Məlamilik və fütüvvət

Məlamət sufiləri, təsəvvüfün ənənəvi quruluşlarına qarşı çıxaraq, özlərini cəmiyyətdən və sosial quruluşdan kənarda göstərməyi məqsəd götürmüşdülər. Onlar, təsəvvüfün əsas anlayışlarını tam fərqli şəkildə təfsir edirdilər. Məlamət əhli, təsəvvüfün ənənəvi təcrübələrinə və məkanlarına, məsələn, zaviyələrə, təkkələrə və dərgahlara qarşı çıxırdılar. Onlar, birgə məclislərin bir neçə şəxsin bir yerdə toplandığı xəlvət yerlərində keçirilməsini və bu cür məclislərdə yalnız ruhani təcrübə və hikmətin müzakirə olunmasını istəyirdilər. Bu yanaşma, onların təsəvvüfə dair daha fərdi və mənəvi bir anlayışa sahib olduqlarını göstərir.

Məlamət sufilərinin bu yanaşması, təsəvvüfün sosial və təşkilati quruluşlarına qarşı bir reaksiya kimi meydana çıxdı. Onlar, təsəvvüfün yalnız təriqət və dərgahların tədris və təlim yerləri olmadığını, həmçinin bir insanın mənəvi inkişafını yalnız öz içində və daxili bir yol ilə gerçəkləşdirə biləcəyini vurğulayırdılar. Vəqf və digər maddi qaynaqlardan istifadəyə qarşı olan Məlamət əhli, təsəvvüfün məqsədinin "varlığa bürünmək" deyil, "yoxluğa" daxil olmaq olduğunu düşünürdülər. Onlara görə, bir insanın daxili həyatının ən böyük məqsədi, Allaha yaxınlaşmaq, Onun hikmətini və qüdrətini seyr etmək idi, bu isə sosial təsəvvüf fəaliyyətlərinə və xarici münasibətlərə qarşı bir zəiflik göstərmək deməkdir.

Məlamət əhli, təsəvvüfün məqsədini yalnız mənəvi təcrübə və Allah ilə birliyə yönəltmişdilər. Onlar, özlərinin zahidliklə, irfanla və yaxşılıqla tanınmalarını bir növ "təqdim" etmək və ya "bəyəndirmə" kimi qəbul edirdilər. Onlara görə, insanın mənəvi həyatı, özünü sadə və aşağı göstərmək, təkcə Allaha yaxınlaşmaq üçün deyil, həm də sosial mühitdən özünü təcrid etmək və hər hansı bir diqqət və ya tərifə qarşılıq verməmək üzərində qurulmalı idi. Bu yanaşma, eyni zamanda, təsəvvüfün daha incə və gizli yönlərinə doğru bir addım idi.

Məlamət əhli, yaxşılıqları gizlətməyi, pisliyi isə açıqca göstərməyi vacib sayırdılar. Bu, onların öz mənəvi şüurunun daha yüksək bir səviyyəyə çatması üçün təlim etdikləri bir prinsip idi. Bu şüar, mənəvi zəifliyi və insani zəiflikləri açıq şəkildə göstərməyi təşviq edirdi. Ancaq zaman keçdikcə, bu yanaşma bəzən sui-istifadə olunaraq, "ibahaçıların" yəni, hər şeyi mübah görənlərin davranışlarını gizlətmək üçün bir örtük kimi istifadə edilməyə başlandı. Məlamət əhlinin bu xüsusiyyəti, bir yandan təsəvvüfün təmizləyici və ruhani məqsədinə xidmət etsə də, digər yandan bu yanaşmanın yanlış təfsir olunması, onların ideallarına zidd olan nəticələrə yol açdı.

Yəni Məlamət sufiləri, təsəvvüfün ənənəvi quruluşlarına qarşı çıxaraq, onun daha şəxsi, daxili və müstəqil bir şəkildə təcrübə olunmasını müdafiə edirdilər. Onlar, hər hansı bir sosial və maddi zənginlikdən, təşkilat quruluşlarından uzaq durmağa çalışırdılar. Məlamət əhlinin fəlsəfəsi, insanın mənəvi inkişafını, daxili təcrübə və Allah ilə birliyi bir növ "səyahət" kimi görmələri ilə xarakterizə olunur. Lakin, zamanla bu yanaşma, öz məqsədlərindən saparaq, bəzi hallarda sui-istifadə və yanlış anlaşılan praktikaların yaranmasına səbəb olmuşdur.

"Kəşfül-məhcub" əsərində Əli b. Osman b. Əbu Əliyyil-Qəznəvi, Məlamətə dair müxtəlif yanaşmaları təqdim edir və onu şəriət və təsəvvüfün kontekstində təhlil edir. O, Məlamətin insanın mənəvi inkişafında mühüm rol oynadığını və xüsusilə sevgi məsələsində əhəmiyyətli təsirə malik olduğunu vurğulayır. Əli b. Osmanın fikrincə, Məlamət insanı öz doğruluğuna və sevgiyə yönəldən bir yol kimi təsəvvür olunur, bu yol həm də Həzrəti Muhəmmədin həyatı ilə müqayisə edilir.

