Kannibalizm: tarixi, mədəni və elmi aspektlər -ARAŞDIRMA

Jeffrey Epsteinlə bağlı sənədlərin ABŞ Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən açıqlanması qlobal miqyasda geniş rezonans doğurdu və Qərb siyasi və biznes elitası ətrafında uzun müddətdir müzakirə olunan qalmaqalları yenidən gündəmə gətirdi. Ümumi həcmi 3 milyondan çox fayldan ibarət olan bu materiallarda Epşteynin seksual istismar, insan alveri və yüksək səviyyəli əlaqələr şəbəkəsi ilə bağlı müxtəlif məlumatlar yer alır. Bununla yanaşı, sənədlərin açıqlanmasından sonra sosial mediada daha ağır və sensasion iddialar da yayılmağa başladı. Bu iddialar arasında kannibalizm, ritual xarakterli ayinlər və uşaqlara qarşı xüsusilə qəddar davranışlarla bağlı ittihamlar da yer alır. Məsələn, sənədlərdə anonim bir şəxsin 2019-cu ildə FBI-yə verdiyi müsahibəyə istinad edilərək bəzi vəhşiliklər barədə iddiaların qeyd olunduğu bildirilir. Lakin bu məlumatların heç biri hüquqi baxımdan təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilmir və rəsmi istintaq materiallarında sübut olunmuş cinayət epizodları kimi yer almır. Bu mövzuda yayılan məlumatların böyük hissəsi sosial şəbəkələrdə sürətlə viral xarakter almış, lakin faktların yoxlanılması ilə məşğul olan platformalar, o cümlədən Snopes, həmin iddiaların təsdiqlənmədiyini, sübutsuz ifadələrə əsaslandığını qeyd etmişdir. Bəzi mənbələrdə “cannibalism” və “ritualistic sacrifice” kimi terminlərin sənədlərdə keçdiyi iddia olunsa da, bunların Epşteyn və ya onun çevrəsinə aid təsdiqlənmiş cinayət faktları olmadığı vurğulanır. İddiaların geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri Epşteynin Karib dənizində yerləşən və ictimaiyyətdə “Epstein adası” kimi tanınan Little Saint James mülkündə keçirilən tədbirlərlə bağlı müzakirələrdir. Həmin tədbirlərdə iştirak etdiyi iddia olunan bəzi tanınmış şəxslərin, o cümlədən Bill Clinton və Mick Jagger kimi simaların adlarının çəkilməsi mövzunun daha da sensasion xarakter almasına səbəb olub. Bununla belə, bu şəxslərin adı çəkilən ağır ittihamlarla bağlı foto, yazışma və ya digər hüquqi sübutların təqdim edilmədiyi, sosial mediada yayılan bəzi materialların isə saxta olduğu qeyd olunur.

Ümumilikdə, Epşteyn işi ətrafında yayılan məlumatlar iki fərqli xətti üzə çıxarır: bir tərəfdə məhkəmə və istintaq materialları ilə təsdiqlənmiş seksual cinayət faktları, digər tərəfdə isə sübut olunmamış və əsasən sosial media müzakirələrində yayılmış iddialar və konspirasiya nəzəriyyələri. Bu səbəbdən mövzu ilə bağlı məlumatların hüquqi faktlarla fərziyyələrin bir-birindən ayırd edilərək qiymətləndirilməsi vacib sayılır.

Kannibalizm mövzusu isə ümumilikdə insan tarixində daha qədim fenomen kimi araşdırılır. Paleoantropoloji tədqiqatlara görə, bu təcrübənin izləri təxminən 1,45 milyon il əvvələ qədər gedib çıxır. Keniyada tapılmış tibia sümüyü üzərində aşkar olunan kəsik izləri ətin alətlə ayrıldığını göstərir. Neolit dövründə — eramızdan əvvəl VIII–III minilliklərdə — Avropanın bəzi bölgələrində, xüsusilə Aralıq dənizi sahillərində və Finlandiyada kannibalizmə rast gəlinməsi ehtimal olunur. Bu halların bir qismi dini və ya ritual xarakter daşıyırdı; bəzi icmalar yedikləri şəxsin güc və xüsusiyyətlərinin özlərinə keçəcəyinə inanırdı. Beləliklə, müasir dövrdə Epşteyn işi ətrafında yaranan müzakirələr bir tərəfdən konkret cinayət faktlarını, digər tərəfdən isə sensasiya və konspirasiya elementlərinin informasiya mühitində necə sürətlə yayıldığını göstərən nümunə kimi qiymətləndirilir.

