Şuşa Bəyannaməsi: Oyun qaydalarını dəyişən tarixi sənəd
Bu gün Şuşa Bəyannaməsinin növbəti ildönümüdür. 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada imzalanan bu sənəd Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Şuşa Bəyannaməsi iki qardaş ölkə arasında mövcud olan dostluq və əməkdaşlıq əlaqələrini strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldərək siyasi, hərbi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsinin hüquqi əsasını formalaşdırdı.
Bəyannamənin əhəmiyyəti yalnız iki dövlət arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmır. Bu sənəd postmüharibə dövründə regionda yaranmış yeni reallıqların və gələcək əməkdaşlıq modelinin ifadəsi kimi çıxış edir. Şuşada imzalanması isə xüsusi simvolik məna daşıyır — bu, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra bölgədə yeni geosiyasi mərhələnin başlanğıcını göstərən mühüm mesaj idi.
Milli Məclisin deputatı Nigar Məmmədova Şuşa bəyannaməsinin əhəmiyyəti ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verib: ”2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada imzalanan “Azərbaycan və Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” bütövlükdə regionun geosiyasi mənzərəsində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan bu sənəd Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının hüquqi-siyasi əsaslarını daha da möhkəmləndirdi və müttəfiqlik münasibətlərini ən yüksək səviyyəyə yüksəltdi. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Şuşa Bəyannaməsi tarixi köklərə söykənir. Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir”, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin isə “Bir millət, iki dövlət” kəlamları bu sənədin ideoloji əsasını təşkil edir. Azad Şuşada imzalanan Bəyannamə Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının ortaq tarixinə, ortaq dəyərlərinə və ortaq gələcəyinə sadiqliyinin ifadəsidir. Şuşa Bəyannaməsinin verdiyi ən mühüm mesaj Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının sarsılmaz və əbədi xarakter daşımasıdır. Sənəd bütün dünyaya nümayiş etdirdi ki, iki dövlət arasında münasibətlər artıq strateji tərəfdaşlıq mərhələsindən müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Bu, regionda sülhün, sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunmasına xidmət edən mühüm siyasi hadisədir. Bəyannamə siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, müdafiə, mədəniyyət, təhsil və digər strateji sahələri əhatə edən geniş əməkdaşlıq proqramıdır. Xüsusilə müdafiə sahəsində əməkdaşlıq və qarşılıqlı hərbi yardım məsələlərinin sənəddə öz əksini tapması tarixi əhəmiyyət daşıyır. Bu müddəalar iki qardaş ölkənin təhlükəsizlik məsələlərində bir-birinin yanında olacağını təsdiqləyir və regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verir. Şuşa Bəyannaməsi iqtisadi sahədə də yeni imkanlar açır”.
Deputat əlavə edib ki, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişaf etdirilməsi ölkələrin iqtisadi qüdrətini daha da möhkəmləndirir: “İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpasında Türkiyə şirkətlərinin fəal iştirakı iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın real nəticələrindən biridir. Bəyannamədə xüsusi yer tutan məsələlərdən biri də Zəngəzur dəhlizi və Orta Dəhlizin inkişafıdır. Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər nəticəsində yaranmış yeni reallıqlar regionun nəqliyyat xəritəsini dəyişdirir. Zəngəzur dəhlizinin açılması Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa əlaqəni təmin etməklə yanaşı, Avropa ilə Asiya arasında yeni ticarət imkanları yaradacaq. Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi də bu strateji baxışın mühüm tərkib hissəsidir. Şuşa Bəyannaməsinin mühüm istiqamətlərindən biri də xarici siyasət sahəsində koordinasiyanın gücləndirilməsidir. Tərəflər beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstəyin davam etdirilməsi, regional və qlobal təhlükəsizlik məsələlərində birgə fəaliyyət göstərilməsi barədə razılığa gəliblər. Bu əməkdaşlıq Azərbaycan və Türkiyənin beynəlxalq nüfuzunu daha da artırır, onların qlobal miqyasda söz sahibi kimi mövqelərini gücləndirir. Sənəddə diaspor və media əməkdaşlığı məsələlərinə də xüsusi diqqət ayrılıb. Xaricdə yaşayan azərbaycanlı və türk icmalarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, vahid media platformalarının yaradılması və informasiya mübadiləsinin genişləndirilməsi beynəlxalq informasiya məkanında ortaq mövqenin formalaşdırılmasına xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin bəyan etdiyi kimi, Şuşa Bəyannaməsində tarixi Qars müqaviləsinə istinad olunması xüsusi rəmzi məna daşıyır. Yüz il əvvəl imzalanmış Qars müqaviləsi regionda sabitliyin əsaslarından biri olmuşdusa, Şuşa Bəyannaməsi XXI əsrdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən yol xəritəsinə çevrilib. Artıq ənənə halını alan Şuşa konfransları da Bəyannamənin ideyalarının yaşadılmasına xidmət edir. Son illərdə Şuşada keçirilən beynəlxalq konfranslarda Türk dünyasının inteqrasiyası, yeni dünya nizamı, geosiyasi proseslər və regional əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunur ki, bu da Şuşa Bəyannaməsinin strateji əhəmiyyətinin hər il daha da artdığını göstərir. Bu sənəd iki ölkənin ortaq təhlükəsizlik anlayışını, strateji hədəflərini və regional baxışını əks etdirməklə yanaşı, Cənubi Qafqazda sülh, sabitlik və inkişaf üçün möhkəm zəmin yaradır”.
