Qurban bayramı nədir?: Heyvan kəsimi, yoxsa təqva və paylaşım ibadəti?

1. Hamının bildiyini düşündüyü, amma əslində az araşdırdığı bir ibadət

Qurban müsəlman dünyasında ən geniş yayılmış dini ənənələrdən biridir. Hər il milyonlarla heyvan kəsilir, milyonlarla insan bu mərasimdə iştirak edir və böyük əksəriyyət bunun İbrahim peyğəmbərin oğlunu qurban vermək istəməsinin xatirəsinə icra olunduğunu qəbul edir. Lakin məsələ ilk baxışda göründüyündən daha mürəkkəbdir.

Qurani-Kərim diqqətlə oxunduqda maraqlı suallar meydana çıxır. Quranda "Qurban bayramı" ifadəsi varmı? Qurban dedikdə həmişə heyvan nəzərdə tutulurmu? "Mənsək" və "nüsuk" kimi sözlər doğrudanmı qurban mənasını verir? Həcc zamanı kəsilən qurbanlarla sonradan formalaşmış bayram qurbanı arasında fərq varmı?

Bu sualların əhəmiyyəti təkcə dini praktikaya aid deyil. Məsələ eyni zamanda müqəddəs mətnin necə başa düşüldüyü, dini terminlərin necə tərcümə edildiyi və əsrlər ərzində formalaşmış ənənələrin mətnlə münasibəti ilə bağlıdır.

Müasir müsəlman cəmiyyətlərində qurban haqqında danışarkən çox vaxt Qurani-Kərim, hədislər, fiqh və xalq ənənələri bir-birinə qarışdırılır. Nəticədə hansı hökmün birbaşa Qurandan, hansının peyğəmbər sünnəsindən, hansının isə sonrakı hüquqi və mədəni inkişafdan qaynaqlandığını müəyyən etmək çətinləşir.

Bu araşdırmanın məqsədi qurban məsələsinə polemikadan uzaq, mətn mərkəzli və akademik yanaşmaqdır. Məqsəd nə ənənəvi fiqhi rədd etmək, nə də onu mütləq həqiqət kimi təqdim etməkdir. Məqsəd Quranda işlənən terminlərin mənasını, ayələrin kontekstini və sonrakı dini şərhlərin necə formalaşdığını araşdırmaqdır.

Araşdırma göstərir ki, Quranda qurban anlayışı bir neçə müxtəlif termin vasitəsilə ifadə olunur və bu terminlərin hamısını avtomatik şəkildə "heyvan qurbanı" kimi tərcümə etmək həmişə doğru olmaya bilər. Eyni zamanda bəzi ayələrdə həqiqətən də heyvan kəsimi ilə bağlı açıq işarələr mövcuddur. Buna görə məsələni sadələşdirilmiş şəkildə "Quranda qurban yoxdur" və ya "Quranda hər şey tam aydındır" kimi iki ifrat mövqedən biri ilə izah etmək mümkün deyil.

Qurban anlayışının tarixi də maraqlıdır. Qurana görə qurban Hz. İbrahimlə başlamır. Habil və Qabil hekayəsində artıq qurban təqdim olunur. Hətta Quranda hər bir ümmət üçün müəyyən edilmiş "mənsək"dən (mərasimdən) bəhs edilir. Bu isə göstərir ki, qurban (həmçinin digər mərasimlər) insanlığın qədim dini təcrübələrinin bir hissəsidir və İslam həmin ənənəni yeni teoloji məna ilə yenidən şərh etmişdir.

Məhz buna görə qurban məsələsini anlamaq üçün, əvvəlcə Quranda istifadə olunan terminologiyanı araşdırmaq lazımdır. Çünki hər bir dini mübahisənin mərkəzində ilk növbədə sözlərin mənası dayanır.

2. Quranda qurban ilə əlaqəli terminlər ("Qurban", "Mənsək", "Nüsuk", “Büdn” və "Hədy")

Dini mətnlərin anlaşılmasında ən böyük problemlərdən biri sonrakı dövrlərdə formalaşmış terminoloji mənaların ilkin mətnə tətbiq edilməsidir. İnsan bir sözü eşitdiyi zaman onun bu gün daşıdığı mənanı avtomatik olaraq qədim mətnə köçürür. Halbuki müqəddəs mətnlərin dili çox vaxt daha geniş və çoxqatlı semantik quruluşa malik olur.

Qurban anlayışı ilə bağlı Quranda da oxşar vəziyyət müşahidə edilir. Müasir müsəlman qurban dedikdə əsasən bayram günü kəsilən qoyun, keçi, inək və ya dəvəni nəzərdə tutur. Lakin, Qurani-Kərimdə istifadə olunan terminologiya bundan daha genişdir və bir neçə müxtəlif anlayışı əhatə edir.

Ən əvvəl diqqət çəkən termin "qurban" sözünün özüdür.

Ərəb dilində "qurban" (قربان) sözü "q-r-b" kökündən yaranmışdır. Bu kökün əsas mənası yaxınlaşmaqdır. Eyni kökdən yaranan "qərib", "qurbət", "müqərrəb" kimi sözlər də yaxınlıq ideyasını ifadə edir. Buna görə qurban sözünün ilkin semantik mənası heyvan deyil, Allaha yaxınlaşmaq üçün təqdim edilən hər hansı vasitədir.

Bu mənanı Quranda Habil və Qabil hekayəsində görmək mümkündür: "Onlar qurban təqdim etdilər. Birinin qurbanı qəbul edildi, digərinin isə qəbul edilmədi." (Maidə, 5:27)

Ayədə qurbanın hansı formada təqdim edildiyi göstərilmir. Daha sonrakı dini rəvayətlərdən məlum olur ki, təqdimatlardan biri heyvan, digəri isə əkin məhsulu idi. Rəvayətin diqqətəlayiq cəhəti budur ki, Quran qurbanın mahiyyətini təqdim olunan obyektlə deyil, onun qəbul olunması ilə əlaqələndirir.

