Azərbaycan İsrail və İran arasında vasitəçi ola bilər – Sülh təşəbbüsü irəli sürüləcək?
ABŞ-İsrail və İran arasında vəziyyət son dərəcə gərgindir, müharibə isə hələ də davam edir.
Beynəlxalq ictimaiyyət bu müharibənin mümkün qədər tez başa çatmasını və regionda sülhün bərqərar olmasını dəstəkləyir.
Bu mövzuda çıxışlar və təkliflər səslənsə də, müharibəni dayandıra biləcək real mexanizmlər hələ də ortaya qoyulmur. Sülh təşəbbüsləri irəli sürülür, lakin məntiqi nəticəyə çatdırılmır və dağıdıcı müharibə hələ də davam edir.
Azərbaycan bu proseslər fonunda neytral mövqeyini qorumağa çalışır və həm İran, həm də İsraillə münasibətlərini balanslı şəkildə davam etdirir ki, bu da ən doğru yanaşmadır.
Azərbaycan öz ərazisindən İrana qarşı istifadəyə imkan vermir, eyni zamanda anti-İsrail ritorikasının güclənməsinə də şərait yaratmır.
Beynəlxalq ictimaiyyətdən və regional tərəfdaşlardan Azərbaycanın bu neytral mövqeyini və hər iki ölkə ilə münasibətlərini nəzərə alaraq, rəsmi Bakının belə bir sülh təşəbbüsü ilə çıxış edə biləcəyi fikirləri səslənir.
Bu müharibəni dayandırma gücünə sahib olan liderlər sırasında İlham Əliyevin adı da qeyd olunur.
Azərbaycan əvvəllər də Rusiya ilə Türkiyə, Türkiyə ilə İsrail arasında gərginlik yaranan zaman, daha sonra Rusiya-Ukrayna müharibəsi gedişatında və NATO-Rusiya arasında danışıqlarda aktiv rol almışdır. Bakıda bu istiqamətdə görüşlər keçirilmiş və şəhər mühüm bir dialoq platformasına çevrilmişdir.
Mövzu ilə bağlı politoloq Elşad Həsənov Crossmedia.az-a açıqlamasında fikirlərini bölüşüb.
O bildirib ki, Azərbaycan İsraillə strateji müttəfiqdir:
“Eyni zamanda Azərbaycan İranla qonşu dövlətdir və İranda 40 milyondan artıq Azərbaycan türkü yaşayır. Bu səbəbdən Azərbaycan İranda müharibə və dağıntıların baş verməsini istəmir və baş verən proseslərdə neytral mövqe tutmağa çalışır. Azərbaycanın əsas marağı regionda sabitliyin qorunması və İranda yaşayan soydaşlarımızın təhlükəsizliyidir.
Lakin İranın mövcud siyasi rəhbərliyi İsraili “sionist rejim” kimi təqdim edir və illərdir bu dövlətin məhv ediləcəyi ilə bağlı sərt bəyanatlar səsləndirir.
Bu mövqe iki ölkə arasında dərin və uzunmüddətli düşmənçiliyin formalaşmasına səbəb olub.
Məhz bu siyasətin nəticəsi olaraq İran uzun illər ərzində bölgədə müxtəlif proksi qüvvələr formalaşdırıb. Fələstində HƏMAS hərəkatına, Livanda Hizbullaha, Yəməndə husilərə dəstək göstərib və onları İsrailə qarşı istifadə olunan qüvvələr kimi gücləndirib.
Eyni zamanda, Suriyada fəaliyyət göstərən İran yönlü silahlı qruplar da daim İsrailə qarşı sərt mövqe tutublar.
Lakin HƏMAS-ın İsrailə hücumu və İsrail-Fələstin müharibəsinin başlaması zamanı İran gözlənildiyi kimi bütün proksi qüvvələrini eyni vaxtda geniş miqyasda hərəkətə gətirmədi və özü də birbaşa müharibəyə daxil olmadı.
İran müəyyən siyasi və məhdud dəstək göstərsə də, birbaşa hərbi qarşıdurmadan çəkinməyə çalışdı. ABŞ-ın dəstəyi ilə İsrail HƏMAS-a ağır zərbələr endirdi, Hizbullahın liderini zərərsizləşdirdi, husilərin mövqelərinə və Suriyadakı İran yönlü qüvvələrə ciddi zərbələr vurdu.
Bundan sonra İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu növbəti hədəfin İran olduğunu açıq şəkildə bəyan etdi və bu təşkilatların arxasında duran əsas qüvvənin İran olduğunu bildirdi.