Əli b. Osman, Məlamət əhlini üç fərqli qrupa ayırır:

1. Əsil Məlamətilər: Bunlar şəriətə riayət edənlər, nəfsləri ilə savaşanlar və xalqın qınağına tuş gəlməyənlərdir. Onlar, həqiqətən Məlaməti təcrübə edən və bu yolu öz mənəvi inkişafları üçün seçən şəxslərdir. Onların davranışları və məqsədləri düzgün və təmizdir.
2. Məlamət üçün məqsədli seçim edənlər: Bu qrup, Məlamət yolunu müəyyən bir məqsəd üçün seçənlərdir. Xalq arasında şöhrət qazandıqdan sonra bu şöhrət və diqqət onları özlərinə təzə bir mənəviyyat yaratmağa yönəldir. Bu insanlar, xalq tərəfindən yaxşı qəbul edilməyən hərəkətləri edərək, özlərini bu şöhrətdən çıxarmağa çalışırlar, amma nəticədə bu hərəkətlər xalqın qınağına səbəb olur.
3. Şəriətdən uzaqlaşanlar: Bu qrup Məlamətə bağlı olsalar da, şəriətə qarşı gələn və şəriət qaydalarına riayət etməyən şəxslərdir. Onlar Məlamət adına müxtəlif pis davranışları qəbul edir və həyata keçirirlər, buna görə də sufilər tərəfindən mənfi baxışlarla qarşılanırlar.

Əli b. Osmanın vurğuladığı ən vacib nöqtələrdən biri, Məlamət əhlinin xalqın gözündə pis görünməyi seçərək, özü haqqında yaxşı tanınmaq və tərif edilməkdən uzaq durmağa çalışmasıdır. O, riyakarların özlərini xalqa xoş göstərməyə çalışdığını qeyd edir və Məlamət əhlini də xalqın gözündə pis görünmək məqsədini güdənlər kimi təhlil edir. Bu, Məlamət əhlinin mənəvi məqsədinin təməlini təşkil edir; onlar həqiqətə çatmaq üçün, sosial təzyiqlərdən və xarici təsirlərdən uzaq durmağa çalışırlar.

Bu üç fərqli qrupun təhlili, sufi təlimləri və Məlamət anlayışının zənginliyini və müxtəlifliyinini göstərir. Əli b. Osmanın baxışı ilə, Məlamət yalnız bir ruhi yol deyil, həm də sosial davranış və insanın özünü başqalarının gözündə necə təqdim etməsi məsələsidir.

Şihabəddin-i Sührəvərdi və Cami kimi böyük sufi alimləri Məlamətə qarşı müəyyən təhlillər və fikirlər irəli sürürlər. Onlar, sufi yolunun son mərhələsində, xüsusilə Həqq ilə birləşməyin və fani olmağın ən yüksək mərhələlərindən birinin Məlamət olduğunu ifadə edirlər. Məlamət əhlini, özünü xalqın gözündə pis göstərmək və özünü "nəfs"dən təmizləmək kimi yüksək bir mərhələ kimi görənlər də vardır.

Əbu Əbdür-Rəhman-ı Süləmi və İbn Ərəbi kimi böyük sufi alimləri də Məlamətə xüsusi bir əhəmiyyət verirlər. Onlara görə, Məlamət yalnız şəriətə və təriqətə riayət etmək deyil, daha dərindən mənəvi bir təcrübəyə sahib olmaqdır. İbn Ərəbi isə Məlaməti ən yüksək mənəvi məqam kimi təsvir edir və yalnız peyğəmbərlikdən daha yüksək bir dərəcəni görmür.

Bəzi sufi alimləri Məlaməti bir növ ruhi hal kimi qəbul edir və bu, bir təriqət içərisində hər bir insanın yaşaya biləcəyi bir təcrübədir. Bu yanaşmaya görə, Məlamət insanın özünü hər kəsdən aşağı görməsi və hər bir halın içində Allahın təcəllisinin bir forması kimi qəbul edilir. Bu təcrübə, bir növ "təlvin" (rəngdən rəngə keçmək) kimi izah edilir və bu vəziyyətdə insanın kamilliyi, hər şeyə uyğunlaşma, hər kəslə eyni halı paylaşma kimi bir ruh halını təmsil edir. Bu cür düşüncəyə görə, məlamət insanın özünü təvazökar bir şəkildə dünyadan və fərdi güclərdən uzaq tutmasıdır.

Bəzi sufilərə görə, Məlamət ən yüksək mərhələdir və digər mərhələlərə görə daha üstün bir vəziyyətdir. Bu məqamda insan özünü tamamən Allahın iradəsinə tabe edir, bütün bəşəri kimliklərdən və fərqliliklərdən azad olur. Bu cür düşüncə, sufilərin ən yüksək mənəvi təcrübəsinə çatmaq üçün özünü hər şeydən tamamilə sıfırlamağı məqsəd qoyan bir təlimi əks etdirir.

Məlamətin, Allahın hər an yeni bir təcəllisində mövcud olan bir təcrübə kimi anlaşılması, İbn Ərəbi və digər sufi müəllimləri tərəfindən vurğulanan bir nöqtədir. Bu yanaşmaya görə, hər an bir yenilik və dəyişiklik mövcuddur, bu isə Məlamətin mahiyyətinə uyğundur: dəyişməzlikdən uzaq, amma hər an yenilənən bir təcrübədir.