Qurban mövzusunda ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biri Quranda işlənən bəzi terminlərin sonrakı əsrlərdə əldə etdiyi mənalarla ilkin mətnin mənalarının eyniləşdirilməsidir. Bu baxımdan "mənsək" və "nüsuk" sözləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ərəb dilində hər iki söz eyni kökdən – n-s-k (نسك) kökündən yaranmışdır. Klassik ərəb lüğətlərində bu kök ilk növbədə ibadət, dini təmizlik, Allaha yönəlmiş mərasim və dini itaət mənaları ilə əlaqələndirilir. Başqa sözlə, sözün ilkin semantik nüvəsi "heyvan kəsmək" deyil, "ibadət etmək" ideyasıdır.

Bu məqamı nəzərə almadan Qurandakı ayələri oxumaq müəyyən yanlış təsəvvürlər yarada bilər. Məsələn, Həcc surəsinin 34-cü ayəsində belə buyurulur: "Biz hər ümmət üçün bir mənsək müəyyən etdik ki, Allahın onlara ruzi olaraq verdiyi heyvanlar üzərində Onun adını çəksinlər."

Ənənəvi tərcümələrin böyük hissəsində "mənsək" sözü birbaşa "qurban" kimi tərcümə edilir. Lakin ayənin ərəb mətnində işlənən söz məhz "qurban" deyil, "mənsək"dir. Bu sözün lüğəvi mənası: ibadət forması, dini ayin, dini mərasim, ibadət məkanı kimi izah edilir.

Əgər ayənin yalnız ilk hissəsini oxusaq, orada heyvan kəsimindən bəhs edildiyini qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Ayə hər ümmət üçün müəyyən edilmiş dini ayindən danışır. Lakin ayənin davamında heyvanların qeyd olunması səbəbindən klassik təfsirlər həmin ayinin konkret olaraq qurban mərasimi olduğunu qəbul etmişlər.

Burada vacib incəlik ortaya çıxır: Qurban mənası sözün özündə deyil, ayənin kontekstində meydana çıxır.

Başqa sözlə, mənsək sözü özlüyündə "qurbanlıq heyvan" demir. Lakin, müəyyən ayələrdə onun ətrafında işlənən ifadələr həmin ayinin heyvan təqdimatı ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Eyni vəziyyət "nüsuk" sözü üçün də keçərlidir. Məsələn, Bəqərə surəsinin 196-cı ayəsində oxuyuruq: "...oruc, sədəqə və ya nüsuk..." Müasir tərcümələrin əksəriyyətində nüsuk burada "qurban" kimi verilir. Halbuki sözün lüğəvi mənası yenə də ibadət, dini təqdimat və ya ritual əməl deməkdir.

Əlbəttə, ayənin konteksti nəzərə alınanda burada qurban təqdimatı nəzərdə tutulduğu qənaətinə gəlmək mümkündür. Lakin yenə də qurban mənası sözün özündən deyil, kontekstdən çıxarılır.

Bu nüans vacibdir. Çünki terminoloji daralma nəticəsində oxucu bəzən Quranda olmayan konkretlikləri mətnə əlavə edir. Ərəb mətnində daha ümumi və çoxqatlı məna daşıyan söz tərcümədə daha spesifik bir məna ilə əvəz edilir və beləliklə mətnin mümkün semantik çalarları görünməz olur.

Bu hadisə yalnız qurban mövzusuna aid deyil. Müqəddəs mətnlərin tərcüməsində tez-tez rast gəlinən ümumi problemdir. Tərcüməçi bəzən sözün ehtimal olunan mənasını onun yeganə mənası kimi təqdim edir.

Qurban mövzusunda da oxşar vəziyyət müşahidə edilir. Klassik fiqh əsərlərində mənsək və nüsuk çox vaxt birbaşa qurban anlayışı ilə əlaqələndirilmişdir. Bunun səbəbi həmin sözlərin İslam hüququnda artıq xüsusi terminoloji məna qazanmasıdır. Lakin Qurani-Kərimin dili ilə sonrakı fiqhi terminologiyanı tam eyniləşdirmək elmi baxımdan ehtiyat tələb edir.

Bu məqam bizi daha fundamental suala gətirib çıxarır: Əgər mənsək və nüsuk ilkin olaraq ibadət və mərasim mənalarını daşıyırsa, Quranda həqiqətən heyvan qurbanından bəhs edən konkret terminlər hansılardır?

Bu suala cavab vermək üçün artıq Həcc surəsində istifadə olunan digər anlayışlara nəzər salmaq lazımdır.

Quranda heyvan qurbanına ən yaxın terminlərdən biri hədy (هدي) sözüdür. Bu sözün kökündə "aparmaq", "çatdırmaq", "təqdim etmək" mənası dayanır. Hədy xüsusilə Kəbəyə və ya müqəddəs bölgəyə aparılan qurbanlıq heyvanları ifadə edir.

Bəqərə surəsinin 196-cı ayəsində və digər həcc ayələrində işlənən bu termin artıq konkret dini kontekstə malikdir. Burada söhbət ümumi ibadətdən deyil, müəyyən məqsədlə ayrılmış və müqəddəs məkana gətirilmiş heyvanlardan gedir.

Digər mühüm termin isə büdn (بدن) sözüdür. Həcc surəsinin 36-cı ayəsində buyurulur: "Biz büdnləri də sizin üçün Allahın nişanələrindən etdik..."

Buradakı "büdn" sözü xüsusi olaraq iri qurbanlıq heyvanları – əsasən dəvələri, bəzən isə iri buynuzlu mal-qaranı ifadə edir. Diqqətəlayiq məqam budur ki, Quranda heyvan qurbanına dair ən açıq ifadələr məhz bu termin vasitəsilə təqdim edilir. Ayədə heyvanların Allahın adı ilə kəsilməsindən, sonra onların ətindən yeyilməsindən və ehtiyac sahiblərinə paylanmasından bəhs olunur.

Məhz buna görə bir çox müasir tədqiqatçı belə nəticəyə gəlir ki, Quranda heyvan qurbanını göstərən ən güclü dəlillər mənsək və nüsuk sözlərində deyil, hədy və büdn terminlərinin istifadə olunduğu ayələrdə axtarılmalıdır.

Buradan isə növbəti mühüm sual yaranır: Əgər Quranda heyvan qurbanı haqqında ən açıq mətnlər hədy və büdn anlayışları ilə bağlıdırsa, həmin ayələr hansı kontekstdə nazil olmuşdur? Onlar ümumi qurban ibadətindən danışır, yoxsa konkret olaraq həcc mərasimindən?

