Çexiya Qəbələdə: Enerji və təhlükəsizlik gündəliyi

Qəbələ son günlərdə sadəcə turistik məkandan daha çox diplomatik fenomenə çevrilib. Burada baş verənlər adi diplomatik protokol çərçivəsinə sığmır. Bir-birinin ardınca gələn səfərlər – əvvəl Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski, sonra Latviya rəhbərliyi, indi isə Çexiyanın baş naziri Andrey Babiş – təsadüfi deyil. Bu, artıq siyasi siqnalların ardıcıl verildiyi bir platformaya çevrilib. Sual isə açıqdır: nə baş verir və niyə məhz indi?

Əgər yalnız rəsmi bəyanatlara baxsaq, cavab sadə görünür: enerji, iqtisadi əməkdaşlıq, regional sabitlik. Amma bəyanatların sətiraltına diqqət edəndə başqa mənzərə yaranır. Çünki bu səfərlər yalnız enerji müqavilələri və ya biznes forumları ilə izah ediləcək qədər “sadə” deyil.

Avropa üçün Azərbaycan artıq çoxdan “alternativ enerji mənbəyi” statusunu keçib. Bu gün Avropanın enerji təhlükəsizliyi məsələsi real təhlükəyə çevrilib. Rusiya ilə münasibətlər gərgin, İran ətrafında vəziyyət qeyri-sabit, Körfəz regionunda isə, daşınma marşrutları risk altındadır. Bu kontekstdə Azərbaycan təkcə enerji istehsalçısı deyil, həm də logistik mərkəzdir.

Çexiya baş nazirinin açıqlamasında açıq deyilir ki, ölkəsinin idxal etdiyi neftin 42 faizi Azərbaycandan gəlir . Bu artıq iqtisadi fakt deyil, siyasi asılılıqdır. Avropa bunu anlayır və riskləri bölüşdürmək istəyir.

Amma məsələ yalnız neft və qaz deyil. “Orta dəhliz” adlanan xətt – Azərbaycan üzərindən Türkiyəyə və oradan Avropaya uzanan yol – artıq geosiyasi arteriyaya çevrilir. Bu yol Çin üçün də vacibdir, Avropa üçün də. Yəni Azərbaycan bir növ enerji ilə logistikanın kəsişdiyi nöqtəyə çevrilir.

Normal şərtlərdə Avropa üçün ən optimal marşrut Azərbaycan–Zəngəzur–Türkiyə xətti olardı. Amma bu xətt hazırda siyasi səbəblərlə “dondurulub”. Ermənistanda daxili siyasi qeyri-sabitlik, Rusiyanın regionda təsirini qoruma cəhdi bu layihəni gecikdirir. Bu səbəbdən alternativ – Gürcüstan üzərindən keçən xətt yenidən aktuallaşır. Yəni Avropa bir növ “B planı” ilə işləyir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan yalnız bir layihənin deyil, bir neçə paralel strateji xəttin mərkəzindədir.

İran ətrafında gərginlik bu səfərlərin ən kritik fonudur. ABŞ–İsrail–İran üçbucağında baş verənlər yalnız Yaxın Şərq məsələsi deyil. Bu, qlobal enerji və təhlükəsizlik sisteminə birbaşa təsir edir.

Əgər İranla bağlı hərbi ssenari reallaşsa, regionda bütün logistika və enerji marşrutları dəyişəcək. Bu halda Azərbaycan daha da kritik mövqeyə çıxır. Bu səbəbdən, Avropa liderlərinin Bakıya və Qəbələyə ardıcıl səfərləri bir növ risk sığortasıdır. Onlar yalnız enerji almağa gəlmirlər. Onlar gələcək böhran ssenarilərində “təhlükəsiz tərəfdaş” seçirlər.