Sufi məktəblərində Məlamət, özünü ən yüksək mənəvi təcrübəyə çatan bir yol kimi qəbul edilir, amma bu təcrübə yalnız şəriət və təriqət qanunlarına uyğunlaşmaqla deyil, həm də insanın özünü öz təvazökarlığı və dürüstlüyü ilə sınaması ilə gerçəkləşir. Məlamət, təriflənməyi deyil, əksinə tənqid edilməyi və həqiqətə çatmaq üçün hər şeydən keçməyə hazır olmağı ifadə edir.

Məlamətilik və Məlamətilərin tarixi inkişafı, sufi təlimlərinin müxtəlif mərhələlərindəki dəyişiklikləri və təcrübə üsullarını göstərir. Məlamətilik, təkkələrin və sufi məktəblərinin yaranmasından sonra sufilər arasında özünü fərqli bir yol kimi tanıdırdı və bu yolun özünəməxsus xüsusiyyətləri var idi.

Məlamət, müxtəlif bölgələrdə fərqli adlarla tanınmağa başladı. İraq və Xorasan kimi bölgələrdə məlamət əhli daha çox yayılmağa başladı və bu səbəbdən bu bölgələrə aid olan sufilərə xüsusi adlar verildi. "Iraqilər" və "Xorasanilər" adları, məlamət əhlinin mənbəyi olan coğrafi yerləri göstərir. Bu məlamət yolunun özünə xas xüsusiyyətləri və müxtəlif bölgələrdəki fərqli tətbiqləri var idi.

Məlamətilik təlimləri, sufi yolunun bir hissəsi kimi qəbul edilsə də, bəzi alimlər bu yolun daha yüksək bir mərhələ olduğunu düşünürlər. Əbu Əbdür-Rəhman-ı Süləmi və digər sufi alimləri, məlamət təlimini yüksək mənəvi dərəcəyə çatmaq üçün tələb olunan bir yol kimi qiymətləndirir və bu yolun ən üstün təcrübə olduğunu vurğulayırlar. Bu təlim, insanın özünü xalqın nəzərindən pis göstərməsi, dünyadan və öz gücündən uzaqlaşması ilə əlaqələndirilir.

Süləmi və digər sufi alimləri məlamət yolunun inkişafı haqqında geniş məlumat verir. Əbu Əbdür-Rəhman-ı Süləmi, məlamət təliminin təsəvvüfün ilkin mərhələlərindən sonra formalaşdığını qeyd edir və bu təlimin təkkələrin yaranmasından sonra daha geniş yayıldığını bildirir. Onun "Ər-risalətül-məlamətiyyə" adlı risaləsi, məlamətilik və sufilik arasındakı əlaqələri daha dərindən təhlil edir.

Məlamətilik təlimində əsas məqsəd, insanın özünü təvazökar, dürüst və dünyəvi arzulardan uzaq bir şəkildə göstərməsidir. Məlamət əhli, həmçinin özlərindəki ruhi təcrübələri və mənəvi dərsləri gizlətməyə çalışırlar ki, bu da onların camiədə daha təvazökar və yalın bir şəkildə fəaliyyət göstərməsinə səbəb olur.

Məlamətilik, sufi təlimləri və həyat tərzinin müxtəlif aspektlərini ortaya qoyur. Həmdun-i Qəssar, Şəqiq-i Bəlxi və digər sufi alimləri bu yolun müxtəlif aspektlərini izah etmiş, məlamətin yüksək bir mənəvi təcrübə kimi qəbul edilməsini müdafiə etmişlər. Məlamət əhlinin təlimlərində, insanın Allah ilə olan əlaqəsi və ruhi təmizlənməsi ən mühüm mövzulardan biridir.

Məlamətilik və fütüvvət, bir-birinə yaxın anlayışlardır. Məlamət, təvazökarlıq və özünü xalqın gözündə pis göstərmək kimi mənəvi bir yanaşma təklif edərkən, fütüvvət bu ideologiyanı geniş şəkildə xalq arasında yaymağa və təşkilatlandırmağa xidmət edir. Fütüvvət, məlamət əhlinin ideologiyasını təmsil edir və bu ideologiyanı işçi və sənətkar sinifləri arasında təşviq edir. Bu yolla, məlamət təlimləri xalqın arasında daha geniş yayılaraq, onların gündəlik həyat tərzini və əxlaqını formalaşdırır.

Məlamətilik, yalnız ideoloji bir yanaşma olmaqla qalmamış, həm də praktik bir təcrübədir. Məlamət əhli, şəxsi mənafelərdən uzaq duraraq, xalqın bir hissəsi olmaq və onların dərdləri ilə paylaşmaq məqsədini güdür. Məlamət əhlinin ideologiyası, həyatın mübarizəsi və əməyi ilə bağlıdır. Onlar, başqalarına asılı olmadan, öz əlləri ilə işləyərək yaşamalıdırlar. Bu, həm də etik bir prinsipdir; məlamət əhli, heç kimin başqasının hesabına yaşamasını qəbul etmir və hər kəsin öz əməyi ilə yaşaması gərəkdiyini vurğulayır.

Məlamətilər, sadəcə mənəvi həyat tərzi ilə deyil, eyni zamanda gündəlik həyatda da düzgün davranışları təmsil edir. Onlar, şəxsi həyatlarında müsbət bir şəxsiyyət nümayiş etdirərək, həm də cəmiyyətə faydalı olmağa çalışırlar. Bu, həmçinin fütüvvətin və mürüvvətin — igidlik və insanlıq — vacibliyini ortaya qoyur. Yəni, məlamət əhli, sadəcə mənəvi deyil, həm də sosial məsuliyyətləri yerinə yetirən, işinə sahib çıxan insanlardır.