3. Kövsər surəsinin ikinci ayəsi və Qurban məsələsi

Qurban ibadətinin Qurandakı əsas dəlillərindən biri kimi ən çox istinad edilən mətn Kövsər surəsinin ikinci ayəsidir. Ayədə belə buyurulur: "Elə isə Rəbbin üçün namaz qıl və vənhar et." (Kövsər, 108:2)

İslam hüquq ənənəsində bu ayə adətən "Rəbbin üçün namaz qıl və qurban kəs" şəklində tərcümə edilmiş və qurban ibadətinin Qurani əsaslarından biri hesab olunmuşdur. Bunun əsas səbəbi ayədə işlədilən "vənhar" (وانحر) feilidir. Klassik ərəb dilində "nahr" sözü xüsusilə dəvənin boğaz nahiyəsindən xüsusi üsulla kəsilməsini ifadə edir. Sonrakı dini istifadədə isə, bu termin ümumilikdə qurbanlıq heyvanın kəsilməsi mənasında başa düşülmüşdür. Bu baxımdan, klassik təfsirçilərin ayəni qurban kəsmək əmri kimi izah etmələri müəyyən dil əsaslarına malikdir.

Lakin, mətnə daha diqqətlə yanaşıldıqda bəzi suallar meydana çıxır. Əvvəla, ayədə birbaşa "qurban" sözü işlədilmir. Nə "qurban" (قربان), nə "zibh" (ذبح), nə də "hədy" (هدي) termini mövcuddur. Qurani-Kərimdə heyvan qurbanı ilə bağlı istifadə olunan digər terminlərin əvəzinə burada yalnız bir feil – "vənhar" işlədilmişdir. Bu isə, ayənin mənasının tamamilə aydın və mübahisəsiz olmadığını göstərir.

Erkən İslam dövrünə aid bəzi rəylərdə "vənhar" sözünə fərqli izahlar verilməsi də bunu təsdiq edir. Bəzi ilk dövr alimləri bu ifadəni namaz zamanı əllərin sinə səviyyəsinə qaldırılması, sinənin qibləyə yönəldilməsi və ya ibadətdə bütün varlığı ilə Allaha yönəlmək kimi izah etmişlər. Bu şərhlər sonrakı əsrlərdə geniş qəbul edilməmiş və klassik təfsirdə dominant mövqeyə çevrilməmişdir. Bununla belə onların mövcudluğu bir həqiqəti göstərir: ayənin mənası tarix boyunca tam yekdilliklə başa düşülməmişdir.

Mətnin daxili quruluşu da diqqətə layiqdir. Kövsər surəsi cəmi üç ayədən ibarətdir. Birinci ayədə Peyğəmbərə verilən ilahi nemətdən danışılır, ikinci ayədə namaz və "vənhar" əmri verilir, üçüncü ayədə isə düşmənlərinin nəticəsiz qalacağı bildirilir. Surənin heç bir yerində qurban bayramından, müəyyən tarixdən, qurbanlıq heyvanların növlərindən və ya qurban ibadətinin hüquqi detallarından bəhs edilmir. Əgər ayənin məqsədi bütün müsəlmanlar üçün hər il icra olunacaq müstəqil qurban ibadətini təsbit etmək olsaydı, bu barədə daha konkret ifadələrin işlədilməsi gözlənilə bilərdi.

Bu fakt ayənin qurbanla əlaqəsini inkar etmir. Əksinə, "nahr" feilinin ərəb dilindəki istifadəsi onun qurbanlıq heyvan kəsimi ilə əlaqəsini kifayət qədər güclü edir. Lakin, ayənin özündən birbaşa bugünkü formada formalaşmış Qurban bayramı institutunu çıxarmaq da asan görünmür. Burada mətnlə sonrakı hüquqi inkişaf arasında fərq meydana çıxır. Ayə qurban ideyasına işarə edə bilər, lakin həmin ideyanın sonrakı əsrlərdə qazandığı bütün hüquqi və ritual məzmun birbaşa ayənin özündə mövcud deyildir. Bu səbəbdən, Kövsər surəsinin ikinci ayəsini qurban mövzusunda araşdırarkən iki fərqli səviyyəni bir-birindən ayırmaq vacibdir. Birinci səviyyə mətnin özüdür. Mətn Peyğəmbərə (səs) Allah üçün namaz qılmağı və "vənhar" etməyi əmr edir. İkinci səviyyə isə, əsrlər boyu formalaşmış təfsir və fiqh ənənəsidir. Həmin ənənə bu əmri qurban kəsmək kimi başa düşmüş və onu Qurban bayramı ibadətinin əsas dəlillərindən birinə çevirmişdir.

Beləliklə, elmi baxımdan ən ehtiyatlı nəticə budur ki, Kövsər surəsinin ikinci ayəsi qurban ideyası ilə əlaqəli ən mühüm Qurani mətnlərdən biridir. Bununla yanaşı, ayənin özündə nə Qurban bayramının adı çəkilir, nə də sonrakı fiqh kitablarında təsvir edilən geniş hüquqi sistem təqdim olunur. Ayənin qurban ibadətinin əsas mənbələrindən birinə çevrilməsi Qurani mətnin özündən daha çox onun əsrlər boyu formalaşmış təfsiri və hüquqi şərhi ilə bağlıdır. Bu da qurban məsələsində Quran mətni ilə İslam ənənəsinin necə qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamladığını göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir.

4. Həcc surəsindəki Qurban ayələri: ümumi ibadət, yoxsa həcc mərasimi?

Quranda qurban mövzusunu araşdıran hər bir tədqiqatçı gec-tez eyni mətnlərə müraciət etməli olur. Bunlar əsasən Həcc surəsinin 28, 34, 36 və 37-ci ayələridir. İslam hüququnda qurbanla bağlı formalaşmış hökmlərin mühüm hissəsi məhz bu ayələrə istinad edir.

Lakin burada maraqlı bir vəziyyət yaranır. Ayələri diqqətlə oxuduqda görünür ki, onların hamısı eyni surədə yerləşir və hamısı eyni hadisələr zəncirinin içərisində təqdim edilir. Bu hadisələr zəncirinin adı isə həccdir.

Məhz buna görə müasir Quran araşdırmalarında belə bir sual tez-tez ortaya çıxır: Quranda təsvir edilən qurban ibadəti ümumi və universal xarakter daşıyır, yoxsa ilk növbədə həcc mərasiminin bir hissəsidir?

