Xaqani Şirvani şeirləri İbrahim Tahir Musayevin tərcümələrində

Prezident İlham Əliyevin 28 yanvar 2026-cı il tarixli sərəncamı ilə dahi Azərbaycan şairi Əfzələddin Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi, şairin zəngin irsinin, vətənpərvərlik, fəlsəfi və bədii yaradıcılığının geniş şəkildə araşdırılmasına və beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xüsusi təkan verəcəkdir. Sərəncamda deyildiyi kimi Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin qızıl dövrünün ümumbəşər mədəniyyəti xəzinəsinə bəxş etdiyi nəhəng simalardandır. Zəmanəsinin ən müxtəlif elmlərini dərindən bilən və Şərqin çoxəsrlik mədəni ənənələri zəminində əzəmətlə yüksələn qüdrətli söz ustası şeiriyyətin zirvəsində dayanan sənət nümunələrindən ibarət zəngin bir irs qoyub getmişdir. Əsrinin mədəni həyatı ilə heyrətamiz dərəcədə sıx bağlı olan Xaqani Şirvani klassik ədəbiyyata qazandırdığı yeniliklərlə bütövlükdə Yaxın və Orta Şərq xalqlarının ədəbi-fəlsəfi fikrinin inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir.

XI-XII yüzilliklər Azərbycan xalqının tarixində qabaqkı yüzilliklərlə müqayisədə iqtisadi-siyasi  və mədəni cəhətdən yüksəliş dövrü idi. Ölkənin siyasi gücünün daha da artması, ticarətin inkişafı,  xarici ölkələrlə mübadilə ilə əlaqələr, Azərbaycan şəhərlərindən bir çoxunun tanzit şəhər olması burada elm və mədəniyyətin güclü irəliləyişi üçün geniş imkanlar açırdı. XI-XII  yüzilliklərdə  Azərbaycan elm və mədəniyyəti Yaxın və Orta Şərq xalqları, xüsusilə islam ölkələri xalqlarının elm və mədəniyyəti ilə qarşılıqlı əlaqə şəraitində inkişaf edirdi. Bu yüzilliklərdə Azərbaycan ədəbiyyatı o qədər vüsət tapıb təkamülə uğramışdı ki, hətta ictimai-mədəni həyatın başqa sahələri üzrə fəaliyyət göstərənlər arasında da ədəbiyyatla maraqlanıb bədii sənət nümunələrin yaradanlar da az deyildi. Dövrün böyük filosofları Eynəlqüzat Miyanəçi  və Şihabəddin  Sührəvərdinin istedadlı şair və ədib kimi də gözəl qələm sahibi olduqları da qeyd edilmişdir.

XI-XII əsrlərdə bütün Şərqdə olduğu kimi, Azərbaycanda da yazılı ədəbiyyatın iki şaxəsi-saray ədəbiyyatı və saraydan kənar ədəbiyyat olmuşdur. Azərbaycan saray ədəbiyyatı XI-XII yüzilliklərdə inkişafının ən yüksək zirvəsinə çatmışdır. Bütün Şərqdə olduğu kimi,  Azərbaycanda da saray ədəbiyyatı uzun illərdən bəri işlənərək gələn bədii ənənələr və poetik qanunlar çərçivəsində inkişaf etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan ədəbi məktəbinin sənətkarlıq cəhətdən zənginləşməsində saray ədəbiyyatının rolu danılmazdır. Saray şeri hakim zümrənin əhval-ruhiyyəsini  tərənnüm etsə də, həyatdan, xalq taleyindən tamamilə ayrılmamışdı. Əbülüla Gəncəvi, Xaqani, Fələki, Mücirəddin Beyləqani kimi görkəmli sənətkarları birləşdirən XII yüzillik Azərbaycan saray şeri ölkənin iqtisadi, maddi gücünün, dolayısı ilə də olsa xalqın mənəvi zənginliyinin tərənnümçüsünə çevrilir, hökmdara vətəni aşılamaq, onu ölkənin istiqlaliyyəti və bərpası işlərinə ruhlandırmaq kimi bir məqsəd də izləyirdi. Saray şairləri hökmdarları ədalətli, mərhəmətli olmağa çağırır, ölkəni abadlaşdırmağa, vətənpərvərliyə ruhlandırmağa çalışırdılar. Mədh səciyyəli qəsidələrdə şairlər imkan tapdıqca nəsihətə keçir, hökmdarı zülmdən çəkindirməyə çalışır, xalq taleyi ilə maraqlanmağa yönəldirdilər.