Kannibalizm, yaxud antropofagiya, eyni növdən olan fərdlərin ətinin qida və ya ritual məqsədlə istehlak edilməsidir. Bu fenomen heyvanlar aləmində geniş yayılmış olsa da (məsələn, yırtıcı balıqlarda və ya pişiklərdə qida çatışmazlığı zamanı rast gəlinir), insan tarixində xüsusi yer tutur. Tarixi qeydlərə görə, kannibalizm qədim dövrlərdən bəri mövcud olmuş və aclıq, müharibə, dini ayinlər, eləcə də tibbi məqsədlərlə əlaqələndirilmişdir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, bu təcrübə yalnız “vəhşi” hesab edilən cəmiyyətlərlə məhdudlaşmır, hətta müasir dövrə qədər müxtəlif formalarda davam etmişdir. 

Kannibalizmin tarixi kökləri:

Kannibalizmin ən qədim sübutları paleoantropoloji tapıntılarda müşahidə olunur. Məsələn, təxminən 1,45 milyon il əvvələ aid olan bir tibia (baldır sümüyü) Keniyada aşkar edilmiş və üzərində daş alətlərlə edilmiş kəsik izləri müəyyən olunmuşdur. Smithsonian Milli Təbiət Tarixi Muzeyinin tədqiqatçıları tərəfindən aparılan təhlillər bu izlərin ətin sümükdən ayrılması məqsədilə yaradıldığını göstərmiş və bu tapıntı homininlər arasında kannibalizmin ən erkən nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilmişdir. Bundan əlavə, 780 min il əvvələ aid hominid sümüklərində və təxminən 100 min il əvvələ aid Neanderthal sümüklərində də kəsik və diş izlərinin aşkarlanması kannibalizmin Pleistosen dövründə (Buz dövrü) geniş yayıldığını təsdiqləyir.

Neolit dövründə (e.ə. VIII–III minilliklər) kannibalizm Avropanın müxtəlif bölgələrində müşahidə edilib. E.ə. III–II,5 minilliklərdə Aralıq dənizi sahillərində və Finlandiya ərazilərində yaşayan ibtidai icmalar arasında bu təcrübənin mövcud olduğu ehtimal edilir. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi hallarda insan əti 3–4 saat suda bişirilirdi ki, dad və xüsusiyyətləri qorunsun. Elmi izahlar bu praktikanın əsasən dini xarakter daşıdığını göstərir; insanlar yedikləri şəxsin gücünün və xüsusiyyətlərinin özlərinə keçəcəyinə inanırdılar. Bundan başqa, təxminən 15 min il əvvələ aid Magdalenian mədəniyyəti qalıqlarında (Şimal-Qərbi Avropa) kannibalizmin dəfn ayini kimi tətbiq edildiyi sübut edilmişdir ki, bu da onun aclıqdan deyil, mədəni ənənədən qaynaqlandığını göstərir.

Amerika qitəsində kannibalizm ispan konkistadorlarının gəlişindən əvvəl bəzi Meksika tayfalarında mövcud olmuşdur. İspaniyanın Qranada Universiteti, Mexiko Muxtar Universiteti və Meksika Antropologiya İnstitutunun tədqiqatçıları bu adətin Berinq boğazını keçərək Asiyadan gələn miqrantlar vasitəsilə yayılmış ola biləcəyini qeyd edirlər. Xristofor Kolumbun səfərlərindən sonra ispanlar Karib qəbilələrini (Canibales) kannibalizmdə günahlandırmış, lakin müasir alimlər bu iddiaların müəyyən dərəcədə şişirdildiyini bildirirlər. Arxeoloji sübutlar göstərir ki, kannibalizm həmin cəmiyyətlərdə geniş sosial norma xarakteri daşımamışdır.