Fütüvvət, məlamət əhlini təşkilatlandıran bir quruluş kimi çıxış edir. Bu təşkilat, zəhmətkeşləri və sənətkarları bir araya gətirərək, onların əməyini və təlimini yaymağa çalışır. Məlamət və fütüvvət arasındakı bu əlaqə, yalnız ideoloji deyil, həm də sosial və təşkilati bir hərəkət kimi inkişaf edir. Fütüvvət, məlamət əhlinin həyat tərzini genişləndirərək, bu ideologiyanı cəmiyyətə daha geniş miqyasda yayımlamağa çalışır.

Məlamətilik yalnız bir etiraz hərəkatı deyil, həm də praktiki bir həyat tərzi, ideologiya və təşkilatlanma modelidir. Bu hərəkat, özünü xalqdan ayırmayan, onlara yardım etməyə və həyat mübarizəsində onlarla birgə hərəkət etməyə çağırır.

Məlamət və onun tarixi inkişafı

Məlamət, əslində, daha erkən dövrlərdə ortaya çıxmış və X əsrin sonlarına qədər müxtəlif təriqətlər tərəfindən qəbul edilmişdir. Məlamət təriqətləri, xüsusilə İslamın ilkin dövrlərində, həm ərəb dünyasında, həm də türk və fars mədəniyyətlərində inkişaf etmişdir. Əsil məlamət təriqətləri, həm də fütüvvətə bənzər şəkildə, İslamın əxlaqi və mənəvi aspektlərinə diqqət yetirərək öz şagirdlərinə və müridlərinə mənəvi təmizlik, təvazökarlıq və daxili inkişafı təbliğ etmişlər.

Məlamət təriqətinin ilk nümayəndələri arasında müxtəlif sufi məktəblərinin təsisçiləri yer alır. Xüsusilə, XI və XII əsrlərdə, məlamət yolu bir təriqətə çevrilmiş və özünün xüsusi məzhəbini inkişaf etdirmişdir. Bu dövr, məlamət yolunun təsisçilərinin şəxsiyyətləri və onların mənəvi baxışları ilə əlaqələndirilə bilər. Əhli-beyt sevgisi və Hz. Əliyə bağlılıq, məlamət və fütüvvət yolunun əsas prinsiplərindən biri olmuşdur. Bu baxımdan, məlamət təriqətinin mənəvi əsasları, daha çox şiəliklə əlaqələndirilir.

Məlamət təriqətinin inkişafında bir neçə mühüm mərhələ olmuşdur. İlk dövrlərdə, məlamət və fütüvvət təriqətləri arasında bir məzhəb fərqi yox idi. Lakin zaman keçdikcə, məlamət və fütüvvət təriqətləri özündə müxtəlif şaxələr və təriqətlər yaratmışdır. Məsələn, Camiyyə, Kübrəviyyə, Heydəriyyə, Qələndəriyyə, Bektaşiyyə, Mövləviyyə kimi təriqətlər məlamət yolunun müxtəlif inkişaf mərhələlərini təmsil edir.

Bu təriqətlər müxtəlif coğrafiyalarda və dövrlərdə fəaliyyət göstərərək, fərqli mənəvi və sosial hədəfləri özlərinə məqsəd qoymuşlar. Məlamət təriqətinin bir çox qolunun, məsələn, Bayrami məlamiləri, Məlamiyyəyi nuriyyə kimi qolların, öz müstəqil inkişaflarını tamamlamış olması, məlamət yolunun müxtəlif mərhələlərini əks etdirir.

Məlamət təriqətinin, xüsusilə son dövrlərdə, fütüvvətə təsiri dərin olmuşdur. Məlamət, həm əxlaqı, həm də mənəvi təmizlənməni təşviq edən bir yol kimi fütüvvət təriqətinin əxlaqi və peşəkar əsaslarını daha da möhkəmləndirmişdir. Məlamət təriqətləri, xüsusən sosial və mədəni həyatın hər sahəsində insanın əxlaqi məsuliyyətlərini artıran, onu öz mənəvi yüksəlişinə yönəldən bir sistem qurmuşdur. Bu baxımdan, məlamət və fütüvvət bir-birini tamamlayan və gücləndirən təriqətlər olmuşdur.

Bu təriqətlərin inkişafı və sosial strukturundakı dəyişikliklər, xüsusilə son dövrlərdə, həmin təriqətlərin öz mənəvi yolunu tapmalarına və zamanın tələblərinə uyğunlaşmalarına şərait yaratmışdır. Məlamət təriqətinin son dövr nümayəndələri, xüsusilə XX əsrdə, bu ənənəni müasir dövrə uyğun olaraq təmsil etmiş və onu günümüzə qədər daşımışdır.

Osmanlı İmperiyasının ilk dövrlərindəki sənətkarlar təşkilatlarının və fütüvvət təşkilatlarının inkişafını və zamanla dövlətlə əlaqələrinin necə dəyişdiyini izah edir. Sənətkarlar təşkilatları ilə fütüvvət təşkilatlarının çox sıx əlaqələri olmuşdur, çünki bu təşkilatlar, əslində, həm mənəvi, həm də sosial məsələləri həll edən bir növ peşəkar birliklər kimi fəaliyyət göstərirdi.