Bu sualın cavabı üçün ayələri ayrıca deyil, bütöv kontekst daxilində oxumaq lazımdır.

Həcc surəsinin 26-cı ayəsindən başlayaraq mövzu tamamilə Kəbə, həcc və ziyarət mərasimləri üzərində qurulur.

Allah buyurur: "İbrahim üçün Evin yerini hazırladığımız zaman..." Sonra ardınca həccə çağırış gəlir: "İnsanlar arasında həcci elan et..." Daha sonra zəvvarların Kəbəyə gəlməsindən, müəyyən günlərdə Allahı zikr etməsindən, təvaf etməsindən və digər həcc ayinlərindən danışılır. Yəni qurbanla bağlı ayələr məhz bu böyük həcc kontekstinin ortasında yerləşdirilmişdir.

Bu faktın özü mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki ayələrin məna dairəsini müəyyən edən əsas amillərdən biri onların daxil olduğu mətn mühitidir. Mətnşünaslıqda buna "kontekst prinsipi" deyilir. Əgər bir ayə həcc ayinlərindən bəhs edən hissənin içində yerləşirsə, ilkin ehtimal həmin ayənin də həcc mərasimi ilə əlaqədar olmasıdır.

Həcc 22:28 ayəsində deyilir: "Müəyyən günlərdə Allahın adını çəksinlər; Onun özlərinə ruzi verdiyi heyvanlar üzərində..." Ənənəvi təfsirlərdə bu ayə qurbanlıq heyvanların kəsilməsi ilə əlaqələndirilir.

Lakin diqqət çəkən məqam budur ki, ayə yenə də həccə gələn insanlardan danışır. Burada təsvir olunan insanlar: Kəbəyə gəlirlər, müəyyən günlərdə ibadət edirlər, Allahın adını zikr edirlər, heyvanlar üzərində Onun adını çəkirlər. Başqa sözlə, ayənin bütün səhnəsi Məkkədə və həcc günlərində baş verir. Bu səbəbdən, bir sıra müasir tədqiqatçılar hesab edirlər ki, ayənin ilkin və birbaşa mövzusu qlobal qurban bayramı deyil, həcc mərasimində yerinə yetirilən qurban ayinidir.

Daha sonra belə buyurulur: "Biz hər bir ümmət üçün bir mənsək müəyyən etdik ki, Allahın onlara ruzi verdiyi heyvanlar üzərində Onun adını çəksinlər." (Həcc 22:34)

Bu ayə çox vaxt qurbanın bütün peyğəmbərlərin şəriətində mövcud olduğunu göstərən əsas dəlil kimi təqdim edilir. Doğrudan da ayə mühüm bir həqiqəti ifadə edir: Qurban və ya qurban xarakterli təqdimatlar yalnız İslam dininə məxsus deyildir. Bu, insanlığın qədim dini tarixinin bir hissəsidir.

Lakin ayənin daha dərindən təhlili maraqlı nəticələr verir. Burada Allah demir: "Hər ümmətə qurban verməyi əmr etdik." Əksinə buyurur: "Hər ümmət üçün mənsək müəyyən etdik."

Bu isə daha geniş ifadədir. Mənsək ibadət sistemi, dini ayin və ritual mənasını daşıyır. Ayənin davamında heyvanların qeyd olunması həmin ayinin tərkib hissələrindən birinin heyvan təqdimatı olduğunu göstərir. Amma ayə qurbanı bütün dinlərin yeganə və əsas xüsusiyyəti kimi təqdim etmir. Əsas vurğu müxtəlif ümmətlərin Allah tərəfindən müəyyən edilmiş ibadət formalarına malik olması üzərində qurulur.

Quranda heyvan qurbanı ilə bağlı ən konkret mətn məhz bu ayədir. Burada deyilir: "Biz büdnləri sizin üçün Allahın nişanələrindən etdik..." (Həcc 22:36)

Sonra heyvanların Allahın adı ilə kəsilməsi, yerə yıxılması və onların ətindən yeməkdən bəhs edilir. Bu ayə göstərir ki, Quranda heyvan qurbanı anlayışı mövcuddur. Bu faktı inkar etmək çətindir. Lakin burada da mühüm bir sual qalır: Bu ayədə təsvir olunan qurban hansı qurban növüdür?

Ayənin əvvəlki və sonrakı hissələrinə baxdıqda görünür ki, söhbət yenə də həcc ziyarətinin içində baş verən hadisələrdən gedir. Başqa sözlə, ayə qurbanın mövcudluğunu təsdiq edir, lakin onun həccdən kənarda necə tətbiq ediləcəyi barədə ayrıca hökm vermir. Bu fərq çox vacibdir. Bir şeyin mövcud olması ilə onun bütün insanlar üçün müəyyən formada vacib elan edilməsi eyni məsələ deyildir.

Qurbanla bağlı Qurandakı ən məşhur ayələrdən biri budur: "Onların nə əti, nə də qanı Allaha çatır. Allaha çatan yalnız sizin təqvanızdır." (Həcc 22:37).

Bu ayə qurbanın teoloji mahiyyətini anlamaq üçün açar rolunu oynayır. Maraqlıdır ki, ayədə diqqət heyvanın özündən uzaqlaşdırılır. Quran demir: Əsas olan heyvanın böyüklüyüdür. Quran demir: Əsas olan qurbanın qiymətidir. Quran demir: Əsas olan axıdılan qanın miqdarıdır. Əksinə vurğulanır ki, Allah üçün həlledici olan insanın daxilindəki niyyət, səmimiyyət və təqvadır.

Bu fikir qədim qurban anlayışlarında baş vermiş mühüm teoloji dönüşü ifadə edir. Çünki qədim dünyada çox vaxt qurban tanrıları razı salmaq üçün təqdim edilən maddi hədiyyə kimi başa düşülürdü. Quranda isə, Allahın insan təqdimatına ehtiyacı olmadığı vurğulanır. Beləliklə qurban maddi təqdimatdan mənəvi simvola çevrilir.

Həcc surəsinin ayələrini bütöv şəkildə oxuduqda bir neçə nəticə əldə etmək mümkündür:

 Birincisi, Quranda heyvan qurbanının mövcudluğu açıq şəkildə təsdiqlənir.