Keçən ilin iyun ayında baş verən və 12 gün davam edən müharibə zamanı İsrail İran ərazisinə zərbələr endirdi və ABŞ da bu prosesdə İsrailə dəstək verdi.
İranın nüvə proqramı ilə bağlı obyektlər bombardman edildi. Cari ildə baş verən müharibənin əsas səbəbi də məhz İranın nüvə proqramından imtina etməməsi oldu”.
Politoloqun sözlərinə görə, İranın nüvə proqramı ətrafında yaranan gərginlik müharibəni daha da dərinləşdirib:
“ABŞ prezidenti Donald Tramp dəfələrlə İranı xəbərdar etmişdi ki, əgər Tehran nüvə proqramını dayandırmasa, hərbi müdaxilə qaçılmaz olacaq.
Cenevrədə keçirilən son danışıqlarda ABŞ-ın təklifləri qəbul edilmədi. 26-da keçirilən görüşdən sonra tərəflər razılığa gələ bilmədilər və 28-də müharibə yenidən İsrailin iştirakı ilə genişmiqyaslı mərhələyə keçdi.
Hazırda müharibə artıq on gündür davam edir. Bu müddət ərzində həm İran ərazisində, həm ABŞ-ın Yaxın Şərqdə yerləşən hərbi bazalarında və həmin bazaların yerləşdiyi körfəz ölkələrində, həm də İsrail ərazisində ciddi dağıntılar baş verib. Buna görə də müharibənin qısa müddətdə dayanacağını demək hələ tezdir.
Hətta ABŞ-ın İrana quru qoşunları yeritmək və mövcud rejimi dəyişmək planları haqqında da açıqlamalar səsləndirilir. Müharibənin ilk günlərində İranın bir sıra yüksək rütbəli hərbi və dini rəhbərləri öldürüldü. Sonradan yeni ali dini rəhbər seçildi və bu vəzifəyə Müctəba Xamenei gətirildi. İsrail isə artıq bəyan edib ki, yeni dini lider də onların potensial hədəfləri sırasındadır”.
Politoloq hesab edir ki, mövcud vəziyyətdə vasitəçilik imkanları məhduddur, lakin gələcəkdə müəyyən şans yarana bilər:
“Belə bir gərgin vəziyyətdə vasitəçilikdən danışmaq hələ real görünmür. Çünki qarşıdurma son dərəcə kəskindir və Azərbaycan bu mərhələdə prosesə təsir göstərə biləcək imkanlara malik deyil.
ABŞ-ın həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlara qarşı Çin, Rusiya və Avropa ölkələri müharibənin dayandırılmasını istəsələr də, Tramp administrasiyası hələlik geri çəkilmək niyyətində olmadığını və məqsədin mövcud rejimi dəyişmək olduğunu bildirir.
Bununla belə, müharibələr gec-tez sona çatır. Gələcəkdə belə bir mərhələ yarandıqda Azərbaycan həm İsraillə, həm də İranla münasibətlərə malik ölkə kimi vasitəçilik missiyasını həyata keçirə biləcək dövlətlərdən biri ola bilər.
Lakin hazırkı dini rejim mövcud olduğu müddətdə belə bir yaxınlaşmanın mümkün olacağı real görünmür.
Məhz buna görə ABŞ və İsrail İranda mövcud dini rejimin dəyişməsini və onun yerində dünyəvi dövlət modelinin qurulmasını mümkün həll yolu kimi görürlər. Belə bir dəyişiklik regionda yeni münasibətlər sisteminin formalaşmasına gətirib çıxara bilər”.
Politoloq sonda vurğuladı ki, ABŞ-da yaşayan Rza Pəhləvinin hakimiyyətə gətirilməsi variantı da müəyyən dairələrdə müzakirə olunur:
“Lakin onun İranda real siyasi dayaqlarının zəif olduğu barədə də fikirlər səsləndirilir.
Ümumilikdə, İranda mövcud siyasi sistem dəyişmədiyi təqdirdə Yaxın Şərqdə gərginliyin uzun müddət davam edəcəyi ehtimalı yüksəkdir. Əgər İranda müasir və dünyəvi dövlət qurularsa, qonşu ölkələrlə sağlam münasibətlər formalaşa bilər. Bu halda İsraillə, Qətərlə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər dövlətlərlə münasibətlərin normallaşması üçün də real zəmin yaranar.
Hazırkı vəziyyətdə isə “İran İslam Respublikası” adını daşıyan dövlət regiondakı bir çox ölkələrlə gərgin münasibətlər içindədir. Buna görə yaxın perspektivdə genişmiqyaslı danışıqların baş tutacağı ehtimalı hələlik zəif görünür”.
Həmayıl Şükürova
14:13 10.03.2026
Oxunuş sayı: 84