Mədəni və ritual aspektlər:

Kannibalizm bir çox hallarda dini və ya mədəni kontekstdə meydana çıxmışdır. Papua Yeni Qvineyanın Fore xalqı 1950-ci illərə qədər vəfat etmiş qohumlarının cəsədlərini ruhların təmizlənməsi məqsədilə yeyirdi. Bu praktika nəticəsində “kuru” adlanan prion xəstəliyi yayılmışdır. Xəstəlik titrəmə, nəzarətsiz gülmə və nəticədə ölümlə nəticələnirdi. Minlərlə insanın ölümünə səbəb olan bu xəstəlik 1960-cı illərdə kannibalizmin qadağan edilməsindən sonra tədricən yox olmuş, son qeydə alınmış xəstə isə 2005-ci ildə vəfat etmişdir. Fore xalqında xüsusilə beyin toxumasının yeyilməsi ritualın əsas hissəsi idi və prionların yayılması məhz bununla əlaqələndirilir.

Braziliyanın Tupi xalqında isə əsirlər aylarla saxlanılır, ritual xarakterli mərasimlər keçirilir və daha sonra yeyilirdilər. Fransız yazıçısı Mişel de Montaigne bu prosesi təsvir edərək əsirin mahnıda belə dediyini qeyd edir: “Bu ət sənin atalarının ətidir, məni yeyərək onları da yeyəcəksən.” Antropoloq Qari Tomlinson bu prosesi “nəsil mübadiləsi” kimi izah edir və qalib tərəfin düşmənin gücünü mənimsəmək ideyasına əsaslandığını bildirir.

Hindistanda Aghori sektası kannibalizmi dini ayin çərçivəsində davam etdirən qruplardan biri kimi göstərilir. Qadağan olunmasına baxmayaraq, dini azadlıq prinsipləri səbəbindən bu praktika tamamilə aradan qalxmamışdır. Andaman adalarında və Naqa tayfaları arasında da kannibalizm halları qeydə alınmışdır. 

2013-cü ildə isə polis tərəfindən kannibalizm iddiası açıqlanmışdır. Hadisə Assam ştatının Tinsukia rayonunda M.K.B. Tea Estate (və ya bəzi mənbələrdə Mridul Kumar Bhattacharyya-nın plantasiyası) adlı çay plantasiyasında qeydə alınmışdır. Təxminən 700-1000 nəfər çay plantasiyası işçisi əmək mübahisəsi (işçilərin mənzillərdən çıxarılması, saxlanılan işçilər və s.) səbəbindən plantasiya sahibinin evini mühasirəyə almış, evi yandırmış və sahib Mridul Kumar Bhattacharyya (70 yaş) ilə arvadı Rita Bhattacharyya-nı öldürmüşdür.

Polis sonradan (2012-ci ilin sonu – 2013-cü ilin əvvəli) bəzi işçilərin cəsədlərdən ət yediyini iddia etmişdir. Bu, bir işçinin etirafına əsaslanırdı və polis rəsmisi Numol Mahatao tərəfindən təsdiqlənmişdir: "Ən azı 5 nəfər plantasiya işçisi sahib və arvadının ətini yemişdir". Hadisədə 9-15 nəfər həbs olunmuşdur.

İndoneziyanın Yali, Vanuatu və Korowai qəbilələri müasir dövrdə kannibalizm nümunələri ilə bağlı ən çox qeyd olunan icmalar sırasındadır. Korowai qəbiləsi xüsusilə sərt ənənələri ilə tanınır. Yali qəbiləsində isə ölüm mərasimində başçının ölünün beynini yeməsi cadugərliklə mübarizə inancı ilə əlaqələndirilir. Vanuatu icmalarında isə bu praktika daha simvolik xarakter daşıyır və bəzi hallarda turistlərlə qarşılıqlı razılaşmalar çərçivəsində təqdim olunur.