Elmi-nəzəri fikir XI-XII yüzilliklər Azərbaycan ədəbiyyatını renessans ədəbiyyatı kimi qiymətləndirir. XII əsr Azərbaycan renessans ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Xaqani Şirvani – adı dünya ictimai-bədii fikir tarixində əbədiləşmiş nadir simalardan biridir. Xaqani zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş, onun yüksək estetik səviyyəli ədəbi irsi yüzilliklər boyu çox qiymətli sənət nümunəsi kimi təqdir edilmiş, orta əsrlərin demək olar ki, bütün qaynaqları şairdən bəhs açmışlar.

Xaqani təqribən 1126-cı ildə Şamaxının Məlhəm kəndində anadan olmuşdur. Şairin adı İbrahim, atasının adı Əli idi. İlk təhsilini əmisindən almış və dövrünün müxtəlif elmlərinə dərin maraq göstərmişdir. Gənc yaşlarından yüksək şairlik istedadını göstərən Xaqani Şirvanşahlar sarayına dəvət edilir və orada böyük şöhrət tapır. Saray çəkişmələri nəticəsində şair həbs edilir. Həbsdə olduğu dövrdə o "Həbsiyyə" şeirlərini yazır. Xaqani Şirvani Şamaxıdakı saray mühitinin əzici təsirinə dözməmiş, Məkkəyə ziyarətə getdikdən sonra bir daha saraya qayıtmayaraq Təbrizdə məskən salmışdır. Xaqani Şirvani 1199-cu ildə vəfat etmiş və Təbrizin Şairlər qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Xaqaninin zəngin ədəbi irsi 17 min beytlik lirik şeirlər Divanı, "Töhfətül-İraqeyn" poemasından, bədii nəsrin maraqlı nümunələri olan 60 məktubdan ibarətdir. Divanındakı şeirlər qəsidə, qəzəl, mədhiyyə, mərsiyə, rübai və s. ibarətdir. Onun ictimai-fəlsəfi məzmunlu əsərlərinə "Şiniyyə" və "Mədain xərabələri" qəsidələri, "Həbsiyyə" şeirləri və "Töhfətül-İraqeyn" poeması daxildir.

Xaqani həm də Azərbaycan ədəbiyyatında ən böyük lirik şairlərdən biri kimi tanınır. 60 ildən artıq yazıb-yaratmış şair çox böyük bir ədəbi irs qoyub getmişdir. Yazdığı əsərlərində qoşduğu şeirlərinin sayının 100 minə çatdığını dönə-dönə bildirmişdir. Xaqani yaradıcılığının başlıca ictimai-siyasi motivləri XI-XII yüzilliklərdə Azərbaycan renessas düşüncələri ilə bağlıdır. Bu böyük insani istəklər və ideyalar o illərin, o dövrün qabaqcıl iqtisadi, ictimai və siyasi zümrələrinin və insanlarının düşüncələrindən doğmuş, onlarla bağlı olmuşdur.

