Fidan Ermənistandakı seçkilərdən sonra Moskvaya getdi: Cənubi Qafqazda nizam dəyişir - MÜSAHİBƏ
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Moskvaya səfəri təkcə Ankara–Moskva münasibətlərinin növbəti diplomatik epizodu kimi deyil, eyni zamanda regionda dəyişən siyasi balanslar fonunda diqqətlə izlənilən hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Səfərin həm Rusiya–Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi, həm Qara dəniz təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələrin aktivləşdiyi, həm də Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin formalaşdığı bir dövrə təsadüf etməsi onun əhəmiyyətini daha da artırır.
Xüsusilə Ermənistanda baş verən siyasi proseslərdən sonra regionda yaranan yeni vəziyyət, Azərbaycan–Ermənistan normallaşma gündəliyi, kommunikasiya xətlərinin açılması və Zəngəzur istiqamətində gedən müzakirələr Ankara ilə Moskva arasında koordinasiya ehtiyacını daha da aktuallaşdırıb. Bir tərəfdən Türkiyə regionda davamlı sülh, iqtisadi inteqrasiya və açıq əməkdaşlıq modelini önə çəkir, digər tərəfdən Rusiya Cənubi Qafqazda mövcud təsir imkanlarını qorumağa çalışır.
Bütün bunların fonunda əsas suallar aktuallaşır: Hakan Fidanın Moskva səfəri regionda mümkün yeni gərginliklərin qarşısının alınmasına hesablanmış diplomatik addımdırmı? Ankara ilə Moskva arasında Cənubi Qafqaz üzrə fikir ayrılıqları hansı həddədir? Türkiyə yenidən Rusiya–Ukrayna dialoqunun əsas vasitəçilərindən birinə çevrilə bilərmi?
Mövzu ilə bağlı ekspertlər regionda dəyişən geosiyasi mənzərəni, Türkiyə–Rusiya münasibətlərinin yeni mərhələsini və bunun Cənubi Qafqaza mümkün təsirlərini şərh edirlər.
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzində şöbə müdiri Mətin Məmmədli Crossmedia.az-a müsahibə verib:
- Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın Ermənistandakı seçkilərin yekun nəticəsinin elan olunmasından dərhal sonra Rusiyaya səfərini təsadüfi hesab etmək olarmı?
- Tam təsadüf hesab etməzdim. Hakan Fidanın Moskva səfəri həm Rusiya-Ukrayna müharibəsi, həm Qara dəniz təhlükəsizliyi, həm də Cənubi Qafqaz gündəliyi ilə bağlı olub fikrimcə. Səfərin Ermənistan seçkilərindən dərhal sonraya təsadüf etməsi Ankara üçün Moskva ilə regiondakı yeni siyasi reallıqları müzakirə etmək zərurətindən irəli gəlib. Nəzərə almaq lazımdır ki, Türkiyə Ermənistanda və bütövlükdə Cənubi Qafqazda davamlı sülhdə maraqlıdır. Bu səbəbdən də Rusiya - Ermənistan münasibətlərindəki gərginliyin ciddi eskalasiyaya çevrilməməsi rəsmi Ankara üçün vacibdir.
- Sizcə, iki ölkə arasında Cənubi Qafqaz və regional sülhlə bağlı əsas fikir ayrılıqları nədən ibarətdir?
- Əsas fikir ayrılığı regional nizamın necə qurulacağı ilə bağlıdır. Türkiyə Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasını, Azərbaycan-Ermənistan sülhünü və regionun iqtisadi inteqrasiyasını prioritet sayır. Rusiya isə bu proseslərdə öz təsir mexanizmlərinin qorunmasında maraqlıdır. Yəni Ankara daha çox açıq regional əməkdaşlıq modelinə, Moskva isə nəzarət və təsir imkanlarını saxlayan modelə üstünlük verir. Bununla belə Türkiyə çalışır ki, Rusiya ilə olan fikir ayrılığı regionda təhlükəsizlik mühitinə ciddi neqativ təsir göstərməsin və fikir ayrılığı doğuran məsələlər qarşılıqlı anlaşma, kompromis yolu ilə həll olunsun.
- Düşünmək olarmı ki, Moskvanın Ermənistandakı seçkilərin nəticəsindən sonra təxribatı gözlənilirdi və sözügedən səfərlə həm də bu ehtimal minimallaşıb?
- Belə ehtimalı tam istisna etmək olmaz. Moskva Ermənistandakı siyasi proseslərin nəticəsindən sonra regionda yeni gərginlik dalğasının yaranmasında maraqlı ola və ya ən azı belə riskləri öz təsir rıçaqları üçün istifadə edə bilərdi. Fidanın səfəri bu mənada həm mesaj xarakteri daşıyırdı, həm də mümkün destabilizasiya ssenarilərinin önlənməsi baxımından diplomatik koordinasiya cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
- Məlumdur ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Azərbaycan və Türkiyənin prioritetidir. Bəs Rusiya bu məsələyə necə yanaşır?