 İkincisi, həmin ayələrin hamısı həcc mərasimi kontekstində təqdim edilir.

 Üçüncüsü, ayələrdə hər il dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan bütün müsəlmanların ayrıca bayram qurbanı kəsmələri barədə açıq hökm yoxdur.

 Dördüncüsü, Quranın əsas vurğusu heyvanın özünə deyil, ibadətin mənəvi məqsədinə yönəlir.

Məhz bu nöqtədə araşdırma daha mürəkkəb mərhələyə daxil olur. Əgər qurban Hz. İbrahim peyğəmbərlə başlamayıbsa və Qurana görə bütün əvvəlki ümmətlərdə də mövcud olubsa, onda qurbanın mənşəyini yalnız Hz. İbrahim və Hz. İsmayıl hadisəsi ilə izah etmək nə dərəcədə doğrudur?

5. Hz. İbrahim və oğlunun qurbanı: tarixi hadisə, simvolik sınaq, yoxsa sonrakı təfsir?

Qurban anlayışının Qurandakı inkişafına diqqətlə baxıldıqda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxır. Mətn qurbanı ilk dəfə İbrahim hekayəsində deyil, Habil və Qabil hadisəsində təqdim edir. Bu isə göstərir ki, qurban Hz. İbrahimdən əvvəl də mövcud olan dini institut idi. Həcc surəsində isə, Allahın hər bir ümmət üçün ayrıca mənsək (ibadət) müəyyən etdiyi bildirilir. Beləliklə, Quran qurbanı müəyyən bir peyğəmbərlə başlayan yeni ibadət kimi deyil, insanlıq tarixində mövcud olan qədim dini praktika kimi təqdim edir.

Bu kontekstdə Hz. İbrahim hekayəsinin məqsədi qurban institutunu yaratmaq deyil, ona yeni məna vermək ola bilər. Saffat surəsində diqqəti cəlb edən ilk məqam Allahın birbaşa əmrinin deyil, yuxunun təsvir edilməsidir: “Ey oğlum! Mən yuxuda görürəm ki, səni qurban verirəm...” (37:102).

Mətnin özündə “oğlunu qurban et” şəklində açıq ilahi əmr yoxdur. Hadisə əvvəlcə Hz. İbrahimin gördüyü yuxu kimi təqdim edilir. Daha sonra Allah bu hadisəni “açıq-aşkar bir sınaq” adlandırır (37:106). Burada diqqət çəkən məqam sınağın nəticəsinin oğulun öldürülməsi ilə deyil, onun xilas edilməsi ilə tamamlanmasıdır. Quranın dramatik zirvə nöqtəsi qurbanın həyata keçirilməsi deyil, həyata keçirilməməsidir.

Əgər məqsəd insan qurbanını təsdiqləmək olsaydı, hadisənin kulminasiya nöqtəsi oğulun qurban edilməsində olardı. Lakin mətn əks istiqamətdə hərəkət edir. Qurban prosesi dayandırılır və insanın yerinə başqa bir qurbanlıq təqdim edilir: “Biz onu böyük bir qurbanlıqla əvəz etdik.” (37:107).

Bu ayənin teoloji yükü çox vaxt lazımınca qiymətləndirilmir. Quran sadəcə qurbanın baş verdiyini deyil, əvəz edilməni vurğulayır. Əvəz edilmənin vurğulanması isə, əvvəlki ehtimal olunan qurban obyektinin – insanın – ilahi şəkildə prosesdən çıxarıldığını göstərir. Başqa sözlə, hekayənin mərkəzində qurbanın icrası deyil, insanın qurban statusundan çıxarılması dayanır.

Bu məqam Həcc surəsinin 37-ci ayəsi ilə birlikdə oxunduqda daha aydın görünür: “Onların nə əti, nə də qanı Allaha çatır. Allaha çatan yalnız sizin təqvanızdır.”

Əgər Allaha çatan nə qan, nə də qurbanlığın özü deyilsə, onda İbrahim hadisəsinin məqsədi də qan axıtmaq ola bilməz. Quranın öz məntiqinə görə ilahi dəyər qurban edilən varlıqda deyil, qurban verməyə hazır olan insanın mənəvi vəziyyətindədir. Belə olduqda İbrahim hekayəsi qurbanın fiziki tərəfini deyil, təqva və itaət prinsipini nümayiş etdirən sınağa çevrilir.

Bu yanaşma Habil və Qabil hekayəsi ilə də uyğunluq təşkil edir. Orada da qəbul edilən qurbanın növü deyil, təqdim edən şəxsin təqvasıdır: “Allah yalnız müttəqilərdən qəbul edir.” (5:27)

Beləliklə Quranın hər iki əsas qurban hekayəsində eyni prinsip təkrarlanır: qəbul edilən qurbanlıq deyil, qəbul edilən təqvadır. Habil və Qabil hadisəsində olduğu kimi, Hz. İbrahim hekayəsində də maddi təqdimat arxa plana keçir, mənəvi vəziyyət isə ön plana çıxır.

Bu məntiq əsasında Hz. İbrahim hadisəsini qədim insan qurbanı ənənələrinin ilahi şəkildə yenidən şərhi kimi oxumaq mümkündür. Belə bir oxunuşda hekayənin əsas mesajı “insanı qurban et” deyil, “insanı qurbanlıq statusundan çıxar” olur. Quran qurban institutunu ləğv etmir, lakin onun mərkəzini dəyişir: insan həyatını qurban obyektindən çıxarır, onun yerinə təqvanı və mənəvi itaəti yerləşdirir. Nəticədə qurbanın mahiyyəti ölüm və qan üzərində deyil, insanın Allah qarşısındakı daxili məsuliyyəti üzərində qurulur.

Bu baxımdan İbrahim hekayəsi sadəcə fərdi itaət nümunəsi deyil, qədim qurban anlayışının əxlaqi dəyişməsini əks etdirən Qurani manifest kimi də oxuna bilər. Bu şərh mətnin açıq şəkildə dediyi hökm deyil, lakin Quranın qurban, təqva və insan həyatı haqqında formalaşdırdığı ümumi teoloji məntiqdən çıxan nəticələrdən biridir.

