Yasamalın gizli qalereyası: Böyük küçə sənətindən - Reportaj
Bakının mərkəzi küçələrinin səs-küylü, şüşəli və modern fasadlarından bir neçə addım içəri boylananda, şəhərin tamamilə fərqli, rəngarəng və bir o qədər də sirli alt mədəniyyəti ilə qarşılaşırsan. Yasamal rayonunda, illərdir monoton rəqəmlərin və rəsmi hesabatların mərkəzi olan Dövlət Statistika Komitəsinin dərhal arxasındakı yaşayış məhəlləsi məhz belə gizli məkanlardan biridir. Burada köhnə sovet memarlığının boz qalıqları, dar dalanlar və paslı qaraj qapıları müasir gəncliyin bədii üsyanı – qraffiti sənəti ilə canlanıb.
Həmin məhəlləyə daxil olduğun ilk andaca gözünə dəyən rənglər, sanki zamanın donub qaldığı bu boz divarları canlandırmaq, onlara yeni bir ruh üfürmək məqsədi daşıyır. Köhnə bir yaşayış binasının zirzəmi pəncərələrinin üzərində çəkilmiş dörd fərqli insan başı rəsmi, ilk baxışdan diqqəti cəlb edir. Göy, mavi, sarı və bənövşəyi rənglərdə, qəzəbli, təəccüblü və narahat emosiyalarla təsvir olunmuş bu bığlı personajlar, sanki müasir şəhər həyatının gərginliyini və insanların gündəlik qayğılarını sərgi formatında vizuallaşdırır.
Bir az irəlilədikcə, beton divarların kərpic və suvaq töküntüləri arasından boylanan qarajlar silsiləsi başlayır ki, bura artıq küçə rəssamlarının əsl sərgi salonuna çevrilib. Daş divarın üzərində kəskin xətlərlə işlənmiş yaşıl və firuzəyi rəngli abstrakt qraffiti yazıları köhnə Bakı məhəlləsinin ruhuna qəribə bir dinamika qatır. Divarların çatlarından boylanan yaşıl budaqlar və asma üzüm tənəkləri isə bu süni boyalarla təbii gözəlliyin qovuşduğu unikal bir mənzərə yaradır.
Bu vizual səyahətin ən maraqlı və yumoristik elementlərindən biri köhnə bir dəmir qarajın üzərində çəkilmiş nəhəng göyərçin rəsmidir. Başına qırmızı papaq qoymuş, ayağına qırmızı ayaqqabı geyinmiş bu göyərçinin qarşısında qəzəbli və emosional bir kişi obrazı təsvir edilib. Obrazların başının üzərindəki nitq buludlarında yazılmış "Kurlik, kurlik" və "Dədəndi kurlik" ifadələri, yerli Bakı folklorunun, küçə yumorunun və gənclərin jarqonunun divarlara köçürülmüş ən bariz nümunəsidir.
Bir qədər kənarda, başqa bir qaraj qapısının küncündə yerli qraffiti rəssamlarının bəlkə də ən ironik əsərlərindən biri olan "Qəşəng Şaxta Baba" (Qara Claus) obrazı diqqət çəkir. Yaşıl dərili, qırmızı papaqlı, uzun burunlu və hiyləgər baxışlı bu personaj, klassik bayram obrazlarına tamamilə fərqli və bir az da qotika üslubunda yanaşmanın məhsuludur. Rəsmin altında qoyulmuş "24" və "Tovarich 295" imzaları, bu divar rəsmlərinin arxasında duran müəlliflərin küçə subkulturasındakı kimliyindən xəbər verir.
Divarlarda yalnız yumor və ironiya deyil, həm də klassik qraffiti mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olan "bubble" və "wildstyle" yazı növləri də geniş yer tutur. Məsələn, böyük bir dəmir qapının üzərində parlaq yaşıl və mavi rənglərin sintezi ilə yazılmış "TEMA DOB" sözləri xüsusilə seçilir. Hərflərin içərisində yerləşdirilmiş sülh (peace) rəmzləri, bu sənətin yalnız vizual xaos deyil, həm də cəmiyyətə müəyyən mesajlar ötürmək vasitəsi olduğunu sübut edir.
