28 May – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: Müstəqilliyə aparan tarixi yol
Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində elə günlər vardır ki, həmin tarixlər təkcə siyasi hadisə deyil, bütöv bir millətin taleyini dəyişən dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. 28 May 1918-ci il də məhz belə günlərdən biridir. Bu tarix Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, azadlıq düşüncəsinin və müasir dövlətçilik təfəkkürünün təntənəsi kimi tarixə həkk olunmuşdur.
1918-ci ilin 28 mayında elan olunan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təkcə Azərbaycanın deyil, bütün türk və müsəlman Şərqinin ilk demokratik, parlamentli və dünyəvi respublikası idi.
O dövrdə Avropanın bir çox ölkələrində belə qadınlara seçki hüququ verilmədiyi halda, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qadın və kişilərə bərabər siyasi hüquqlar tanıyaraq Şərqdə yeni siyasi düşüncənin əsasını qoydu. Bu dövlətin yaranması Azərbaycan xalqının əsrlərlə davam edən istiqlal arzusunun reallaşması, milli kimliyin siyasi formaya çevrilməsi idi.
İmperiyanın süqutu və milli oyanış
XX əsrin əvvəlləri dünya tarixində böyük siyasi təlatümlər dövrü idi. Birinci Dünya müharibəsi milyonlarla insanın həyatını dəyişdirməklə yanaşı, iri imperiyaların da dağılmasına səbəb oldu. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral və Oktyabr inqilabları nəticəsində Çar Rusiyası süqut etdi və imperiyanın tərkibində yaşayan xalqlar qarşısında yeni siyasi imkanlar açıldı.
Cənubi Qafqazda yaranmış mürəkkəb vəziyyət bölgə xalqlarını birgə idarəçilik modeli yaratmağa vadar etdi. Bu məqsədlə Zaqafqaziya Seymi yaradıldı. Lakin milli maraqların fərqliliyi, xarici siyasət kurslarının ziddiyyət təşkil etməsi və regionda hökm sürən xaos Seymin uzunömürlü olmasına imkan vermədi.
Gürcüstan Almaniyaya, ermənilər Antanta dövlətlərinə, azərbaycanlılar isə Osmanlı dövlətinə yaxın siyasi xətt yürüdürdülər. Nəticədə bu siyasi birlik parçalandı. 1918-ci il mayın 26-da Zaqafqaziya Seymi öz fəaliyyətini dayandırdı.
Ertəsi gün azərbaycanlı deputatlar Tiflisdə toplanaraq Azərbaycan Milli Şurasını yaratdılar. Milli Şuranın sədri vəzifəsinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə seçildi. Bu hadisə Azərbaycanın müstəqilliyə aparan yolunda həlledici mərhələ idi.
İstiqlal Bəyannaməsi və yeni dövlətin yaranması
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə keçirilən tarixi iclasda “İstiqlal Bəyannaməsi” qəbul edildi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıldığı elan olundu. Altı maddədən ibarət olan bu sənəd dövlətin hüquqi və siyasi əsaslarını müəyyənləşdirirdi.
Bəyannamədə Azərbaycanın tam müstəqil dövlət olduğu bəyan edilir, hakimiyyətin xalqa məxsus olduğu vurğulanırdı. Eyni zamanda bütün vətəndaşlara milliyyətindən, dinindən, sosial vəziyyətindən və cinsindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlar veriləcəyi göstərilirdi.
Bu, həmin dövr üçün olduqca mütərəqqi yanaşma idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti demokratik idarəçilik prinsipini əsas götürdü. Parlament yaradıldı və ölkədə çoxpartiyalı siyasi sistem formalaşdırıldı. Parlamentdə müxtəlif millətlərin nümayəndələrinin təmsil olunması dövlətin tolerantlıq və multikultural dəyərlərə söykəndiyini göstərirdi.
Dövlət quruculuğu və tarixi islahatlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, bu qısa müddətdə böyük dövlətçilik məktəbi yaratdı. Ölkənin idarəçilik sistemi formalaşdırıldı, milli ordu quruldu, dövlət atributları qəbul edildi.
1918-ci ilin iyununda Gəncə müvəqqəti paytaxt elan edildi. Həmin ilin sentyabrında Qafqaz İslam Ordusunun köməyi ilə Bakı daşnak-bolşevik qüvvələrindən azad olundu və hökumət paytaxta köçdü.
Bakının azad edilməsi Cümhuriyyətin siyasi mövqeyini gücləndirən mühüm hadisə idi. Cümhuriyyət dövründə milli valyuta dövriyyəyə buraxıldı, poçt-rabitə sistemi yaradıldı, dövlət sərhədlərinin qorunması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.
Ən mühüm hadisələrdən biri isə 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması oldu. Bu ali məktəb milli təhsil və elm tariximizin ən mühüm nailiyyətlərindən biri hesab olunur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq münasibətlər sahəsində də mühüm uğurlar qazandı.
1920-ci ilin yanvarında Antanta Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Bu, gənc respublikanın beynəlxalq legitimliyinin təsdiqi idi.
Cümhuriyyətin süqutu və bolşevik işğalı
Lakin mürəkkəb beynəlxalq şərait, daxili siyasi və iqtisadi problemlər, həmçinin xarici təhdidlər Cümhuriyyətin fəaliyyətini çətinləşdirirdi. Ermənistanın ərazi iddiaları, daxildə bolşevik təbliğatı və Sovet Rusiyasının Bakı neftinə olan marağı Azərbaycan üçün ciddi təhlükəyə çevrilmişdi.
1920-ci ilin aprelində Azərbaycanın əsas hərbi qüvvələri Qarabağ istiqamətində cəmləşdiyi bir vaxtda Sovet Rusiyasının XI Qızıl Ordusu şimal sərhədindən ölkəyə daxil oldu. Azərbaycan parlamenti paytaxtın dağıdılmasının və kütləvi qırğınların qarşısını almaq məqsədilə hakimiyyəti bolşeviklərə təhvil verməyə məcbur oldu.
Beləliklə, 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi. Lakin xalqın azadlıq ruhu məğlub olmadı. Gəncə üsyanı və ölkənin müxtəlif bölgələrində başlayan müqavimət hərəkatları xalqın işğalla barışmadığını göstərirdi.
Sovet hakimiyyəti dövründə Cümhuriyyət liderlərinin bir çoxu repressiyaya məruz qaldı, qətlə yetirildi və ya mühacirət həyatı yaşamağa məcbur oldu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ömrünün sonuna qədər Azərbaycanın istiqlal ideyasını yaşatdı.
AXC-nin müasir Azərbaycan üçün əhəmiyyəti
1991-ci ildə Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa edərkən özünü Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və hüquqi varisi elan etdi. Bu, təsadüfi seçim deyildi. Müasir Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik ənənələrinin əsasında məhz AXC-nin ideyaları dayanır.
Bu gün Azərbaycanın dövlət bayrağı, gerbi və himni Cümhuriyyət dövrünün yadigarıdır. Parlamentçilik ənənələri, hüquqi dövlət prinsipi, dünyəvilik və milli suverenlik anlayışları da məhz həmin dövrdən qaynaqlanır. 28 May bu gün Azərbaycanda Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur.
Bu tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də gələcəyə inamın, milli birliyin və azadlıq ideallarının simvoludur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti sübut etdi ki, xalqın azadlıq iradəsini heç bir işğal, heç bir imperiya məhv edə bilməz. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dillər əzbərinə çevrilmiş məşhur fikri bu gün də Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji manifesti kimi səslənir:
“Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!”
12:33 26.05.2026
Oxunuş sayı: 55