Osmanoğullarının ilk dövrlərində, fütüvvət əhlinin padşahlar və dövlətlə sıx əlaqələri vardı. Padşahlar da fütüvvət əhlinin nümayəndəsi sayılır və onları rəhbərlik edirdilər. Bu dövrdə fütüvvət təşkilatları dövlətin bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Bu, sənətkarların sosial mövqeyini gücləndirirdi, çünki onlar həm mənəvi dəstək, həm də təşkilati güc alırdılar.

Lakin zamanla, xüsusilə mədrəsənin qüvvətlənməsi və şeyxülislamlığın təsis edilməsi ilə, fütüvvət təşkilatları dövlətlə əlaqələrini itirməyə başladılar. Dövlət, sünni ideologiyanı möhkəmləndirərək, fütüvvət və məlamət təriqətlərini mənfi şəkildə görməyə başladı və onları "dindən kənar" saymağa başladılar. Bu dəyişikliklər, xüsusilə Sultan Səlim və Süleyman dövründə ələvi və bektaşi təriqətlərinin təqib edilməsinə səbəb oldu. Bu dönəmdə, məlamət təriqətləri və fütüvvət əhli, dövlətin repressiyasına qarşı müqavimət göstərməyə başladılar.

Dövlət, mədrəsə və şeyxülislam vasitəsilə, sənətkarlıq və fütüvvət təşkilatlarını nəzarət altına almağa çalışdı. Onlar, sənətkarlıq şeyxlərinin dövlətə görə təsdiq edilməsini şərt qoyaraq, lazım olduqda onları cəzalandırma hüququnu əldə etdilər. Buna baxmayaraq, sənətkarlıq lojaları və birlikləri müstəqilliklərini qorumağa davam etdilər və dövlətin təsiri altına girmədilər. Həmçinin, sənətkarlar təşkilatları, xüsusilə peştəmalçı sənətkarları, Həmzəliyə qoşularaq, dövrün siyasi hərəkatlarında (məsələn, ikinci məşrutiyyət) mühüm rol oynadılar.

Lakin, xarici fabrik mallarının bazara daxil olması və məmləkətə gələn xarici malların sənətkarların əl əməyini və intizamını zəiflətməsi, fütüvvət və sənətkarlıq təşkilatlarını zəiflətdi. Müsəlman olmayan azlıqlar da bu prosesi sürətləndirdi, çünki onlar əl işləməsinə və sənətkarlığa maraqsızdılar. Bu iqtisadi dəyişikliklər, sənətkarlar təşkilatlarının sonunu gətirdi və fütüvvət təşkilatı artıq bütün sənət əhlini ehtiva etmədiyi bir vəziyyətə gəldi. Bu iqtisadi dəyişikliklər nəticəsində, fütüvvət təşkilatı tarixə qarışdı və banklar və ticarət təşkilatları tərəfindən yerinə qoyulan yeni iqtisadi quruluşlar, əvvəlki sənətkarlar təşkilatlarının rolunu azaltdı.

Fütüvvət və sənətkarlar təşkilatlarının tarixdəki yeri, həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan çox önəmlidir. Onlar Osmanlı dövlətinin ilk dövrlərində, həm mənəvi həm də sosial strukturları təşkil edərkən, zamanla dövlətin dəyişən siyasətləri və iqtisadi inkişaflar nəticəsində güclərini itirmişlər. Sənətkarlar təşkilatları, xarici təsirlər və iqtisadi dəyişikliklər qarşısında müstəqilliklərini qorumağa çalışsalar da, nəticədə fütüvvət təşkilatları tarixə qarışmışdır.

Fütüvvət nümayəndələrinin təşkilatı və inancları haqqındakı biliklərimizin qaynaqları çox genişdir və əsasən Fütüvvətnamə adı verilən əsərlərdən əldə edilir. Bu əsərlər, fütüvvət yolunun və təşkilatının qaydalarına, adət və əxlaqına dair zəngin məlumatlar təqdim edir. Aşağıda, fütüvvət haqda məlumat əldə etdiyimiz əsas qaynaqlar və onların xüsusiyyətləri qeyd edilmişdir:

