Ramazan ayı haqqında çox danışılır. Onun oruc ayı olduğu deyilir, ibadət ayı olduğu deyilir, bağışlanma və mərhəmət ayı olduğu deyilir. Bütün bunlar doğrudur. Amma bütün bu təriflərin içində bir həqiqət var ki, bəzən diqqətdən kənarda qalır: Ramazan sadəcə edilən əməllərlə deyil, insanın daxilində baş verən dəyişikliklə ölçülür. Çünki insan yalnız etdiyi ilə deyil, olduğu ilə dəyərlidir.
Ramazanın ən əsas məqsədi və mahiyyəti Quranda çox aydın şəkildə ifadə olunur: təqva.
Qurani-Kərimdə buyurulur: “Ey iman gətirənlər! Sizdən əvvəlkilərə vacib olduğu kimi, sizə də oruc vacib edildi ki, təqvalı olasınız” (Bəqərə, 2:183).
Bu ayə Ramazanın mahiyyətini açan əsas açardır. Bu ayəni sadəcə oxumaq kifayət deyil, onu anlamaq lazımdır. Ayə demir ki, “oruc tutun ki, ac qalasınız”, demir ki, “oruc tutun ki, çox ibadət edəsiniz”. Ayə açıq şəkildə deyir: “təqvalı olasınız”.
Deməli, oruc vasitədir, məqsəd isə təqvadır. Bu çox mühüm fərqdir. Çünki bəzən insan vasitəni məqsəd kimi qəbul edir. Məsələn, biri gün boyu ac qalır, amma əsəbiləşir, insanları incidir, kobud danışır. Axşam isə düşünür ki, vəzifəsini yerinə yetirdi. Halbuki bu, orucun zahiridir, ruhu deyil.
Başqa bir misal: insan oruc tutur, amma gününü boş və mənasız söhbətlərlə, qeybətlə keçirir. Axşam süfrə açılır, amma gün ərzində qazanılan mənəvi qazanc demək olar ki, yoxdur. Belə halda insanın qazancı nə olur? Sadəcə aclıq.
Peyğəmbərin (s.ə.s.) buyurduğu kimi, elə insanlar var ki, orucdan onlara yalnız aclıq və susuzluq qalır. Bu isə, çox düşündürücü bir xəbərdarlıqdır. Deməli, Ramazan yalnız zahiri əməl deyil. O, insanın daxilində bir hal yaratmalıdır. Bu hal isə təqvadır.
Bəs təqva nədir?
Təqva – insanın özünü nəzarətdə saxlamasıdır. Amma bu nəzarət başqalarının qorxusundan deyil. Bu, daxildən gələn bir məsuliyyət hissidir. Elə bir haldır ki, insan tək olanda belə özünü itirmir. Məsələn, təsəvvür edək ki, insan təkdir, heç kim onu görmür, heç kim nə etdiyini bilmir. Bu halda onun davranışı necə olur? Əgər o, yenə də düzgün davranırsa, deməli daxilində bir ölçü var. Bu ölçü – təqvadır.
Ramazan bu ölçünü insanda formalaşdırmaq üçün gəlir. Gün ərzində insan ac qalır. Əslində o, yeyə bilər. Heç kim onu görmür. Amma yemir. Niyə? Çünki artıq o, yalnız cəmiyyətə görə yaşamır. Onun daxilində başqa bir məsuliyyət yaranır. Bu çox incə, amma çox böyük dəyişiklikdir. Bu dəyişiklik baş verəndə insan artıq yalnız zahiri qaydalarla deyil, daxili şüurla yaşayır.
Quranda başqa bir ayədə buyurulur: “Şübhəsiz ki, Allah yanında ən üstün olanınız, təqvada ən irəlidə olanınızdır” (Hucurat, 49:13).
Bu ayə bizə göstərir ki, insanın dəyəri onun görünüşü ilə, var-dövləti ilə, vəzifəsi ilə ölçülmür. İnsan öz daxilində nə qədər nəzarətli, nə qədər şüurlu və nə qədər dürüstdürsə, onun dəyəri də o qədərdir. Ramazan isə bu dəyəri artırmaq üçün bir fürsətdir.