6. Qurani-Kərimdə bugünkü mənada Qurban bayramı varmı?

Bu sual ilk baxışda sadə görünə bilər. Çünki müsəlmanların böyük əksəriyyəti üçün cavab çoxdan məlum sayılır. Min dörd yüz ildən artıqdır ki, İslam dünyasında Qurban bayramı qeyd edilir, milyonlarla insan qurban kəsir və bu ibadət dini həyatın ayrılmaz hissəsi hesab olunur. Lakin, akademik araşdırmanın vəzifəsi ənənənin nə qədər qədim olmasını deyil, onun mənbələrinin nə olduğunu müəyyən etməkdir. Bu baxımdan, məsələ bir qədər mürəkkəbləşir.

Çünki Quranda Ramazan ayı açıq şəkildə qeyd olunur. Oruc haqqında geniş hökmlər verilir. Həcc haqqında uzun ayələr mövcuddur. Nikah, boşanma, miras, ticarət və digər mövzular ətraflı şəkildə izah edilir. Ancaq "Qurban bayramı" ifadəsi Quranda yoxdur. Bu faktın özü dini hökmü ləğv etmir. Lakin, məsələnin daha diqqətlə araşdırılmasını zəruri edir.

Ənənəvi fiqhdə bu mövzuda əsas dəlil kimi Kövsər surəsinin ikinci ayəsi irəli sürülür. Lakin, yuxarıda araşdırdığımız kimi bu ayə də birmənalı şəkildə qurban kısilməsinə işarə etmir. Yəni bu ayəni “əllərini sinənin üstünə qaldıraraq Rəbbinə dua et” kimi tərcemə etmək daha məntiqli görünür.

Məsələnin ən vacib nöqtəsi də burada ortaya çıxır. Quranda qurbanın neçə gün kəsilməsi, hansı heyvanların uyğun olması, yaş həddi, bölgü qaydası, ailə adından kəsilməsi, qurbanın vacib və ya sünnə olması kimi məsələlər barədə ətraflı məlumat yoxdur. Bu hökmlərin böyük hissəsi hədis mənbələrindən gəlir. Ənənəvi İslam hüququ da bunu gizlətmir. Əksinə, açıq şəkildə bildirir ki, qurbanla bağlı fiqhi sistem əsasən Peyğəmbərin praktikası üzərində qurulmuşdur.

Burada iki fərqli yanaşma formalaşır. Birinci yanaşmaya görə, Quran ümumi prinsipləri verir, sünnə isə onları izah edir. İkinci yanaşmaya görə, Quranda açıq hökm olmayan məsələni vacib dini öhdəliyə çevirmək ehtiyat tələb edir. Bu iki mövqe arasındakı mübahisə günümüzə qədər davam edir.

Qurbanın hüquqi hökmü barədə fiqh alimləri arasında tam razılıq olmaması da diqqət çəkir. Əgər Quranda açıq və qəti hökm olsaydı, ehtimal ki, bu qədər ciddi fikir ayrılığı yaranmazdı. Tarixən Hənəfi məktəbi qurbanı vacib hesab etmişdir. Şafii məktəbi sünnə hesab etmişdir. Maliki məktəbi müəkkəd sünnə kimi qəbul etmişdir. Hənbəli məktəbi də vaciblik məsələsində daha ehtiyatlı davranmışdır. Bu müxtəliflik göstərir ki, mövzunun hüquqi əsasları əsasən şərh və ictihad sahəsinə aiddir.

Bəs Qurban bayramı necə formalaşdı? Tarixi baxımdan baxdıqda görünür ki, bugünkü Qurban bayramı birdən-birə yaranmamışdır. Onun formalaşmasında bir neçə amil iştirak etmişdir:

 Birincisi, həcc zamanı həyata keçirilən qurban ayinləri.

 İkincisi, Peyğəmbərin Mədinədə qurban kəsməsi ilə bağlı rəvayətlər.

 Üçüncüsü, Hz. İbrahim və oğlunun sınağı haqqında dini yaddaş.

 Dördüncüsü, sonrakı fiqhi sistemləşdirmə prosesi.

Beləliklə, müasir Qurban bayramı:

yalnız Quran ayələrinin nəticəsi deyil;

yalnız hədislərin nəticəsi deyil;

yalnız tarixi ənənənin nəticəsi deyil.

O, bu üç amilin qarşılıqlı təsirindən formalaşmış mürəkkəb dini institutdur.

Bu nöqtədə maraqlı bir müqayisə aparmaq mümkündür. Quranda qurbanla bağlı ən çox vurğulanan mövzular bunlardır:

 təqva,

 itaət,

 Allahı zikr etmək,

 paylaşmaq,

 kasıblara yardım etmək.

Ən az vurğulanan mövzular isə bunlardır:

heyvanın növü,

sayı,

texniki qaydalar,

hüquqi detallar.

Bu fakt təsadüfi görünmür.

Çünki Quran ümumiyyətlə ibadətlərin mənəvi mahiyyətinə daha çox diqqət ayırır. Sonrakı hüquqi sistem isə, həmin ibadətlərin texniki tərəflərini inkişaf etdirir. Bu fərq qurban məsələsində xüsusilə aydın görünür.

Belə görünür ki, Qurani-Kərimdə bugünkü mənada və bugünkü detallarla təsvir olunmuş ayrıca "Qurban bayramı" mövcud deyil.

Lakin Quranda:

qurban anlayışı mövcuddur;

heyvan təqdimatı mövcuddur;

həcc qurbanı mövcuddur;

Hz. İbrahim hadisəsi mövcuddur;

qurbanın mənəvi fəlsəfəsi mövcuddur.

Sonrakı əsrlərdə bu elementlər sünnə və fiqh vasitəsilə vahid ibadət sisteminə çevrilmişdir. Bu nəticə bizi araşdırmanın bəlkə də ən mühüm hissəsinə gətirir: Əgər Quranda qurbanın əsas məğzi təqva və Allaha yaxınlaşmaqdırsa, onda qurbanın fəlsəfi mahiyyəti nədir? Qurban sadəcə heyvan kəsməkdirmi, yoxsa daha dərin antropoloji və mənəvi məna daşıyır?