Daha bir divarda isə klassik Bakı simvolları və yerli motivlər tam fərqli bir rəssam baxışı ilə sintez olunub. Qırmızı rəngli köhnə sovet avtomobili "Jiquli" (VAZ-2101), arxa fonda görünən Bakı Teleqülləsi və dəniz dalğalarını xatırladan mavi naxışlar, şəhərin keçmişi ilə bu gününün unikal harmoniyasını yaradır. Bu kompozisiyanın mərkəzində dayanan, iri və bir az da heyrət dolu gözləri olan gənc oğlan təsviri isə, bəlkə də, böyüyən və sürətlə dəyişən müasir Bakıya baxan elə rəssamın özüdür.
Bu dar məhəllə yolları ilə yuxarıya doğru addımladıqca, pilləkənlərin kənarındakı istinad divarlarının da boş qalmadığını görürük. 2019-cu iylə aid olan daha köhnə, lakin hələ də öz rəngini qoruyub saxlamış irimiqyaslı kompozisiyada insan siması ilə abstrakt formaların və həndəsi naxışların qarışığı əks olunub. Bu rəsmlərin zamanla aşınması, divar suvaqlarının tökülməsi qraffiti sənətinə fərqli bir estetik qat qatır; sənət əsəri zamanın özü ilə birlikdə qocalır və dəyişir.
Məhəllənin memarlıq quruluşu da bu küçə sənətinin inkişafına sanki şərait yaradıb. Pilləli şəkildə ucalan qarajlar, yaşayış binalarının küncləri və beton keçidlər rəssamlar üçün ideal çoxsəviyyəli kətan rolunu oynayır. Aşağıdan yuxarıya baxanda, bir-birinin ardınca düzülən qraffiti panelləri insanda açıq hava altında təşkil olunmuş modern incəsənət muzeyi təəssüratı yaradır.
Binaların pəncərələrindən asılmış paltarlar, eyvanlardan gələn mətbəx qoxuları və məhəllə uşaqlarının səsləri bu vizual sənətlə birləşərək real şəhər həyatının canlı atmosferini formalaşdırır. Divarlardakı parlaq çəhrayı, bənövşəyi və yaşıl tonlar, sovet dövründən qalan eynitipli daş binaların yaratdığı o sıxıcı monotonluğu darmadağın edir. Sakinlər də artıq bu rəsmlərə öyrəşib; onlar üçün bu qrafiklər vandalizm deyil, məhəllənin vizual vizit kartıdır.
Məhəllənin yuxarı hissəsində yerləşən transformator budkasının və yardımçı tikililərin dam qatları da rəssamların fırçasından qaçmayıb. Hətta ağacların yaşıl çətirləri arasından belə divarların ən uca nöqtələrinə çəkilmiş ağ-qara xəttatlıq (calligraffiti) nümunələri boylanır. Bu, küçə rəssamlarının şəhər məkanını tamamalə mənimsəmək və öz varlıqlarını hər nöqtədə hiss etdirmək cəhdidir.
Yasamalın bu nöqtəsində qraffiti sadəcə xaotik cizgilər yığınından ibarət deyil; burada hər bir rəsmin, hər bir yazının öz daxili məntiqi və hekayəsi var. Bir divarda rus dilində yazılmış sadə bir sevgini ifadə edən "Всё равно 4ever" sözləri, digər divarda isə ingilis dilindəki qlobal küçə teqləri yanaşı mövcuddur. Bu isə Bakı gəncliyinin multikultural və qlobal dünyaya açıq pəncərəsinin divardakı əksidir.