Bu səfərin ən diqqətçəkən tərəfi enerji yox, məhz hərbi əməkdaşlıqdır. Çexiya tərəfi açıq şəkildə Azərbaycana “L-39NG” təlim-döyüş təyyarəsini təklif edir və birgə istehsal perspektivindən danışır. Bu, sadəcə silah satışı deyil. Bu, texnologiya transferidir. Bu, sənaye əməkdaşlığıdır. Bu, gələcəkdə regional hərbi balansı dəyişə biləcək prosesdir. Azərbaycan artıq təkcə silah alan ölkə olmaq istəmir. O, istehsal edən ölkəyə çevrilmək istəyir. Bu isə, oyunun qaydalarını dəyişir.

Çexiya kimi NATO üzvü olan ölkə ilə belə əməkdaşlıq isə başqa bir sual yaradır: bu, sadəcə biznesdir, yoxsa siyasi bloklaşmanın başlanğıcı?

Rəsmi olaraq heç kim “blok” sözünü işlətmir. Amma faktlar göstərir ki, regionda yeni güc konfiqurasiyası formalaşır. GUAM kimi strukturlar yenidən aktuallaşa bilər. Amma bu dəfə fərqli formatda – daha çox enerji və təhlükəsizlik üzərində qurulan platforma kimi.

Azərbaycan, Türkiyə, Ukrayna və bəzi Şərqi Avropa ölkələri arasında qeyri-rəsmi koordinasiya artıq hiss olunur. Bu, klassik hərbi ittifaq deyil, amma funksional əməkdaşlıq blokudur.

Bu blokun əsas xüsusiyyəti isə budur:

enerji təhlükəsizliyi
logistika nəzarəti
müdafiə sənayesi əməkdaşlığı

Bu üçlük artıq yeni geopolitik xəritənin əsas sütunlarına çevrilir.

Bütün bu proseslərin arxasında ən böyük sual Rusiyadır. Bu yaxınlaşma Rusiyaya qarşıdırmı?

Birbaşa desək: tam qarşı deyil, amma tam neytral da deyil.

Azərbaycan açıq şəkildə balans siyasəti aparır. Amma Avropa ilə hərbi-texniki əməkdaşlığın artması Rusiyanın diqqətindən yayınmır.

Ermənistanda baş verən siyasi proseslər də bu kontekstdə təsadüfi deyil. Moskva regiondakı mövqeyini itirmək istəmir. Qarabağ məsələsinin “açıq saxlanılması” da bu strategiyanın bir hissəsidir.

ABŞ və Böyük Britaniya arasında qlobal rəqabət – əslində bu regionda da hiss olunur. ABŞ daha çox liberal iqtisadi sistem və açıq bazar modelini dəstəkləyir. Böyük Britaniya isə, daha çox tarixi təsir zonaları və geosiyasi balans üzərində işləyir. Körfəz regionunda baş verənlər bu iki yanaşmanın toqquşmasının nəticəsidir. Bu isə, dolayı yolla Cənubi Qafqaza da təsir edir.

Azərbaycan isə burada maraqlı mövqe tutur: o, heç bir blokun tam içində deyil, amma hamısı ilə işləyir.

Qəbələ nəyi simvolizə edir?

Səfərlərin Bakıda yox, məhz Qəbələdə keçirilməsi də təsadüfi deyil. Bu, daha qeyri-rəsmi, daha “sərbəst” müzakirə mühitidir. Burada daha çox danışılır, daha az protokol olur. Qəbələ bir növ səssiz diplomatiyanın mərkəzinə çevrilir.

Bütün bu səfərləri bir cümlə ilə izah etmək mümkün deyil. Amma bir reallıq aydındır: Azərbaycan artıq regionda sadəcə iştirakçı deyil, oyun quruculardan birinə çevrilir. Avropa bunu görür və mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Rusiya bunu hiss edir və təsirini qorumağa çalışır. ABŞ və Britaniya isə bu prosesləri öz qlobal strategiyalarına uyğun yönləndirməyə çalışır. Bu səfərlər isə, sadəcə görüş deyil. Bu, gələcək xəritənin çəkilməsidir. Və bu xəritədə Azərbaycan artıq kənarda deyil – mərkəzdədir.

🖨 Çap et

15:55 28.04.2026

Oxunuş sayı: 291