Diqqət iqtisadiyyatı: Ən bahalı resurs artıq insanın diqqətidir
Bir neçə saniyəlik telefona baxmaq niyyəti bəzən yarım saatlıq ekran vaxtına çevrilir. Bunun necə baş verdiyini isə əksər hallarda hiss etmirik. Bir bildiriş diqqətimizi yayındırır, ardınca sosial şəbəkədə qarşımıza çıxan video, daha sonra maraqlı görünən xəbər başlığı bizi planlaşdırmadığımız şəkildə ekranda saxlayır. Əslində isə bu, təsadüf deyil. Çünki rəqəmsal platformalar artıq istifadəçilərin vaxtı deyil, diqqəti uğrunda yarışır.
Bir vaxtlar iqtisadiyyatın əsas resursları neft, qızıl və təbii sərvətlər hesab olunurdu. Bu gün isə texnologiya şirkətləri üçün ən qiymətli resurs insanın diqqətidir. İstifadəçi platformada nə qədər çox vaxt keçirirsə, onun maraqları haqqında bir o qədər çox məlumat toplanır, qarşısına daha çox reklam çıxarılır və platformanın gəliri artır. Son illərdə geniş yayılmış “diqqət iqtisadiyyatı” anlayışı da məhz bu reallığı ifadə edir.
Bu proses hər gün hər birimizin həyatında baş verir. Telefonu yalnız saata baxmaq və ya bir mesajı cavablandırmaq üçün açırıq. Lakin qarşımıza çıxan bir bildiriş, qısa video və ya maraqlı paylaşım bizi başqa məzmuna yönəldir. Bir neçə dəqiqə keçdiyini düşündüyümüz halda, bəzən yarım saatın necə keçdiyini belə hiss etmirik. Bu, sadəcə vaxt itkisi deyil, rəqəmsal platformaların diqqəti idarə etmək üçün qurduğu sistemin nəticəsidir.
Sosial şəbəkələr, video platformaları və axtarış sistemləri istifadəçilərin davranışlarını xüsusi alqoritmlər vasitəsilə təhlil edir. Hansı videoya daha uzun baxdığımız, hansı xəbəri açdığımız, hansı paylaşımı bəyəndiyimiz, hətta hansı məzmunu sürətlə keçdiyimiz belə qeydə alınır. Daha sonra bu məlumatlar əsasında maraqlarımıza uyğun yeni məzmun təqdim edilir. Məqsəd istifadəçini mümkün qədər uzun müddət platformada saxlamaqdır.
Bu yanaşmanın arxasında iqtisadi səbəblər dayanır. Rəqəmsal platformaların əsas gəlir mənbələrindən biri reklamdır. İstifadəçi tətbiqdə daha çox vaxt keçirdikcə ona daha çox reklam göstərilir. Buna görə də texnologiya şirkətləri insanların diqqətini cəlb etmək və onu mümkün qədər uzun müddət saxlamaq üçün alqoritmlərin inkişafına milyardlarla dollar sərmayə yatırırlar.
Bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biri də informasiyanın sürətlə artmasıdır. Hər gün minlərlə xəbər, video, paylaşım və reklam yayımlanır. Lakin insan beyninin diqqət imkanları eyni qalır. XX əsrin tanınmış iqtisadçısı Herbert Simon hələ 1971-ci ildə qeyd edirdi ki, informasiyanın artdığı mühitdə ən məhdud resurs məhz insanın diqqətinə çevrilir. Bu fikir bu gün “diqqət iqtisadiyyatı” anlayışının əsasını təşkil edir.
İstifadəçiləri platformada saxlamaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur. Sonsuz davam edən qısa videolar, avtomatik açılan növbəti məzmun, fasiləsiz bildirişlər, “Sizin üçün tövsiyə olunur” bölmələri və maraq doğuran başlıqlar ilk baxışda adi funksiyalar kimi görünür. Əslində isə onların məqsədi istifadəçinin diqqətini mümkün qədər uzun müddət platformada saxlamaqdır.
Bu rəqabət təkcə texnologiya şirkətləri arasında getmir. Son illərdə diqqət uğrunda mübarizə media sahəsində də ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Artıq xəbəri hazırlamaq kifayət etmir. Onu müxtəlif platformalarda fərqli formatlarda təqdim etmək də jurnalistikanın vacib hissəsinə çevrilib.