Müşahidə etdiyimiz bu küçə qalereyası həm də şəhər sosiologiyası baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət Statistika Komitəsi rəsmi rəqəmlərlə şəhərin iqtisadi və demoqrafik mənzərəsini çəkdiyi halda, onun cəmi cəmi bir neçə metrliyində gənclər rənglərlə şəhərin emosional, psixoloji və bədii mənzərəsini yaradırlar. Bu, rəsmiyyətlə azadlığın, rəqəmlərlə rənglərin qarşıdurması və eyni zamanda qovuşmasıdır.
Yay günəşinin istisi altında parıldayan bu boyalar məhəllənin hər küncünə fərqli bir işıq salır. Kəndir xətləri, elektrik naqilləri və su boruları bu rəsmlərin arasından keçərək sanki kompozisiyanın real elementlərinə çevrilirlər. Məsələn, dörd bığlı personajın tam üzərindən keçən paslı qaz borusu, rəsmə sənaye dövrünün vizual ağırlığını qatan əlavə bir xətt kimi görünür.
Küçə sənətinin ən büyük xüsusiyyəti onun müvəqqəti olmasıdır. Bu gün heyranlıqla baxdığımız bu parlaq rəsmlər bir neçə ildən sonra günəşin şüaları, yağışlar və ya sadəcə divarın yenidən rənglənməsi ilə yox ola bilər. Məhz buna görə də Yasamalın bu gizli küçə qalereyası həm də anın, müasir Bakı gəncliyinin bu günkü düşüncəsinin keçici bədii sənədidir.
Reportajı hazırlayarkən məhəllədən keçən bir neçə sakinlə söhbət etmək imkanımız da oldu. Yaşlı nəslin nümayəndələri ilk vaxtlar bu rəngli divarlara bir az şübhə ilə yanaşsalar da, indi bu personajları məhəllənin daimi "sakinləri" kimi qəbul edirlər. Gənclər isə buranı unikal fotosessiyalar və video çəkilişlər üçün ideal bir fon, Bakının modern vizual simvollarından biri hesab edirlər.
Yasamal məhəllələrinin bu bənzərsiz mənzərəsi, Bakının yalnız tarixi İçərişəhərdən, klassik memarlıq abidələrindən və ya göydələnlərdən ibarət olmadığını göstərir. Bu şəhərin canlı, nəfəs alan, bəzən küsən, bəzən isə uşaq kimi sevinən arka küçələri var. Və bu küçələr öz içində böyük bir yaradıcılıq potensialı gizlədir.
Dövlət Statistika Komitəsinin yaxınlığındakı bu divar rəsmləri həm də gənc rəssamların özlərini ifadə etmək üçün böyük sərgi salonlarına ehtiyac duymadıqlarının sübutudur. Onlar üçün hər bir köhnə qaraj qapısı, hər bir beton istinad divarı cəmiyyətlə ünsiyyət qurmaq, öz daxili dünyalarını paylaşmaq üçün bir platformadır.
Məhəllədən ayrılarkən divarlardakı o rəngarəng obrazların, qırmızı papaqlı göyərçinin və hiyləgər baxışlı Şaxta babanın baxışlarını hələ də üzərində hiss edirsən. Onlar sanki boz gündəlik həyata rəng qatmağın nə qədər vacib olduğunu hər bir keçici sərnişinə xatırlatmaq üçün divarlara həkk olunublar.
Nəticə etibarilə, Bakının Yasamal rayonundakı bu rəngli dalan, urban mədəniyyətin paytaxtımızda nə qədər dərindən kök saldığını və şəhər mühitini necə müsbətə doğru dəyişdiyini göstərən ən gözəl nümunədir. Yolunuz Statistika Komitəsinin yaxınlığına düşərsə, rəsmi binaların arxasına boylanmağı və divarların bu ecazkar hekayətini öz gözlərinizlə oxumağı unutmayın.
Elmir Heydərli
13:14 06.06.2026
Oxunuş sayı: 82
