Üçüncüsü, TDT və “C6” xətti vasitəsilə Azərbaycan özünü daha böyük regional memarlığın qurucularından biri kimi təqdim edir. Dördüncüsü, bu münasibətlərin arxasında romantik şüar yox, aydın geoiqtisadi və geosiyasi hesab dayanır.
Qısası, Daşkənd səfəri adi protokol səfəri deyil. Bu, Bakının Mərkəzi Asiya siyasətinin növbəti mərhələsidir. Müsahibədə deyilənlərin əsas mənası da budur: Azərbaycan artıq təkcə qonşuluq və qardaşlıq dili ilə danışmır, eyni zamanda yeni regional xəritədə öz yerini böyütməyə çalışır. Bu prosesin necə nəticələnəcəyini zaman göstərəcək. Amma bir şey aydındır: Bakı-Daşkənd xətti indi sadəcə isti münasibət deyil, hesablanmış siyasi layihədir.
09:50 23.08.2026
Oxunuş sayı: 84