1. Fütüvvətnamələr: Fütüvvət təşkilatının əsas qaynaqları Fütüvvətnamə adlı əsərlərdir. Bu əsərlər, fütüvvət təşkilatının mənəvi və sosial prinsiplərini, ədəblərini, vəzifələrini və ənənələrini təyin edir. Əksəriyyəti nəsr şəklində yazılmışdır, lakin bəziləri nəzmlə yazılmışdır. Bu əsərlər, həm də fütüvvət yolunun rəhbərlərinin və əhlinin sözlərini, təvsiflərini və təriflərini ehtiva edir.
2. Ərəb, fars və türkcə yazılmış Fütüvvətnamələr: İlk fütüvvətnamələr ərəbcə yazılmışdır, lakin sonralar farsca və türk dilində yazılmış əsərlər də mövcuddur. Bu, fütüvvət yolunun müxtəlif mədəniyyətlərdə necə yayıldığını və inkişaf etdiyini göstərir.
3. Ən qədim fütüvvətnamə: Əlimizdəki ən qədim fütüvvətnamə Süləminin "Kitabül-Fütüvvə" əsəridir. Bu əsər, fütüvvət yolu və təşkilatının əsas prinsiplərini və strukturunu izah edən ilk yazılı qaynaqdır.
4. Əliyy ibni Həsən b.Cədveyh tərəfindən yazılmış "Miratül-Mürüvvat": Səlcuqi vəziri Nizamül-Mülk adına yazılmış bu əsər, fütüvvət yolu və mürüvvət haqqında ətraflı məlumat verir və fütüvvət ideallarını izah edir.
5. "Tuhfətül-Vəsaya": Əhməd Abbasi tərəfindən yazılmış və Əbül-Həsən Əlinin fütüvvət anlayışını izah edən bu əsər, fütüvvət təlimini daha da dərindən izah edən bir qaynaqdır.
6. Şihabəddin Sührəvərdi və Əbdülləh Ənsari: Bu şəxslərin yazdığı fütüvvətnamələr də fütüvvət təşkilatlarının inkişafına dair mühüm mənbələrdən biridir. Hər iki şəxs sufi təlimləri və fütüvvət prinsiplərini öz əsərlərində əks etdirmişdir.
7. Türkcə fütüvvətnamələr: İlk türk dilində yazılmış fütüvvətnamə XIII əsrdə Burqazinin yazdığı əsərdir. Sonrakı dövrlərdə Şeyx Seyyid Hüseyn və Bursalı Seyyid Məhəmməd tərəfindən yazılmış fütüvvətnamələr də mövcuddur.
8. Əbdülbaqi Gölpınarlı və digər alimlərin tərcümələri: Gölpınarlı və digər alimlər fütüvvətnamələrin müxtəlif nüsxələrini tədqiq etmiş, onların tərcümələrini nəşr etmiş və araşdırmalar aparmışdır. Bu araşdırmalar fütüvvət təlimlərinin daha yaxşı anlaşılmasına kömək etmişdir.
9. Təsəvvüf ədəbiyyatındakı yer: Fütüvvət və məlamət mövzusu, Əl-Lümə, Risalətül-Qüşeyriyyə, Kəşfül-Məhcub, Təzkirəi Övliya və digər təsəvvüf əsərlərində də geniş şəkildə yer almışdır. Bu əsərlər, fütüvvət təlimlərinin sufi təfəkkürünə və mənəviyyatına necə təsir etdiyini izah edir.

Bu qaynaqlar, fütüvvət təşkilatlarının və onun inançlarının tarixi inkişafını, ədəblərini, sosial funksiyalarını və təsəvvüf baxışlarını anlamağımıza kömək edir. Fütüvvət və məlamət anlayışlarının mətnlərdə necə təfsir edildiyini və necə bir təlim kimi yaşadığını izah edən bu qaynaqlar, həmçinin müxtəlif dövrlərdə bu təlimin necə inkişaf etdiyini göstərir.

Fütüvvət nümayəndələri ilə məlamətçilərin və sonrakı məlamilərin məzhəbləri ilə bağlı fikir yürüdərkən, xüsusilə fütüvvət əhlinin inanc və təlimləri ilə əlaqədar bir sıra mühüm məqamlar ortaya çıxır. Fütüvvət təlimi və onun nümayəndələrinin inançları, əslində, bir çox təbəqələrin, xüsusən də sufi cəmiyyətlərinin və müxtəlif məzhəb mənsubiyyətlərinin bir araya gəldiyi kompleks bir mənəvi sistemin tərkib hissəsidir. Bu barədə müxtəlif şərhlər mövcuddur:

1. Fütüvvət və Əhlibeyt İnamı: Fütüvvət nümayəndələri, özlərini Əli bin Əbi Talibə və onun soyundan olan Əhlibeytə aid hesab edirlər. Onlar, Hz. Əlinin və onun imamlarnın təlimlərinə böyük hörmət bəsləyir və bu səbəbdən onları hər zaman “əleyhussəlam” şəklində anırlar. Bu, onların təlimlərindəki Şiə inancının bir əlamətidir. Həmçinin, Əhli-beyt imamlarının xilafətə və rəhbərliyə təyin edilməsinin Allah tərəfindən müəyyən olunduğuna inanarlar və birinci üç xəlifəni qəbul etməmələri də onların məzhəb yönümünün və imanlarının müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
2. Fütüvvət və Sünnilik: Fütüvvət nümayəndələrinin sünni olmasına dair müxtəlif fikirlər mövcuddur. Əslində, onlar sünni məzhəbinin bir çox qaydalarını və prinsiplərini qəbul etməsələr də, bəzi alimlər onların sünni olduğuna dair müəyyən iddialar irəli sürmüşlər. Lakin, fütüvvət əhlinin inancları, xüsusən imamiyyətə və Əhlibeytə olan sevgi və hörmətləri, onları sünni təlimlərindən daha çox şiə baxışına yaxınlaşdırır. Bununla yanaşı, fütüvvət əhlinin özünəməxsus ayinləri, adətləri və batini təfəkkürləri, onların tam olaraq hansı məzhəbə mənsub olduqlarını sual altına alır.
3. Məlamətçilərin inamları və məzhəbləri: Məlamətçilər, özlərinin batini bir yolda olduqlarını iddia edirlər və bir çox hallarda fütüvvət təlimləri ilə paralel olaraq, özlərinin mistik və daxili təcrübələrinə dayanır. Lakin, onların əksəriyyəti fütüvvət təlimindən daha çox batinilik, işraqi və ezoterik təlimlərə meyillidir. Məlamətçilərin bəzi təriqətləri, xürafat və zərif təlimləri özündə cəmləşdirir, bu da onları ümumi məzhəb təsnifatından kənarda qoyur. Məlamətçilər arasında müəyyən bir məzhəbə tam aid olmayan və çox zaman özlərinə xas təcrübələri izləyən cəmiyyətlər mövcuddur. Məlamətçilərin sonrakı nəslində bu tendensiya daha da güclənmişdir.
4. Fütüvvət və məlamət əhlinin İmamiyyətə əlaqəsi: Fütüvvət və məlamət əhlinin, xüsusilə onlardan sonrakı nəsillərinin, Cəfəri (imamiyyə) məzhəbinə tam mənsub olduqlarını iddia etmək çətindir. Bəzi hallarda onlar özlərini imamiyyə ilə əlaqələndirirlər, lakin fütüvvət təlimlərindəki inanc və adətlərin, həqiqətən də, imamiyyə məzhəbinin prinsiplərinə uyğun olub-olmaması sual doğurur. Müəyyən dərəcədə batinilik, xürafat və işraqi təfəkkür bu təriqətlərin inanc sistemində mühüm rol oynayır.
5. Səfəvilərin Fütüvvət və Məlamət əhlinə yanaşması: Səfəvilər dövründə, xüsusən də Şah İsmayıl və onun ardıcılları, fütüvvət və məlamət əhlinə qarşı daha müsbət yanaşmışlar. Xüsusilə "əyyar" və "cuvan-mərd" kimi fütüvvət təmsilçiləri, Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə daha güclü dəstək almışdır. Səfəvilərin bu təriqətləri dəstəkləməsi, onların həm dini, həm də sosial təşkilatları arasında bir əlaqənin olduğunu göstərir.