Bu ayda insan gündəlik həyatında çox sadə, amma çox dərin bir məşq edir. O, gözləməyi öyrənir. O, səbir etməyi öyrənir. O, istədiyini dərhal etməməyi öyrənir. Məsələn, adi bir gündə insan susayanda dərhal su içir. Acanda dərhal yeyir. Amma Ramazanda bu mümkün deyil. O, gözləməlidir. Bu gözləmə sadəcə zaman keçirmək deyil. Bu, insanın özünü idarə etməyi öyrənməsidir. Bu isə, həyatın bütün sahələrinə təsir edir. Əgər insan yemək qarşısında səbir edə bilirsə, o, qəzəb qarşısında da səbir edə bilər. Əgər insan susuzluğa dözə bilirsə, o, çətinliklərə də dözə bilər. Ramazan bu baxımdan sadəcə ibadət ayı deyil. O, insanın özünü tərbiyə etdiyi bir məktəbdir. Amma bu məktəbdə hər kəs eyni nəticəni əldə etmir. Çünki hər şey niyyətdən və anlayışdan asılıdır. Kim Ramazanı sadəcə bir borc kimi yaşayırsa, o, yalnız zahiri hissəni əldə edir. Amma kim Ramazanı anlayaraq yaşayırsa, o, daxilində dəyişir. Və bu dəyişiklik görünmür, amma hiss olunur.
Oruc bədənin deyil, niyyətin tərbiyəsidir. Oruc tutmaq zahirdə sadə görünür: insan yemir, içmir. Amma əslində oruc görünməyən bir ibadətdir. Sən ac qalırsan, amma bunu heç kim görməyə bilər. Sən su içmirsən, amma bunu heç kim yoxlamır. Bu baxımdan, oruc digər ibadətlərdən fərqlənir. Namaz qılırsan – görünür. Sədəqə verirsən – bilinir. Amma oruc sənin daxilində baş verir.
Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurur ki, bəzi insanlar orucdan yalnız aclıq və susuzluq əldə edirlər. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, oruc sadəcə fiziki proses deyil. Əgər insanın davranışı dəyişmirsə, dili dəyişmirsə, münasibəti dəyişmirsə – o zaman orucun ruhu yaranmır. Quranda deyilir: “Allah sizin zahiri əməllərinizə deyil, qəlblərinizə baxır” (məzmun olaraq, Həcc 22:37 ilə əlaqəli məna).
Bu nə deməkdir?
İlk baxışda belə görünə bilər ki, əsas olan ürəkdir, əməl o qədər də vacib deyil. Amma ayənin dərin mənası bundan fərqlidir. Ayə demir ki, əməl lazım deyil. Ayə deyir ki, əməli dəyərli edən onun içində olan niyyətdir. Yəni eyni əməl iki insan tərəfindən edilə bilər, amma onların dəyəri eyni olmaz. Məsələn, iki nəfər eyni məbləğdə sədəqə verir. Zahirdə hər şey eynidir. Amma biri bunu ürəkdən edir, digəri isə göstərmək üçün. İnsanlar bəlkə də fərqi görməz. Amma Allah görür. Çünki Allah zahiri yox, əməli doğuran daxili səbəbə baxır. Bu, çox böyük bir həqiqətdir.
Çünki insan həyatda çox vaxt zahirə aldanır. Biz insanları gördüyümüzə görə qiymətləndiririk: necə danışır, necə görünür, nə edir. Amma Allah insanın görünməyən tərəfinə baxır: niyə edir, necə hiss edir, daxilində nə keçir. Deməli, insanın əsl dəyəri onun içində gizlidir.
Bu ayə bizi bir sual qarşısında qoyur: biz yaxşı görünmək üçün yaşayırıq, yoxsa yaxşı olmaq üçün?
Bu ikisi eyni şey deyil.
Yaxşı görünmək asandır. İnsan başqalarının yanında özünü düz göstərə bilər. Amma yaxşı olmaq çətindir. Çünki bu, tək qalanda da eyni qalmağı tələb edir. Məsələn, insan başqasının yanında dürüst görünə bilər. Amma tək qalanda fürsət düşəndə aldadarsa, deməli onun zahiri ilə daxili arasında fərq var. Təqva isə, bu fərqi aradan qaldırmaqdır.
Ramazan bu ayənin praktik təlimidir. Oruc tutursan. Heç kim səni görmür. İstəsən yeyə bilərsən. Amma yemirsən. Niyə? Çünki artıq sən zahir üçün yox, daxil üçün yaşamağa başlayırsan. Bu anda insan anlayır ki, həyatın əsası başqalarının nə gördüyü deyil, Allahın nə gördüyüdür. Bu isə, insanın həyatını dəyişir. Çünki insan artıq özünü başqalarına görə deyil, öz vicdanına görə tənzimləyir.