Politoloq Aydın Quliyev isə bildirib ki, Şuşa Bəyannaməsinə qədər də Azərbaycan və Türkiyə arasında yüksək səviyyəli münasibətlər mövcud idi: "Lakin iki ölkənin daha sıx inteqrasiyası qarşısında müəyyən geosiyasi və regional amillər dayanırdı. Azərbaycan uzun illər ərzində Qarabağ münaqişəsinin yaratdığı ciddi siyasi və təhlükəsizlik problemləri ilə üz-üzə idi. Bu vəziyyət ölkənin regional əməkdaşlıq imkanlarına da müəyyən təsir göstərirdi. Digər tərəfdən, Türkiyə NATO üzvü kimi bölgədəki qüvvələr balansını və beynəlxalq münasibətlərin həssas məqamlarını nəzərə almağa məcbur idi. Bütün bunlar Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin müəyyən sahələr üzrə daha sürətli dərinləşməsinə mane olan amillərdən hesab edilirdi. Lakin Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması ilə Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində yeni siyasi mərhələ başladı. Bu sənəd iki ölkə arasında əməkdaşlığın gələcək istiqamətlərini və strateji konturlarını müəyyənləşdirdi. Bəyannamə yalnız dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin təsdiqi deyil, eyni zamanda siyasi, hərbi, diplomatik, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində müttəfiqliyin hüquqi əsaslarının gücləndirilməsi kimi qiymətləndirilir”.
Politoloq əlavə edib ki, Şuşa Bəyannaməsinə qədər də Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərini tənzimləyən müxtəlif hüquqi sənədlər mövcud idi və həmin sənədlər öz dövrü üçün mühüm rol oynayırdı: “Lakin Vətən müharibəsindən sonra yaranmış yeni regional reallıqlar və açılan imkanlar daha geniş əməkdaşlıq mexanizmlərini əhatə edən yeni sənədə ehtiyac yaratdı. Çünki artıq Azərbaycan yeni geosiyasi mərhələyə daxil olmuşdu və Türkiyə ilə münasibətlərin maksimum səviyyədə dərinləşdirilməsi üçün əlverişli şərait formalaşmışdı. Qarabağ münaqişəsinin başa çatması fonunda iki qardaş ölkə arasında strateji və taktiki əməkdaşlığın yeni modelinə keçid zərurəti meydana çıxmışdı. Məhz bu ehtiyacdan irəli gələrək Şuşa Bəyannaməsi imzalandı. Bu sənəd Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin yeni mərhələdə inkişafı üçün hüquqi baza və siyasi çərçivə yaratdı. Bəyannamə ilə iki ölkə arasında hərbi, siyasi və strateji müttəfiqlik münasibətləri daha sistemli xarakter aldı. Bu gün artıq beynəlxalq münasibətlər sistemində də belə əməkdaşlıq modellərinə maraq artır və bəzi hallarda Şuşa Bəyannaməsi dövlətlərarası strateji tərəfdaşlıq nümunələrindən biri kimi qeyd olunur. Tarixi baxımdan Şuşa Bəyannaməsinin Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində xüsusi yeri var. Bu sənəd müəyyən mənada XX əsrdə münasibətlərin formalaşmasında mühüm rol oynamış Qars müqaviləsindən sonrakı ən önəmli siyasi-hüquqi sənədlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər Qars müqaviləsi mürəkkəb tarixi şəraitdə münasibətlərin əsaslarını müəyyən etmişdisə, Şuşa Bəyannaməsi Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan–Türkiyə strateji tərəfdaşlığını yeni mərhələyə çıxaran hüquqi və siyasi çərçivəni formalaşdırdı”.
Ayhan
13:55 15.06.2026
Oxunuş sayı: 91