7. Qurbanın fəlsəfi və teoloji mahiyyəti

Qurban mövzusunda aparılan müzakirələrin böyük hissəsi heyvan kəsilməsi məsələsi ətrafında cəmləşir. Halbuki Qurani-Kərimin qurbanla bağlı ayələri diqqətlə təhlil edildikdə görünür ki, mətnin əsas diqqəti heyvanın özünə deyil, qurban əməlini yerinə yetirən insanın mənəvi vəziyyətinə yönəlmişdir. Bu səbəbdən qurbanın mahiyyətini anlamaq üçün onun hüquqi formasından əvvəl teoloji, fəlsəfi və antropoloji məzmununa nəzər salmaq lazımdır.

Quranda qurban anlayışının əsasını təşkil edən fikir Allaha yaxınlaşmaqdır. Ərəb dilində "qurban" sözünün kökü olan q-r-b yaxın olmaq, yaxınlaşmaq mənalarını ifadə edir. Buradan yaranan "qurban", "qürbət", "təqrib" kimi sözlərin hamısında ortaq məna insanla müqəddəs olan arasında mənəvi yaxınlığın yaradılmasıdır. Bu baxımdan, qurban ilkin mərhələdə müəyyən bir heyvan növü və ya konkret ritual deyil, insanın özünü Allah qarşısında təqdim etməsinin simvolik formasıdır.

Fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən qurban insanın öz nəfsinin mərkəzindən çıxaraq daha yüksək mənəvi məqsədə yönəlməsini ifadə edir. İnsan təbiəti etibarilə malik olduqlarına bağlanmağa meyllidir. Mal, sərvət, övlad, nüfuz və maddi imkanlar zamanla insanın şəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Qurban isə, insanın sahib olduğu nemətlərin həqiqi mənada özünə məxsus olmadığını xatırladan mənəvi aktdır. Qurban verən insan simvolik olaraq bildirir ki, onun həyatının mərkəzində sahib olduqları deyil, onları bəxş edən Allah dayanır.

Bu məqam İbrahim hekayəsində xüsusi aydınlıqla görünür. Hadisənin mahiyyəti oğulun qurban edilməsində deyil, insanın ən çox bağlandığı dəyəri Allahdan üstün tutmamasında ifadə olunur. Burada qurbanın fəlsəfəsi fiziki təqdimatdan daha çox daxili azadlıqla bağlıdır. İbrahimin sınağı əslində insanın öz bağlılıqlarını aşmaq və mənəvi həqiqət qarşısında təslim olmaq sınağıdır. Bu mənada qurban insanın Allahdan başqa hər cür mütləqləşdirmədən azad olmasının simvoluna çevrilir.

Quranın qurbanla bağlı verdiyi ən mühüm mesajlardan biri də Həcc surəsinin 37-ci ayəsində ifadə olunur: "Onların nə əti, nə də qanı Allaha çatır. Allaha çatan yalnız sizin təqvanızdır."

Bu ayə qurban anlayışını qədim dini düşüncələrdən əsaslı şəkildə fərqləndirir. Tarixin müxtəlif mərhələlərində qurban bəzən ilahi qüvvələri razı salmaq, onların rəğbətini qazanmaq və ya müəyyən nemətlər əldə etmək vasitəsi kimi başa düşülmüşdür. Qurani-Kərim isə, bu təsəvvürü rədd edir. Allahın nə qana, nə ətə, nə də maddi təqdimata ehtiyacı vardır. Əsl qurban insanın daxilində baş verən mənəvi dəyişiklikdir. Bu səbəbdən, qurbanın dəyəri onun maddi ölçüsündə deyil, onu müşayiət edən təqva və səmimiyyətdədir.

Bununla yanaşı, Quran qurbanı yalnız fərdi ibadət kimi təqdim etmir. Həcc surəsində qurbanlıq heyvanların ətindən həm qurban sahibinin yeməsi, həm də ehtiyac sahiblərinin bəhrələnməsi tövsiyə edilir. Bu yanaşma qurbanın sosial ölçüsünü ortaya qoyur. Beləliklə, qurban yalnız insanla Allah arasındakı münasibəti deyil, insanlar arasındakı münasibətləri də tənzimləyən mənəvi institut kimi çıxış edir.

Bu baxımdan, qurban üç mühüm funksiyanı özündə birləşdirir. Bir tərəfdən insanın Allaha bağlılığını və minnətdarlığını ifadə edir. Digər tərəfdən, insanın malik olduğu nemətlərin həqiqi sahibinin Allah olduğunu xatırladır. Nəhayət, cəmiyyət daxilində paylaşma, yardımlaşma və sosial həmrəylik mədəniyyətini gücləndirir. Bu üç element birlikdə qurbanın İslamdakı funksional və mənəvi mahiyyətini formalaşdırır.

Müasir dövrdə qurban bayramının əsl əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Bu bayram yalnız müəyyən dini ritualın yerinə yetirilməsi günü deyil, insanın mənəvi məsuliyyətini yenidən xatırladığı xüsusi zamandır. Qurban bayramı insanları Allah rizası naminə yaxşılıq etməyə, ehtiyac sahiblərini sevindirməyə, qohumluq və qonşuluq münasibətlərini möhkəmləndirməyə çağırır. Bayram günlərində edilən paylaşma sadəcə maddi yardım deyil, cəmiyyət daxilində qarşılıqlı etimadın, mərhəmətin və mənəvi yaxınlığın gücləndirilməsi deməkdir.

Əslində qurban bayramı fərdi ibadətin ictimai həmrəyliyə çevrildiyi nadir dini hadisələrdən biridir. İnsan Allah üçün verdiyini insanlarla bölüşür. Beləliklə, ibadət sosial məsuliyyətlə birləşir. Varlı ilə kasıb, imkanlı ilə ehtiyac sahibi, yaxın qohumla uzaq qonşu arasında görünməz mənəvi körpülər yaranır. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında paylaşma mədəniyyəti gücləndikcə sosial təcrid azalır, birlik və həmrəylik hissi möhkəmlənir.

Bu səbəbdən, qurban bayramının həqiqi ruhu yalnız qurbanlıq heyvanın kəsilməsində deyil, insanların bir-birinə Allah xatirinə yaxınlaşmasında, paylaşmasında və xeyirxahlıqda yarışmasındadır. Qurani-Kərimin qurban haqqında təqdim etdiyi əsas ideya da məhz budur: qurban insanı Allaha yaxınlaşdırdığı kimi, insanları da bir-birinə yaxınlaşdırmalıdır. Təqva ilə başlayan bu mənəvi proses mərhəmət, paylaşma və ictimai birliklə tamamlanır. Məhz buna görə qurban bayramı yalnız dini mərasim deyil, eyni zamanda mənəvi həmrəylik və ictimai birlik bayramıdır.