Avstraliya aborigenləri, Fiji adaları (bəzən “Kannibal adaları” adlandırılır), Maori xalqı və Marquesas adalarında kannibalizm əsasən müharibə və ya dəfn ayinləri ilə bağlı olmuşdur. Papua Yeni Qvineyada isə bəzi bölgələrdə bu ənənənin 2012-ci ilə qədər mədəni səbəblərlə davam etdiyi bildirilir.

Tibbi və müalicəvi istifadə:

Kannibalizm tarixdə tibbi məqsədlərlə də istifadə edilmişdir. Avropada XVI–XVIII əsrlərdə, xüsusilə Renessans və Aydınlanma dövründə, insan bədən hissələri dərman kimi istifadə olunurdu. Almaniyada cəlladlar insan yağından artrit, burulma və sınıqlar üçün məlhəmlər hazırlayırdılar. Epilepsiyanın müalicəsi üçün kəllə sümüyü toz halına gətirilərək istifadə edilirdi. Hətta Britaniya kral ailəsinin belə qarışıqlardan istifadə etdiyi qeyd olunur. Bu praktika Yeni Dünyadan gələn kannibalizm xəbərləri ilə eyni dövrə təsadüf edir və XVIII əsrə qədər davam etmişdir.

ABŞ-da Virciniya koloniyasının Jamestown məskənində (1609–1610) aclıq dövründə kannibalizm halları baş vermişdir. 2013-cü ildə aparılan araşdırmalar zamanı 14 yaşlı qıza aid kəllə sümüyündə kəsik izlərinin aşkarlanması ətin sümükdən ayrıldığını göstərmişdir.

Elmi İzahatlar və Xəstəliklər

Antropoloqlar kannibalizmin yaranma səbəblərini aclıq, sosial böhran və psixoloji amillərlə izah edirlər. Qədim Homo sapiens icmalarında qida bolluğu şəraitində belə kannibalizm hallarının baş verməsi onun yalnız aclıqla izah olunmadığını göstərir; bəzi hallarda bu, güclənmək və ya qalibiyyət simvolu kimi qəbul edilirdi. Psixoloqlar bunu bəzən psixoloji pozğunluq kimi qiymətləndirsələr də, antropoloqlar aclıq faktorunun əsas rol oynadığını vurğulayırlar.

Kannibalizm prion xəstəliklərinin yayılmasına səbəb ola bilər. Kuru xəstəliyi və “dəli inək xəstəliyi” kimi tanınan pozğunluqlar buna nümunədir. Genetik araşdırmalar göstərir ki, qədim dövrlərdə kannibalizm prionlara qarşı müəyyən genetik müqavimətin formalaşmasına səbəb olmuş ola bilər ki, bu da bu təcrübənin tarixən geniş yayılmasını ehtimal etdirir.

Müasir dövrdə isə kannibalizm əsasən cinayət xarakterli hadisələrdə müşahidə olunur. Məsələn, Rusiyanın Krasnodar vilayətində 1999-cu ildən etibarən fəaliyyət göstərən bir cütlüyün (Dmitri və Nataliya) 30-dan çox insanı oğurlayaraq öldürdüyü və yediyi iddia edilmişdir. Psixoloqlar bu kimi şəxslərin çox vaxt sosial baxımdan sakit və diqqət çəkməyən davranış sərgilədiyini qeyd edirlər.

Kannibalizm insan tarixinin qaranlıq, lakin eyni zamanda öyrənilməsi vacib olan hissələrindən biridir. Qədim arxeoloji sübutlardan müasir cinayət hadisələrinə qədər bu təcrübə aclıq, ritual inanclar, sosial münasibətlər və xəstəliklərlə əlaqəli olmuşdur. Elmi araşdırmalar göstərir ki, kannibalizm sadəcə “vəhşilik” anlayışı ilə izah edilə bilməz; o, mədəni, bioloji və sosial faktorların mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Müasir cəmiyyətlərdə isə həm hüquqi qadağalar, həm də ciddi sağlamlıq riskləri səbəbindən qınanılır. Bununla belə, mövzunun araşdırılması insan təbiətinin və tarixi inkişafın daha dərindən anlaşılmasına imkan yaradır.

Ayhan