Amin Maaloufun “Səmərqənd” romanı
Amin Maaloufun 1988-ci ildə nəşr olunmuş “Səmərqənd” (orijinal adı Samarcande) romanı sadəcə tarixi əsər deyil. O, Şərqin ruhunu, insan taleyinin faciəviliyini və idealların zamanla necə məhv olduğunu dərin fəlsəfi planda göstərən nadir romanlardandır. Əsər iki böyük zaman qatını – XI əsri və XX əsrin əvvəlini – bir əlyazmanın taleyi ilə birləşdirir. Bu əlyazma Ömər Xəyyamın “Rübailər”idir.
Roman dörd hissədən ibarətdir. Birinci iki hissə (“Şairlər və Aşiqlər” və “Qatillərin Cənnəti”) XI əsrə, Səlcuq imperiyasının çiçəklənmə və böhran dövrünə həsr olunub. Üçüncü və dördüncü hissələr isə XX əsrin əvvəlinə – İran Konstitusiya İnqilabı və “Titanik” faciəsinə keçir.
Maalouf tarixi hadisələri bədii təxəyyüllə elə birləşdirir ki, oxucu real tarixlə uydurma sərhədini hiss etmir. Əsas ideya budur: həqiqət, gözəllik və azad fikir hər zaman fanatizm və güc qarşısında təhlükədədir. Xəyyamın rübailəri əsrlər boyu gizli saxlanılır, sonra isə “Titanik”lə birlikdə okeanın dibində itib gedir. Bu, mədəniyyətin və azad düşüncənin nə qədər kövrək olduğunu göstərən güclü metaforadır.
Ömər Xəyyam – romanın mərkəzi və ən parlaq obrazıdır. O, yalnız böyük riyaziyyatçı və şair deyil, həm də daxili azadlığını qoruyan bir filosoftur. Xəyyam cəmiyyətin dini və siyasi təzyiqlərinə qarşı açıq mübarizə aparmır, amma öz dünyasında yaşayır. Onun duaları formal ibadətdən uzaqdır:
“Mən o kəslərdən deyiləm ki, imanları yalnız qiyamət günü qorxusundan ibarət olsun və duaları yalnız səcdədən. Mənim dua üsulum nədir? Bir gülü seyr edirəm, ulduzları sayırəm, yaradılışın gözəlliyinə, nizamın mükəmməlliyinə heyran qalıram; insanın – Yaradanın ən gözəl əsərinin – biliyə susamış ağılına, eşqə susamış qəlbinə, bütün duyğularına heyran qalıram.”
Bu sözlər Xəyyamın panteist və humanistik dünyagörüşünü açıq göstərir. O, fanatizmdən uzaq, həyatı sevən, şərabı və eşqi tərənnüm edən bir şəxsiyyətdir. Onun faciəsi isə budur ki, yaşadığı cəmiyyət onun kimi insanları qəbul etmir.
Nizamülmülk – ağıllı, pragmatik və dövlət adamı obrazıdır. O, Xəyyamı qoruyur, amma eyni zamanda siyasi oyunların içindədir. Onun şəxsiyyəti güc və müdriklik arasındakı ziddiyyəti əks etdirir.
Həsən Səbbah – romanın ən qaranlıq və mürəkkəb obrazıdır. Əvvəlcə Xəyyamın dostu olan bu şəxs sonradan Assassinlər (Haşaşinlər) ordeninin banisinə çevrilir. Maalouf onu sadəcə “pis adam” kimi təsvir etmir. O, ideya uğrunda hər şeyi – dostluğu, insanlığı, hətta özünü – qurban verməyə hazır olan fanatikdir. Xəyyamın ona münasibəti çox maraqlıdır:
“Mənim üçün öldürən hər hansı bir iş artıq cazibəsini itirir. O, mənim gözümdə çirkinləşir, alçaldılır, nə qədər gözəl olsa da. Heç bir iş ölümə qoşulduqda ədalətli ola bilməz.”
Bu sitat Həsən Səbbahın ideologiyasına qarşı Xəyyamın (və müəllifin) mövqeyini aydın göstərir.
Cahan – Xəyyamın sevgilisi, saray şairəsidir. O, qadın azadlığının və poeziyanın simvoludur. Onların eşqi qısa, amma çox dərin və faciəlidir. Cahanın ölümü Xəyyamın həyatında dönüş nöqtəsi olur.
Benjamin Omar Lesage – XX əsrin qəhrəmanıdır. O, Xəyyamın əlyazmasına vurğun olan amerikalı şərqşünasdır. Lesage vasitəsilə Maalouf Şərqlə Qərb arasındakı münasibəti, imperializm dövrünün faciələrini və mədəni irsin necə asanlıqla məhv ola biləcəyini göstərir. Lesage-nin “Titanik”də əlyazmanı itirməsi romanın ən simvolik səhnəsidir.
Maaloufun dili çox poetikdir. O, Şərqin rəngarəngliyini, bazarların iyini, sarayların dəbdəbəsini və səhraların sükutunu oxucuya hiss etdirir. Romanın əvvəlindəki bu cümlə artıq bütün əsərin ruhunu verir:
“Səmərqənd! Dünyanın əzəldən günəşə baxan ən gözəl üzü.”
Müəllif rübailərdən sitatlar gətirərək Xəyyamın fəlsəfəsini romanın toxumasına hopdurur. Məsələn:
“Ey Rəbb, sənin qanununu kim pozmayıb ki? Günahsız bir ömrün nə dadı var, de? Əgər mənim etdiyim pisi pisliklə cəzalandırırsansa, Səninlə mənim aramda fərq nədir, de?”
Bu kimi sitatlar romanı sadəcə hekayədən çıxarıb fəlsəfi əsərə çevirir.
“Səmərqənd” romanı oxucunu düşünməyə vadar edir. O, bizə xatırladır ki, fanatizm, istər dini, istərsə də siyasi olsun, həmişə gözəlliyi və azad düşüncəni məhv etməyə çalışır. Xəyyamın rübailərinin “Titanik”lə birlikdə batması isə mədəniyyətin nə qədər kövrək olduğunu göstərən güclü bədii metaforadır.
Maalouf bu əsərlə Şərqin ən parlaq dövrlərindən birini dirçəldir və eyni zamanda müasir dünyaya da xəbərdarlıq edir: əgər dözümlülük və humanizm olmasa, ən gözəl şəhərlər və ən böyük əlyazmalar belə məhv ola bilər.
Roman həm tarixi biliklər, həm də dərin fəlsəfi düşüncələr axtaran oxucular üçün əvəzsizdir.
Ayhan
12:30 01.09.2026
Oxunuş sayı: 48