Nəticə

Qurban mövzusu İslam düşüncəsində ən qədim və ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biridir. Lakin mövzunun geniş yayılmış olmasına baxmayaraq, Qurani-Kərimdəki təqdimatı ilə sonrakı dini ənənədə formalaşmış anlayış arasında müəyyən fərqlər mövcuddur. Bu fərqləri görmək üçün qurban məsələsinə əvvəlcədən formalaşmış təsəvvürlərlə deyil, mətnin özündən çıxış edərək yanaşmaq lazımdır.

Araşdırma göstərir ki, Quranda qurban anlayışı tək bir terminlə ifadə olunmur. "Qurban", "mənsək", "nüsuk", "hədy", "büdn", "zibh" və "nahr" kimi müxtəlif sözlər fərqli məna çalarları daşıyır. Sonrakı fiqhi ədəbiyyatda bu terminlərin əksəriyyəti qurban anlayışı ətrafında birləşdirilmiş olsa da, Qurani-Kərimin dilində onların hamısı eyni mənanı ifadə etmir. Xüsusilə mənsək və nüsuk sözləri ilkin olaraq ibadət, dini ayin və ritual fəaliyyət mənalarını daşıyır; onların hər dəfə birbaşa "qurban" kimi tərcümə olunması filoloji baxımdan mübahisəsiz hesab edilə bilməz.

Quranda heyvan qurbanı anlayışının mövcudluğu isə danılmazdır. Həcc surəsinin müvafiq ayələrində qurbanlıq heyvanlardan, onların Allahın adı ilə kəsilməsindən və ətinin paylaşılmasından açıq şəkildə bəhs edilir. Bununla yanaşı diqqəti cəlb edən məqam həmin ayələrin hamısının həcc kontekstində təqdim edilməsidir. Quranda təsvir olunan qurban ayinlərinin əsas hissəsi Məkkə ziyarəti və həcc mərasimləri ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu fakt başqa bir mühüm nəticəyə gətirib çıxarır. Quranda bugünkü formada ayrıca və müstəqil şəkildə təsvir edilən "Qurban bayramı" anlayışı mövcud deyil. Qurani-Kərimdə qurbanın mənəvi əsasları, həcc qurbanları və İbrahim hekayəsi yer alsa da, sonrakı əsrlərdə formalaşmış bayram qurbanlığı institutu əsasən Peyğəmbərin sünnəsi və fiqhi ənənə vasitəsilə sistemləşdirilmişdir. Buna görə də, müasir İslam dünyasında tətbiq olunan qurban praktikası Quran, sünnə və hüquqi ənənənin qarşılıqlı təsiri nəticəsində meydana çıxmış mürəkkəb dini institut kimi qiymətləndirilməlidir.

Araşdırmanın digər mühüm nəticəsi Hz. İbrahim peyğəmbərin hekayəsi ilə bağlıdır. İslam ənənəsində qurban çox vaxt yalnız bu hadisə ilə əlaqələndirilsə də, Qurana görə qurban Hz. İbrahimdən daha qədim dini təcrübədir. Habil və Qabil hekayəsi bunu açıq şəkildə göstərir. Bundan əlavə, Həcc surəsində hər ümmət üçün müəyyən edilmiş mənsəkdən bəhs olunur. Beləliklə, Hz. İbrahim qurban institutunun banisi kimi deyil, mövcud dini ənənəyə yeni teoloji məna qazandıran peyğəmbər kimi görünür. Onun hekayəsinin mərkəzində qurbanlıq heyvan deyil, itaət, təslimiyyət və sınaq anlayışları dayanır.

Qurani-Kərimin qurban konsepsiyasında ən mühüm fikir isə Həcc surəsinin 37-ci ayəsində ifadə olunur: Allaha nə qurbanın əti, nə də qanı çatır; Allaha çatan yalnız təqvadır. Bu ayə qurbanın mahiyyətini anlamaq üçün açar rolunu oynayır. Quran qurbanı maddi təqdimat kimi deyil, insanın mənəvi vəziyyətinin ifadəsi kimi təqdim edir. Qurbanın dini dəyəri təqdim olunan obyektdən deyil, onu təqdim edən insanın niyyətindən qaynaqlanır.

Məhz bu səbəbdən Qurani-Kərimdə qurban anlayışı yalnız heyvan kəsimi ilə məhdudlaşmır. O, Allaha yaxınlaşmaq istəyini, mənəvi məsuliyyəti, itaəti, şükranlığı və sosial paylaşmanı özündə birləşdirən çoxqatlı dini anlayış kimi təqdim edilir. Heyvan kəsimi bu anlayışın konkret ritual formalarından biridir, lakin onun bütün məzmununu əhatə etmir.

Beləliklə, Quranın qurban haqqında əsas mesajını bir cümlədə ifadə etmək mümkündür: qurbanın dəyəri təqdim olunan şeydə deyil, təqdim edən insanın təqvasında və Allaha münasibətindədir. Mətnin diqqət mərkəzində heyvan deyil, insan; qan deyil, niyyət; ritual deyil, rituala məna verən mənəvi məzmun dayanır. Qurbanın Qurandakı əsl fəlsəfəsi də məhz burada ortaya çıxır.

Qurban bayramının ruhu yalnız qurbanlıq heyvanın kəsilməsində deyil, insanın Allah rizası naminə paylaşmağa hazır olmasında təzahür edir. Bu paylaşım qurban əti, maddi yardım, mənəvi dəstək, sevgi, qayğı və ya ehtiyac sahibinin əlindən tutmaq formasında ola bilər. İnsan Allah xatirinə başqa bir insanın həyatına yaxşılıq qatdığı hər an qurbanın mənəvi mahiyyətinə yaxınlaşır. Məhz bu səbəbdən qurban bayramı təkcə dini mərasim deyil, həm də mərhəmətin, paylaşmanın və ictimai həmrəyliyin bayramıdır. İnsanları bir-birinə yaxınlaşdıran, cəmiyyətdə etimadı və birliyi gücləndirən əsas dəyər də məhz budur.