Bu ayənin başqa bir dərin tərəfi də var: insan bəzən yaxşı əməl edir, amma daxilində yorğunluq, səmimiyyətsizlik olur. Bəzən isə, kiçik bir əməl edir, amma çox səmimi olur. Allah üçün hansının daha dəyərli olduğunu bu ayə cavablandırır. Bu, insana rahatlıq da verir. Çünki insan anlayır ki, Allah onun daxilini görür. Onun niyyətini bilir. O, yalnız nəticəyə görə deyil, niyyətə görə də qiymətləndirilir. Məsələn, bir insan yaxşılıq etmək istəyir, amma imkan tapmır. Zahirdə heç nə etmir. Amma daxilində səmimi istək var. Bu da Allah qatında dəyərlidir. Bu isə, insanı daha səmimi edir. Nəticədə bu ayə bizə çox sadə, amma həyati bir dərs verir: İnsan zahiri ilə deyil, daxilində kim olduğu ilə ölçülür.
Ramazan isə bu həqiqəti yaşamaq üçün bir imkandır. İnsan bu ayda tədricən öyrənir ki: az görünmək olar, amma dərin olmaq olar; az danışmaq olar, amma səmimi olmaq olar; az etmək olar, amma doğru etmək olar. Və bəlkə də ən böyük dəyişiklik budur: insan başqalarının baxışından çıxıb, öz qəlbinə baxmağı öyrənir.
Müasir insan daha çox xarici nəzarətlə yaşayır: qanunlar, qaydalar, cəmiyyət, texnologiya. Amma təqva daxili nəzarətdir. Heç kim səni görməyəndə belə içində bir səs olur: “Bu düzgün deyil”. Ramazan bu səsi gücləndirir. Sən acsan, amma yeyə bilərsən – çünki heç kim görmür. Amma yemirsən. Niyə? Çünki artıq daxilində bir nəzarət yaranır. Bu, təqvanın başlanğıcıdır. Əgər insan bu halı Ramazandan sonra da qoruyub saxlaya bilirsə, deməli Ramazan onun həyatında real dəyişiklik yaradıb.
Təqva çoxaltmaqla yox, azaltmaqla yaranır. Biz çox vaxt düşünürük ki, yaxşı olmaq üçün daha çox şey etməliyik. Daha çox ibadət, daha çox fəaliyyət, daha çox söz. Amma Ramazan bizə başqa bir həqiqəti öyrədir: bəzən dəyişmək üçün azaltmaq lazımdır: az yemək, az danışmaq, az əsəbiləşmək, az israf etmək. Bu “azaltmaq” insanı yüngülləşdirir. Çünki insanın daxili çox vaxt artıq şeylərlə doludur. Təqva isə, bu artıq yükdən azad olmaqdır.
Quranda buyurulur: “Kim təqvalı olarsa, Allah ona çıxış yolu göstərər” (Talaq, 65:2).
İlk baxışda insan bunu belə başa düşə bilər: təqvalı olsan, Allah səni problemlərdən çıxarar. Bu doğrudur. Amma bu ayənin dərin mənası yalnız çətinlikdən xilas olmaq deyil. Əsas məsələ çıxış yolunun harada və necə yarandığıdır.
Çox vaxt insan həyatında sıxılır. Qarşısında seçimlər olur, amma qərar verə bilmir. Bəzən yol var, amma insan onu görə bilmir. Bəzən də heç yol yoxdur kimi hiss edir. Bu vəziyyətin səbəbi çox vaxt xarici deyil, daxili qarışıqlıqdır. İnsan daxilən qarışıq olanda:düzgün ilə səhvi ayırd edə bilmir; emosiyalar qərarlarına qalib gəlir; ani istəklər uzunmüddətli həqiqətləri üstələyir. Bu zaman insan sanki yolunu itirir.
Ayə burada çox mühüm bir həqiqəti göstərir: çıxış yolu əvvəlcə insanın daxilində açılır, sonra həyatda görünür.
Təqva nə edir? Təqva insanın daxilində bir nizam yaradır. O, insanı sakitləşdirir, tələskənliyi azaldır, düşüncəni aydınlaşdırır. Məsələn, təsəvvür et ki, insan əsəbi, gərgin və tələsik bir vəziyyətdədir. Bu halda o, səhv qərar verməyə daha meyllidir. Amma eyni insan sakit, düşünərək və məsuliyyət hissi ilə qərar verəndə, nəticə fərqli olur.
