ABŞ və İran arasında yeni müharibə başlana bilər - MÜSAHİBƏ
Ağ Evin rəhbəri Donald Trampın ABŞ–İran çərçivə razılaşması Yaxın Şərqdə son illərin ən təhlükəli eskalasiya mərhələlərindən birinin ardından formalaşan yeni siyasi reallıqdır. İlk baxışda aktiv hərbi qarşıdurmanın dayandırılması və Hörmuz boğazı ətrafında gərginliyin azaldılması diplomatik uğur təsiri yaratsa da, razılaşmanın detalları onun daha çox müvəqqəti sabitlik yaratmağa hesablandığını göstərir. Çünki tərəflər arasında əsas fikir ayrılıqları – İranın nüvə proqramı, sanksiyaların gələcəyi, regional təsir balansı və təhlükəsizlik təminatları – hələ də açıq qalır. Digər tərəfdən, Vaşinqtonun prosesə yanaşması ilə İsrailin təhlükəsizlik prioritetləri arasında görünən fərqlər, eləcə də Livan istiqamətində vəziyyətin qeyri-müəyyənliyi bu anlaşmanın dayanıqlılığı ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Məhz bu fonda əsas müzakirə mövzuları razılaşmanın nə qədər davamlı ola biləcəyi, İsrailin mümkün mövqeyi, Livandakı proseslərin regional müharibə riskinə təsiri, ABŞ–İran qarşıdurmasında kimin daha çox siyasi üstünlük əldə etdiyi və yaranmış nisbi sabitliyin qlobal enerji bazarlarına hansı nəticələr vəd etməsi ilə bağlıdır.
Mövzu ilə bağlı politoloq, professor Əlimusa İbrahimov Crossmedia.az-a müsahibə verib?
– ABŞ və İran arasında əldə edilən razılaşmanı necə qiymətləndirirsiniz?
– ABŞ–İran arasında elan edilən çərçivə razılaşması ilk baxışdan diplomatik irəliləyiş təsiri yaratsa da, mahiyyət etibarilə tam sülh sazişi deyil. Bu daha çox 60 günlük atəşkəs və danışıqlar üçün yaradılmış siyasi pəncərədir. Razılaşma yalnız zərbələrin dayandırılması, Hörmüz boğazının açılması və müəyyən qarşılıqlı öhdəlikləri əhatə edir. Əsas mübahisə predmetləri – İranın nüvə proqramı, uranın zənginləşdirilməsi, sanksiyaların yumşaldılması və aktivlərin taleyi gələcək mərhələyə saxlanılıb. Bu isə göstərir ki, tərəflər problemi həll etməyib, sadəcə idarə olunan formada təxirə salıblar.
– İsrail uzunmüddətli atəşkəsin qarşısını almaq üçün nə edə bilər?
– İsrail bu anlaşmanı təhlükəli şəkildə sadəlövh hesab edə bilər. Xüsusilə İran tərəfinin hərbi təzyiqin danışıqlarda nəticə verdiyini vurğulaması Təl-Əvivdə narahatlıq yarada bilər. İsrail hesab edə bilər ki, 60 günlük fasilə İranın nüvə və regional imkanlarını möhkəmləndirməsi üçün əlavə vaxt yaradır. Bu halda İsrail diplomatik təzyiq mexanizmlərindən istifadə edə, ABŞ daxilində siyasi təsir imkanlarını işə sala və ya qabaqlayıcı təhlükəsizlik addımlarını gündəmdə saxlaya bilər.
– Livanda atəşkəs əldə edilə bilməsə, bu, İranla ABŞ arasında yeni müharibəyə səbəb ola bilərmi?
– Hazırkı mərhələdə bu ssenari birbaşa və qaçılmaz görünmür. Lakin Livanda atəşkəsin pozulması regional qarşıdurmanı yenidən genişləndirə bilər. Mətndə də qeyd olunduğu kimi, Beyruta endirilən zərbədən sonra ABŞ, Qətər və Pakistanın İranın cavab addımlarının qarşısını almaq üçün fəal vasitəçilik aparması göstərdi ki, proses çox kövrəkdir. Əgər Livan istiqamətində eskalasiya davam etsə, bu, ABŞ–İran münasibətlərinə yenidən ciddi təsir göstərə bilər.
– ABŞ Livanda atəşkəs təmin etmək üçün İsrailə təzyiq göstərə bilərmi?
– Mövcud proses göstərir ki, ABŞ müəyyən təsir imkanlarına malikdir və diplomatik kanallar vasitəsilə gərginliyin böyüməsinin qarşısını almağa çalışır. Donald Tramp administrasiyasının razılaşma dövründə İsrailin bəzi addımlarını açıq şəkildə tənqid etməsi bunu göstərən siqnallardan biri kimi görünür. Lakin ABŞ üçün əsas məqsəd regional sabitliyi qorumaq və enerji bazarlarında yeni şokun qarşısını almaqdır. Buna görə Vaşinqton müəyyən təzyiq alətlərindən istifadə edə bilər.
– Sizcə, gərginliyi İran qazandı, yoxsa ABŞ?
– Hazırkı mərhələdə tərəflərdən birinin tam qalib olduğunu demək çətindir. ABŞ üçün əsas nəticə genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınması, enerji bazarlarında sabitlik və diplomatik nəticə nümayişidir. İran üçün isə əsas üstünlük odur ki, sərt təzyiqlərə baxmayaraq danışıqlar masasında qalmağa nail olub və əsas strateji məsələlərin müzakirədən çıxmasına imkan verməyib. Buna görə hazırkı mərhələ daha çox qarşılıqlı taktiki üstünlük kimi görünür.
– Əldə edilən sabitlik neft qiymətlərinə necə təsir edəcək?
– Razılaşmanın ən sürətli təsiri enerji bazarında müşahidə olunub. Hörmüz boğazı üzərindən qlobal neft və maye qaz tədarükünün mühüm hissəsi həyata keçirildiyi üçün gərginliyin azalması bazarda dərhal reaksiyaya səbəb olub və qiymətlər aşağı düşüb. Bununla belə, bu təsirin davamlı olması boğazın tam fəaliyyətinin bərpasından, təhlükəsizlik təminatlarından və qarşıdakı danışıqların nəticəsindən asılı olacaq. Hazırkı mərhələdə bazar daha çox ümidə reaksiya verir, yekun nəticəyə yox.
Ayhan
13:16 16.06.2026
Oxunuş sayı: 53