Fütüvvət və Məlamət Əhlinin məzhəbi mövqeyi daha çox imamiyyə (şiə) inancına yaxın olsa da, onların inancları və təcrübələri heç də həmişə standart Cəfəri məzhəbinə uyğun gəlmir. Fütüvvət təliminin və məlamətçilərin özlərinə məxsus mistik və batini təfəkkürləri, onları daha çox vəhdət inancına və batini məzhəbə yaxınlaşdırır, amma onların tam olaraq məzhəb təqlidinə düşmədiklərini də qeyd etmək lazımdır.Начало формы

Конец формы

Məlamətilik və fütüvvətin Xorasanda cəmləşməsi, əslində bir neçə tarixi və sosial səbəbdən baş vermişdir. Bu səbəbləri daha dərindən anlamaq üçün, Əməvilər və Abbasilər dövründəki sosial və siyasi hadisələrə nəzər salmaq lazımdır.

Əməvi dövründə, Hz. Əli və onun övladlarına qarşı olan düşmənçilik, xüsusən də Əməvilərin ərəb olmayanlara qarşı olan ədalətsiz münasibətləri, məsələn, məvali-kölə anlayışları, bu bölgədəki sosial təbəqələri ciddi şəkildə təzyiq altında saxlayırdı. Xüsusən də İran və Xorasan əyalətləri, Əməvilər tərəfindən sıxışdırılmış və ərəblərdən fərqli olan müxtəlif etnik qruplar ilə zəngin idi. Bu qruplar, yerli sosial və iqtisadi fərqliliklərdən dolayı Əməvilərin hakimiyyətindən narazı idilər.

Əməvilərin, Həzrəti Əli və onun övladlarına qarşı düşmən münasibətləri, xüsusilə xəlifəliyi ələ keçirmək üçün onların əleyhinə apardıqları siyasət, bir çox ərəb olmayanların Hz. Əli tərəfdarlarına (şiələrinə) üz tutmasına səbəb olmuşdur. Bu tərəfdarların çoxu Xorasan və İraq bölgələrində sıxışmışdı. Əbu Müslim, Əli övladlarının xəlifəliyi geri qaytarmaq məqsədiylə başlatdığı hərəkatda məvali qüvvələrini öz tərəfində toplamış və Abbasilər dövründə Xorasanda bu ideologiyanın güclənməsinə səbəb olmuşdur.

Xorasan, həm coğrafi, həm də etnik baxımdan müxtəlif bir bölgə idi. Burada həm ərəb olmayanlar, həm də ərəb kökənli insanlar mövcud idi. Xorasandakı sosial təbəqələr, Əməvilərin təzyiqlərinə qarşı çıxmağa meyilli idilər. Bu ərazidə məvali, xüsusilə də İran və Orta Asiya xalqları, fütüvvət ideologiyasını və məlamət anlayışını qəbul edərək, sosial düzənin ədalətsizliyinə qarşı bir müqavimət nümayiş etdirdilər. Xorasanda yaşayan əhali, bu ideologiyaların yayıldığı və təşviq edildiyi əsas bölgələrdən biri olmuşdur.

Fütüvvət və məlamət, yalnız mənəvi təlimlər deyil, həm də sosial təşkilatlanma formaları kimi, həm Əməvilərin, həm də Abbasilərin zülmündən əziyyət çəkən kütlələr üçün bir yığım yerinə çevrilmişdir. Bu ideologiyalar, insanlar arasında ədalət və sosial bərabərliyi təşviq edərək, xüsusən də zəhmətkeşlər və sənətkarlar arasında geniş yayılmışdır. Cüneydin fikrindəki "Fütüvvət Şamda, gözəl söz söyləmək/natiqlik İraqda, doğruluq Xorasandadır" ifadəsi, Xorasandakı fəallığı və bu bölgədə fütüvvətin necə yayıldığını göstərir.

