Sovet dövrünün Gəncə əfsanəsi: Dirilən heykəl
Sovet dövründə Gəncə şəhərində 1970-ci illərdə “Kirovabad fəhləsi” qəzetində, “RUFORS” və “Aenigma” layihələri çərçivəsində hazırlanan hesabatlarda “Kirovabad anomaliyası” adlı yazılar dərc edilir. Vadim Çernobrovun arxivlərində “Кировабадский движущийся идол” adlı məqalə var. “Elm və Həyat” jurnalı 1970–80-ci illərdə pir və inanc yerləri haqqında materiallar dərc edərkən, Gəncədəki hadisə barədə də yazılar yayımlayıb.
Yazılara görə, Gəncənin qədim hissəsində yerləşən daş bir heykəl hər gecə öz yerini bir neçə santimetr dəyişirmiş. Sakinlər səhər oyandıqda onun əvvəlki yerində olmadığını görərək onun “canlı” olduğuna və ya müqəddəs bir gücə sahib olduğuna inanmağa başlayıblar.
Hadisə Gəncənin qədim məzarlıqlarından birində, bəzi mənbələrə görə isə İmamzadə kompleksi yaxınlığındakı köhnə qəbiristanlıqda baş verib. İnsan formalı, təxminən 1–1,2 metr hündürlüyündə olan qədim bir daş heykəlin “hərəkət” etməsi mistik bir hadisəyə çevrilir.
İnsanlar daşı ziyarət etməyə, ona qurban kəsməyə və nəzir qoymağa başlayırdılar. Sovet ideologiyası ateizmi təbliğ etdiyi üçün belə “möcüzəvi” hadisələrin qarşısını almağa çalışırdı.
1970-ci illərin sonunda hadisənin kütləvi xarakter alması səbəbindən Gəncə Şəhər Milis İdarəsi tərəfindən heykəlin ətrafına 24 saatlıq növbətçi postu qoyulmuş və ərazi rəsmi olaraq “ictimai asayişi pozan zona” elan edilərək ziyarətlərə bağlanmışdı.
Şəhər Partiya Komitəsinin göstərişi ilə ərazidə gecə növbətçiliyi tətbiq olunub. Məqsəd bu hadisənin arxasında duran insanları tapmaq idi. Milislər bunun bir “təxribat” və ya kimlərinsə tərəfindən edilən bir “zarafat” olduğunu düşünərək heykəli ağır dəmir zəncirlərlə yaxınlıqdakı beton dirəyə bağlayıblar.
Səhəri gün gəldikdə isə zəncirlərin qırıldığını və heykəlin bir neçə metr kənarda, sanki “addım atmış” vəziyyətdə dayandığını görüblər. Sənədlərdə qeyd olunur ki, növbətçilik zamanı heç bir kənar şəxs əraziyə daxil olmayıb, lakin səhər yoxlanışında heykəlin koordinatlarının dəyişdiyi (bəzən 20–30 sm, bəzən 2 metr) yenidən qeydə alınıb.
Şahidlərin dediyinə görə, heykəli yerinə bərkitmək üçün gətirilən texnika bir neçə dəfə sıradan çıxıb. Yerli qəzetlər yazırdı ki, “bəzi şüursuz vətəndaşlar qəbiristanlıqdakı adi bir daş parçasına mistik don geyindirir, onun yerini dəyişdiyini iddia edərək orada dini ayinlər keçirirlər”.
Hadisə Moskvaya qədər gedib çıxmışdı. Bakıdan və Moskvadan gələn mütəxəssislər (geoloqlar və fiziklər) ərazidə maqnit anomaliyası axtarırdılar. O dövrün “Elm və Həyat” jurnalının bəzi nömrələrində və yerli mətbuatda bunun “torpaq qatlarının mikro-sürüşməsi” nəticəsində baş verdiyi barədə rəsmi açıqlama verilsə də, bu izah heykəlin niyə dik vəziyyətdə qaldığını və zəncirləri necə qırdığını tam izah edə bilmirdi.
Sonradan aparılan araşdırmalar göstərdi ki, daşın “hərəkəti” əslində fiziki proseslərlə bağlı olub. Daşın altında olan torpaq qatı və yerüstü suların təsiri, həmçinin temperatur dəyişiklikləri nəticəsində yaranan vibrasiyalar ağır daşın tədricən sürüşməsinə səbəb olurmuş.
Şahidlərin dediyinə görə, əraziyə ağır hərbi texnika və brezentlə örtülmüş yük maşını gətirilib. Sonda heykəl oradan götürülərək naməlum istiqamətə aparılıb; bəzi iddialara görə muzey fonduna, bəzilərinə görə isə basdırılaraq məhv edilib.
Gəncədə bu gün də danışılan əfsanələrə görə, daşın aparılmasında iştirak edən kran sürücüsü və əmri verən yerli məmurlardan bir neçəsi qısa müddət sonra ağır qəzalara uğrayıb və ya qəfil xəstəlikdən vəfat ediblər. Bu, xalq arasında “daşın lənəti” kimi yadda qalıb.
Əlbəttə, bunun elmi izahı daha doğrudur və buna mistik don geyindirən mövhumatçılar olub. Elm isə bütün həqiqətləri aşkar edir, necə ki, bunun izahını dəlil və sübutlarla verib.
Bu hadisə isə sadəcə əfsanə kimi yaddaşlarda qalıb.
Prof. Dr. Zaur Əliyev
18:36 12.02.2026
Oxunuş sayı: 606