Artıq bir çox media qurumu eyni xəbəri yalnız xəbər saytı üçün hazırlamır. Həmin xəbərin qısa videosu sosial şəbəkələrdə paylaşılır, podkast versiyası hazırlanır, infoqrafikalar vasitəsilə vizuallaşdırılır, mobil tətbiqlər və mesajlaşma platformaları üzərindən də auditoriyaya çatdırılır. Fərqli platformalarda fərqli auditoriyaya uyğun məzmun təqdim etmək media yanaşmasının əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bu model həm xəbərin əhatə dairəsini genişləndirir, həm də istifadəçinin diqqətini müxtəlif kanallar vasitəsilə cəlb etməyə imkan yaradır.
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bir çox media qurumu da bu yanaşmadan istifadə edir. Eyni xəbər həm sayt, həm sosial şəbəkələr, həm də video platformalarında fərqli formatlarda təqdim olunur. Oxucuların informasiya istehlak vərdişlərinin dəyişməsi media qurumlarını da yeni üsullar axtarmağa vadar edir. Artıq xəbərin necə təqdim edilməsi onun məzmunu qədər vacib hesab olunur.
Lakin diqqət uğrunda rəqabətin mənfi tərəfləri də var. Bəzən daha çox baxış və klik toplamaq məqsədilə xəbərlərin başlıqları şişirdilir, emosional ifadələrdən istifadə edilir və məzmunun mahiyyəti ikinci plana keçir. Bu isə cəmiyyətdə dezinformasiyanın yayılmasına və mediaya olan etimadın azalmasına səbəb ola bilər. Jurnalistikanın əsas missiyası isə dəyişmir: cəmiyyəti düzgün, dəqiq və balanslı informasiya ilə təmin etmək.
Diqqət iqtisadiyyatı təkcə media sahəsinə deyil, insanların gündəlik həyatına da təsir göstərir. Gün ərzində onlarla bildiriş, mesaj və xəbər insanın diqqətini dəfələrlə bölür. Bir iş üzərində işləyərkən gələn sadə bir bildiriş belə fikrin dağılmasına səbəb ola bilir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, diqqət yayındıqdan sonra əvvəlki işə tam fokuslanmaq üçün müəyyən vaxt tələb olunur. Bu isə məhsuldarlığın azalmasına və zehni yorğunluğun artmasına gətirib çıxarır.
Məhz buna görə son illərdə “rəqəmsal detoks”, “şüurlu media istehlakı” və “ekran vaxtının idarə olunması” kimi anlayışlar daha çox müzakirə edilir. İnsanlar texnologiyadan tamamilə imtina etməyə deyil, ondan daha şüurlu istifadə etməyə çalışırlar. Bildirişlərin məhdudlaşdırılması, sosial şəbəkələrdə keçirilən vaxtın azaldılması və etibarlı informasiya mənbələrinin seçilməsi bu istiqamətdə atılan addımlardan hesab olunur.
Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə diqqət uğrunda rəqabətin daha da güclənəcəyi gözlənilir. Süni intellekt və fərdiləşdirilmiş alqoritmlər istifadəçilərin maraqlarını daha dəqiq təhlil etdikcə, onların qarşısına çıxan məzmun da daha fərdiləşdirilmiş olacaq. Bu isə diqqətin dəyərini daha da artıracaq.
Rəqəmsal dövrdə informasiya bolluğu problem deyil. Əsas məsələ həmin informasiya içərisindən düzgün seçim edə bilməkdir. Gələcəyin ən vacib bacarıqlarından biri də məhz diqqəti idarə etmək olacaq. Çünki diqqət sadəcə vaxt deyil. O, insanların qərarlarını, düşüncə tərzini və gündəlik həyatını formalaşdıran ən qiymətli resurslardan biridir.
Bəlkə də bu gün özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: diqqətimizi hara yönəltdiyimizə həqiqətən özümüz qərar veririk, yoxsa bu seçimi görünməz alqoritmlər bizim əvəzimizə edir?
Fidan Abdullayeva
15:29 06.07.2026
Oxunuş sayı: 65