- Rusiya Zəngəzur dəhlizinə prinsip etibarilə qarşı deyil, amma onun hansı şərtlərlə açılması Moskva üçün əsas məsələdir. Azərbaycan və Türkiyə üçün bu dəhliz türk dünyasını birləşdirən, Naxçıvanla quru bağlantısını təmin edən strateji layihədir. Rusiya isə kommunikasiyaların açılmasını dəstəkləsə də, prosesin Qərbin və ya ABŞ-nin nəzarətinə keçməsini öz regional mövqeləri baxımından riskli sayır. Son illərdə Zəngəzur/TRIPP mövzusu ətrafında ABŞ amilinin güclənməsi Moskva və Tehranda narahatlıq yaradıb.
- Əgər Rusiyanın Cənubi Qafqazla bağlı mövqeyində ziddiyyətlər varsa, belə düşünmək olarmı ki, bu, 3+3 formatının da inkişafına mane olur?
- Bəli, bu ziddiyyətlər 3+3 formatının inkişafını ləngidir. 3+3 formatı nəzəri baxımdan region ölkələrinin və qonşu güclərin əməkdaşlıq platforması ola bilər. Amma Rusiya, Türkiyə və İranın Cənubi Qafqazla bağlı maraqları tam üst-üstə düşmür. Xüsusilə nəqliyyat dəhlizləri, Qərbin rolu, Ermənistanın xarici siyasət kursuna fərlqi yanaşmalar və Rusiya - Gürcüstan münasibətlərində mövcud vəziyyət formatın real institutlaşmasına mane olur.
- Ümumiyyətlə sizcə, strateji mənada Rusiyanın Cənubi Qafqazda Türkiyənin maraqlarına zidd davranması üçün şansları var? Bu Şərqi-Avropa ilə bağlı məsələdə Ankaranın balanslı mövqeyini dəyişməsinə səbəb olmaz ki?
- Strateji mənada Rusiyanın Türkiyənin maraqlarına açıq şəkildə zidd davranmaq imkanları məhduddur. Çünki Moskva üçün Ankara həm Qara dənizdə, həm enerji sahəsində, həm də Qərblə münasibətlər kontekstində vacib tərəfdaşdır. Rusiya Cənubi Qafqazda Türkiyəni sıxışdırmağa çalışa bilər, amma bunu açıq qarşıdurma səviyyəsinə qaldırması Moskvanın maraqlarına uyğun deyil. Belə addımlar Türkiyənin Şərqi Avropa məsələsində balanslı mövqeyini daha çox Qərbə yaxınlaşdıra bilər.
- Yeri gəlmişkən son zamanlar Rusiya və Ukrayna prezidentlərinin görüşü məsələsi müzakirə olunur. Türkiyə belə bir görüşə ev sahibliyi edə bilər?
- Bəli, Türkiyə Rusiya və Ukrayna prezidentlərinin görüşünə ev sahibliyi edə bilər. Ankara həm Moskva, həm də Kiyevlə dialoq kanallarını saxlayan azsaylı aktorlardan biridir. Fidan Moskvada Türkiyənin vasitəçilik təklifini yenidən gündəmə gətirib, Zelenski də liderlər səviyyəsində görüş ideyasını müzakirəyə çıxarıb.
- Ankaranın Rusiya-Ukrayna müharibəsində əvvəlki vasitəçilik rolunu bərpa etməsi üçün nələrə ehtiyac var? Başqa sözlə, nə olmalıdır ki, Ankara vasitəçi kimi yenidən ön plana çıxsın?
- Ankaranın yenidən ön plana çıxması üçün üç şərt lazımdır: birincisi, Moskva və Kiyev danışıqların tam qələbə yox, kompromis məntiqinə əsaslanmalı olduğunu qəbul etməlidir; ikincisi, ABŞ və Avropa Türkiyənin vasitəçiliyinə mane olmamalı, əksinə onu tamamlayıcı kanal kimi görməlidir; üçüncüsü, Qara dənizdə eskalasiyanın azaldılması real gündəmə çevrilməlidir. Türkiyənin hazırda əsas üstünlüyü odur ki, həm NATO üzvüdür, həm də Rusiya ilə diplomatik kanalları bağlamayıb.
- Sizcə, Türkiyənin mövqeyi indi daha çox Avropanın, ya ABŞ-nin Şərqi Avropa ilə bağlı siyasətinə yaxındır?
- Türkiyənin mövqeyi nə tam Avropanın, nə də tam ABŞ-nin xəttidir. Ankara Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, amma Rusiya ilə əlaqələri qoparmaq siyasəti yürütmür. Bu baxımdan Türkiyənin mövqeyi Qərb düşərgəsinin ümumi prinsiplərinə yaxındır, lakin taktiki baxımdan daha müstəqil və balanslıdır. ABŞ daha çox təzyiq və sanksiya xəttini, Avropa isə təhlükəsizlik təminatları və Ukraynaya uzunmüddətli dəstək xəttini önə çəkir; Türkiyə isə bunlarla yanaşı danışıqlar kanalını açıq saxlamağa çalışır.
Ayhan
15:20 18.06.2026
Oxunuş sayı: 52