Abbasoğulları, Xorasanda Hz. Əli tərəfdarlarının dəstəyini qazanmış və ilk dövrlərində İraq və Xorasanda hakimiyyətlərini gücləndirmişdir. Abbasilər, əvvəlcə şiə və ya sünni olan müxtəlif qrupları təmsil etsələr də, daha sonra bu bölgələrdə sosial və siyasi güclərini artırmışdırlar. Xorasanda olan məlamət və fütüvvət əhli, Abbasilər dövründə özlərini daha da təşviq edərək, bu ideologiyanı genişləndirmişlər.

Məlamətilik və fütüvvətin Xorasanda cəmləşməsi, həm də bir təbii nəticə idi, çünki bu bölgə Əməvilərin və Abbasilərin təzyiqləri altında sosial ədalətsizliyin, etnik ayrı-seçkiliyin və dini zülmün əsiri olmuşdur. Bu şəraitdə, məlamət və fütüvvət əhlinin təklif etdiyi ideologiyalar, xalqın daha ədalətli və sosial bir dünya yaratmaq arzularını təmsil edirdi. Xorasanda bu ideologiyalar, insanların siyasi və sosial dəyişikliklərə qarşı mübarizə apardığı bir qüvvəyə çevrilmişdir.

Nasir li-Dinillahın fütüvvət əhlini qəbul etməsi və onu Bağdad və digər bölgələrdə genişləndirməsi, həm də siyasi və dini məqsədlərlə əlaqədar bir çox strateji addımların nəticəsi idi. Bu dövrün mürəkkəb sosial və siyasi şəraitini anlamaq üçün bəzi əsas nöqtələri vurğulamaq faydalıdır.

Nasir li-Dinillah, Abbasi xəlifəsi kimi həm imamiyyə məzhəbini qəbul etmiş, həm də fütüvvət əhlinin nümayəndələri ilə əlaqələr quraraq, özünü bu əhlinin imamı kimi qəbul etdirmişdi. Bu addım, onun həm dini həm də siyasi gücünü gücləndirmək məqsədinə xidmət edirdi. Fütüvvət, yalnız bir sufi təşkilatından daha çox idi; o, sosial və siyasi hərəkatı təmsil edirdi. Bu cür əlaqələr Nasir li-Dinillahın öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək və ətrafında yeni müttəfiqlər yaratmaq məqsədini güdürdü.

Fütüvvət, yalnız bir ideologiya və sufi təlimi deyil, həm də siyasi və hərbi bir güc kimi istifadə edilirdi. Osmanlı dövləti qurularkən, fütüvvət əhlinin təsiri çox böyük olmuşdu. Osmanlıların ilk dövrlərində "Alp ərənlər" kimi adlandırılan fütüvvət əhlinin rolu, həm dini, həm də hərbi birliyə xidmət etmişdir. Bu qılınclı fütüvvət nümayəndələri, təbliğat və fəallıq ilə Türklərin fəthlərində böyük bir rol oynamışdılar.

Sufizmin və fütüvvətin əlaqəsi də çox önəmlidir. Nasir li-Dinillah, həm sufi təlimlərinə həm də fütüvvət ideologiyasına dəstək verərək, dini və dünyəvi sahələrdəki nüfuzunu artırmağa çalışmışdır. Sufi şeyxləri və fütüvvət əhlinin müttəfiqliyi, hər iki tərəf üçün də faydalı olmuşdur, çünki sufi təlimləri və fütüvvət təşkilatları xalq arasında geniş yayılmış və geniş dəstək tapmışdır.

Əvvəlcə Xorasanda ortaya çıxan və Bağdadda mərkəzləşən fütüvvət təşkilatları, zamanla Suriyaya, Anadoluya və Misirə yayıldı. Bu yayılma, fütüvvət ideologiyasının sosial və siyasi təsirini artırdı və bu ideologiya müxtəlif bölgələrdə geniş təbliğat və təşkilatlanmaya səbəb oldu. Bağdadda fütüvvət əhli, özlərini həm dinlə bağlı, həm də sosial-iqtisadi məsələlərlə bağlı reformistlər kimi təqdim etmişdilər.

Fütüvvət ideologiyasının bir başqa mühüm aspekti, "əyyarlar" adı verilən sivil əsgərlərin bu hərəkatla əlaqəli olmalarıdır. Əyyarlar, həm sosial və dini məsələlərlə bağlı aktiv bir qrup kimi tanınır, həm də fütüvvət yolunda fəaliyyət göstərmişlər. Onların fütüvvət ideologiyasına bağlılıq, bu hərəkatın daha geniş bir sosial təbəqəyə yayılmasına və geniş dəstək tapmasına kömək etmişdir.

İbni Bətutə və digər mənbələrdə, fütüvvət əhlinin Anadolu və Misirdə geniş yayıldığı göstərilir. Bu təsir, xüsusən sufi təlimlərinin xalq arasında tanınması və qəbul edilməsi ilə əlaqədardır. Fütüvvət, sosial bərabərlik və ədalət ideallarını təbliğ edərək, xüsusilə zəhmətkeşlər arasında geniş yayılmışdır.