Təqva insanı məhz bu ikinci hala gətirir. Bu baxımdan “çıxış yolu” yalnız xaricdən gələn bir möcüzə deyil. Bu, insanın daxilində yaranan aydın baxışdır. İnsan təqvalı olanda: daha az tələskən olur, daha çox düşünür və daha düzgün seçir. Və nəticədə elə qərarlar verir ki, bu qərarlar onun həyatında çıxış yolu yaradır. Bu, çox praktik bir məsələdir. Məsələn, bir insan qəzəbli vəziyyətdə bir söz deyir və münasibət pozulur. Başqa bir insan isə, eyni vəziyyətdə susur, səbir edir və problem böyümür. Hansı daha “çıxış yolu”na yaxındır? Əlbəttə ikinci.
Deməli, təqva yalnız dua etmək deyil, davranışı dəyişməkdir.
Başqa bir misal: insan haram və ya şübhəli qazancdan uzaq durur. İlk baxışda bu, onun üçün çətinlik yaradır. Amma uzun müddətdə bu seçim onu daha təmiz, daha rahat və daha sabit bir həyata gətirir. Bu da bir “çıxış yolu”dur.
Ayənin başqa bir incə tərəfi də budur: Allah “çıxış yolu verər” demir, “göstərər” deyir. Bu o deməkdir ki, yol bəzən var, amma onu görmək üçün insanın daxilində aydınlıq olmalıdır. Təqva bu aydınlığı yaradır.
Quranda başqa ayələrdə də bu məna təsdiqlənir: təqva insanın qəlbini işıqlandırır, ona doğru ilə yanlışı ayırmaq qabiliyyəti verir. Deməli, təqva sadəcə qorxu deyil, düzgün görmək bacarığıdır.
Nəticədə bu ayə bizə çox dərin, amma praktik bir həqiqəti öyrədir: İnsan həyatında çıxış yolu yalnız şərtlərin dəyişməsi ilə yaranmır. Bəzən çıxış yolu insanın özünün dəyişməsi ilə yaranır. Təqva isə, bu dəyişmənin başlanğıcıdır. İnsan daxilində düzələndə, həyatında yollar açılmağa başlayır. Deməli Ramazanda orucluq da həmçinin bu məqsədə xidmət edir.
Bugünkü dünyada hər şey görünmək, reklam üzərində qurulub. İnsanlar etdiklərini paylaşır, göstərir, nümayiş etdirir. Amma Ramazan insanı görünməyən bir sahəyə aparır. Oruc tutduğunu heç kim bilməyə də bilər. Bu isə insanı səmimi edir. Çünki burada artıq məqsəd başqalarının görməsi deyil.
Quranda deyilir: “Onlar Allahı görmədikləri halda Ondan qorxarlar” (Ənbiya, 21:49).
Bu nə deməkdir?
İnsan
təbiətcə gördüyünə inanır. Gördüyü şeyə daha çox reaksiya verir. Məsələn, kamera
varsa, insan özünü daha diqqətli aparır. insanlar baxırsa, insan davranışını
düzəldir. nəzarət varsa, qaydalara əməl edir. Amma nəzarət yoxdursa, çox vaxt
insan dəyişir. Bu, insanın zəif tərəfidir.
Bu
ayə isə tamam başqa bir səviyyədən danışır. Burada söhbət görünən nəzarətdən
getmir. Burada insanın daxilində yaranan bir haldan gedir. Elə bir hal ki,
insan heç kim onu görmədiyi halda da özünü idarə edir. Bu, çox böyük bir fərqdir.
Məsələn, təsəvvür et ki, bir insan təkdir. Heç kim onu görmür. O, rahatlıqla
yalan danışa bilər, haqsızlıq edə bilər, qaydanı poza bilər. Amma o, bunu
etmir. Niyə?
Çünki
o, yalnız insanlardan yox, görünməyən bir həqiqətdən xəbərdardır. Bu xəbərdarlıq
qorxu kimi başa düşülməməlidir. Bu, daha çox məsuliyyət hissidir. İnsan anlayır
ki, həyat yalnız görünən hissədən ibarət deyil. Bu ayə insanı zahirdən batinə
keçirir.
Bugünkü
dünyada hər şey görünmək üzərində qurulub. İnsanlar etdiklərini paylaşır, göstərir,
təsdiq almağa çalışır. Sanki yaxşı olmaq yox, yaxşı görünmək daha ön plana
çıxır. Amma bu ayə deyir ki, həqiqi dəyər görünməyəndə ortaya çıxır.
Ramazan
bu ayənin praktik halıdır. Oruc tutursan. Heç kim bilməyə də bilər. Hətta
insanlar səni yemək yemədiyini görməsə belə. Amma sən yenə də oruc tutursan. Bu
nədir? Bu, insanın artıq başqalarının baxışı ilə yox, öz daxilindəki ölçü ilə
yaşamasıdır. Bu, səmimiyyətdir. Çünki səmimiyyət o yerdə başlayır ki, artıq
insanın davranışı başqalarının reaksiyasından asılı olmur. Bu ayənin fəlsəfi tərəfi
də buradadır: İnsan iki cür yaşaya bilər: ya görünənə görə, ya da həqiqətə görə.
Görünənə
görə yaşayan insan daim dəyişir. Kim baxırsa, ona uyğun davranır. Amma həqiqətə
görə yaşayan insan sabit olur. Çünki onun ölçüsü dəyişmir. Təqva bu sabitliyi
yaradır. Bu ayədə deyilən “görmədikləri halda qorxarlar” ifadəsi əslində belə
başa düşülə bilər: onlar görünməyən həqiqəti dərk etdikləri üçün məsuliyyətlə
yaşayırlar. Bu, imanla bağlıdır, yəni şüurla bağlıdır. İnsan anlayır ki, hər
şey yalnız zahirdən ibarət deyil, hər davranışın bir mənəvi tərəfi var və insan
yalnız başqalarına görə deyil, öz vicdanına görə yaşamalıdır. Bu anlayış insanı
dəyişir.
Məsələn,
bir insan yalnız cərimədən qorxduğu üçün qaydanı pozmursa, bu zəif bir nəzarətdir.
Amma eyni insan daxilində məsuliyyət hiss etdiyi üçün qaydanı pozmursa, bu
artıq təqvadır. Bu fərq çox böyükdür. Ramazan insanı məhz bu səviyyəyə aparmaq
istəyir. İnsan tədricən öyrənir ki, hər şey paylaşılmalı deyil, hər yaxşılıq
göstərilməli deyil, hər ibadət görünməli deyil. Çünki ən dəyərli olan şeylər
çox vaxt görünməyənlərdir.
Nəticədə
bu ayə bizə çox sadə, amma çox dərin bir həqiqəti öyrədir: İnsan kim olduğu
ilə yoxlanılır, onu kimlərin gördüyü ilə yox. Əgər insan tək olanda da
düzgün qalırsa, deməli o, artıq görünən dünyadan bir addım irəli keçib. Bu isə,
təqvanın ən yüksək mərhələsidir.
Təqva
yalnız fərdi hal deyil. O, cəmiyyətə də təsir edir. Əgər insan daxilində daha
diqqətli, daha ədalətli, daha mərhəmətli olursa, bu onun davranışında da
görünür. O, insanları daha az incidir, daha çox anlayır və daha çox paylaşır. Ramazan
bu mənada cəmiyyətin də daha ədalətli olduğu bir dövrdür.
Ən
böyük sual: Ramazandan sonra nə qalır?
Ramazan
bitir. Günlər əvvəlki axarına qayıdır. Amma əsas məsələ budur: insan dəyişdimi?
Əgər
Ramazan yalnız aclıq kimi yaşanıbsa, o zaman o, bitdi və getdi. Amma əgər
insanın daxilində bir şey dəyişibsə – bir az daha səbir, bir az daha şüur, bir
az daha diqqət yaranıbsa – o zaman Ramazan davam edir. Çünki təqva bir ay üçün
deyil. O, həyat tərzidir.
Ramazanın
mahiyyəti sadədir, amma dərin: insan özünü görməyə başlayır. O, anlayır ki, o, yalnız
bədən deyil; o, yalnız ehtiyac deyil; o, yalnız gündəlik həyatın bir hissəsi
deyil. O, seçim edə bilən, özünü idarə edə bilən bir varlıqdır. Təqva isə, bu
seçimin şüurlu şəkildə edilməsidir. Ramazan bitir, amma bu sual qalır: insan
özünə qayıda bildimi? Əgər bu qayıdış baş veribsə, deməli Ramazan sadəcə
yaşanmayıb – dərk olunub.