Onun qəzəl və rübailərində Azərbaycan poeziya məktəbinin ən yaxşı ənənələrinin əsası qoyulmuşdur. Xaqani yaradıcılığında Azərbaycan poetik məktəbinin öz əksini tapmış özəlliklərindən biri də türklüyə dərin məhəbbətdir. Sonralar Nizami yaradıcılığında bu xüsusiyyət özünün zirvəsinə çatmışdır. Şairin geniş tutumlu “Divan”ına onun qəsidə, qəzəl, qitə və rübailəri daxildir. İdeyalılığı və bədiiliyi ilə çox zəngin olan Xaqani “Divan”ının məfkurəvi mündəricəsinin özülündə şairin humanist ideyaları dayanır. Şairin “Divan”ına daxil olan qəzəl və rübailər öz içdən gələn səmimiliyi ilə diqqəti cəlb edir, mövzu baxımından rəngarəngdir. Onlar arasında həm  məhəbbətə, həm də  ictimai-əxlaqi  səciyyə daşıyan mövzulara da həsr olunmuşları da var. Bədii təsvir vasitələri, ifadə tərzi və ahəngdarlığı ilə onların hər biri XII yüzil Azərbaycan lirik şerinin ən gözəl məziyyətlərini özündə əks etdirir. Xaqani “Divan”ı dünya ictimai-bədii fikrinin həmişə diqqət mərkəzində olmuş, böyük bir qismi şairin doğma ana dilinə tərcümə edilmişdir.

Apardığımız araşdırmalar zamanı şairin bir qism şeirlərinin Qarabağ ədəbi mühitinin görkəmli simalarından biri olan İbrahim Tahir Musayev tərəfindən doğma ana dilimizdə tərcümə edilərək əski əlifbada yazdığı əlyazmasına rast gəlmişik. Dövrünün istedadlı şairi, mütərəqqi görüşlü ziyalısı, maarifçisi və yüksək səviyyəli tərcüməçisi kimi tanınan İbrahim Tahir Musayev 1869-cu ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini Şuşa şəhərində Molla Əli Xəlifənin məktəbində alıb, ərəb, fars dillərini öyrənmiş, ədəbiyyata son dərəcə maraq və həvəs bəslədiyindən fars şairlərinin əsərləri ilə mükəmməl tanış olmuş, 20 yaşında şeir yazmağa başlamışdır. İbrahim Tahiri daha çox məşhur edən və ona şərəf gətirən əsas peşə isə maarifçi-şair kimi formalaşması olmuşdur. Bakıda fəaliyyət göstərən müxtəlif qəzet və jurnallarda “Nofəl”, “Ağcaqanad”, “Tərəqqi”, “Şişeyi” imzaları ilə tənqidi-satirik, maarifçi-tərbiyəvi, publisistik yazıları və şeirləri ilə çıxış etmişdir. İbrahim Tahir Musayev 1943-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Dövrünün yetişdirdiyi milli ziyalılardan biri olan İbrahim Tahir 1905-1906-cı illərdə Qarabağda, Azərbaycanın digər bölgələrində cərəyan edən hadisələrə kəskin qələmi ilə cavab vermiş, şeirlərində təpədən dırnağa qədər silahlandırılmış erməni faşistlərinin dinc müsəlman əhalisinə qarşı cinayətlərini ifşa etmiş, vətən övladlarını birləşərək doğma yurdu xilas etməyə çağırmışdır. Təbii ki, belə bir şair əgər sovet dövründə milli ruhda, milli istiqlal mövzusunda əsərlər yazsaydı, nəinki çap etməzdilər, hətta onu represiyaya məruz qoyardılar. Belə bir şəraitdə İ.Tahir ictimai-siyasi, milli mövzulara toxunmayaraq lirik şeirlər yazmağa üstünlük vermişdir. Şair böyüyüb boya-başa çatdığı, təlim-təhsil aldığı dövrün, mühitin təsiri altında klassik ədəbi irsə bağlı adam olmuş, əsərlərini də klassik üslubda yazmışdır.

Tərcüməçi kimi də məşhur olmuş İbrahim Tahir Musayev Firdovsinin “Zöhhak və Gavə” əsərini dilimizə çevirərək nəşr etdirmiş, Xəyyamın rübailərini bədii tərcümə şəklində nəşrə hazırlamış, dövlət sifarişi ilə Xaqani və Nizami əsərlərini sətri tərcümə etmişdir.

AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda İbrahim Tahir Musayevin avtoqraf əlyazmaları (A-243, B-706, B-1788, B-5158, D-207) mühafizə olunmaqdadır. A-243, B-1788 və B-706 əlyazma nüsxələrində şairin qəzəlləri yer almışdır. D-207 (“Riyazül-arifin” təzkirəsinin tərcüməsi), B-5158 (Əfzələddin Xaqani “Şeirlər”) şifrəli əlyazmalar isə şairin tərcümə əsərləridir.

İbrahim Tahirin tərcümə edib əski əlifbada yazdığı Xaqani şeirlərinin əlyazma mətni tünd-bənövşəyi mürəkkəblə nəstəliq xətti ilə 18 vərəqli enlicız məktəbli dəftərinə yazılmışdır. Əlyazma müasir üsulla səhifələnmişdir. Əlyazmanın əvvəlində “Xaqaninin farsi qəzəllərindən türkcəyə tərcüməsi. Mütərcimi Qarabağlı İbrahim Tahir Musayev” qeydi verilmişdir. Əlyazmada ümumilikdə 33 şeir yer almışdır.

Hal-hazırda həmin əlyazma nüsxəsi tərəfimizdən transfoneliterasiya olunmaqdadır. Transfoneliterasiya etdiyimiz şeirlərdən nümunə olaraq təqdim edirik:

Adını dildə çəkən vəqtdə ey rahət can,

Sanki ağzımdan axar çeşməyi-abi-heyvan.

Nəfəs aldıqca dolar ağzıma  güli-rayihəsi,

Sən gedən yoldakı torpaqları öpsəm nə zaman?

Başımı bir gün ayağında əgər mən qoysam,

Yüksələr gökdə Həməl bürcünəcən başım inan.

Qismət olsa mənə dünyada bir eşqin bəsdir,

Diri qalsam verəcəkdir mənə bu ömür zaman.

Rəhm edib qəm duzağından məni ey şux, qurtar,

Asitanında tutam bir neçə  gün bəlkə  məkan.

Səf aşiq də mənəm başda duran Xaqani,

Rəxşi-mənanı minib göylərə etdim cövlan .

                        ---

Ağzını aç şişənin bir cama doldur şərab,

Ver tez içib keflənim, durma bir iş gör səvab.

Bayram ayı çərx də mindi atın gəzməyə,

Kasəni duruldurmağa eylə amandır şitab.

Canıma bir od vurub şam gibi ağlat məni,

Xatirə sal halımı aç gül üzündən niqab.

Sanma ki, bundan belə könlümü abad ola,

Odla bu viran evi eylə dibindən xərab.

Versə şəkər şərbəti qönçə dodağın mənə,

Şərbətə qat bir qədər tərli üzündən gülab.

Al gözə Xaqaninin şerini gövhər kibi,

Bir qaba tök toplayıb, eylə onu intixab.

                          ---

Dildə həmişə eşqin üçün bəslərəm həvəs,

Sevməz səni  sevən kibi  könlüm bir özgə kəs.

Baş qoymuşam ayağına, şadam kəsilsə də,

Saxla məni nəzərdə, qoy olsun yerim qəfəs.

Qorxub da mən düşünmə ki, səndən uzaqlaşam,

Hər bir daş üstə yolda əgər dursa bir əsəs.

Çatsam nola yüz illər ilə yol gedib sənə,

Artıq demə görünsə bu yol məncə bir nəfəs.

Xaqanini bu qədər əziyyətdə qoyma çox,

Baş süfrənizdə  qonsa hesab ilə bir məkəs.

İbrahim Tahir  Musayev Xaqaninin şeirlərini tərcümə edərkən onların poetik formasına və janr xüsusiyyətlərinə sadiq qalmağa ,oxucu üçün anlaşıqlı və emosional bir dillə təqdim olunmasına çalışmışdır.

Bildirməliyik ki, yaxın gələcəkdə Xaqani şeirləri daxil olmaqla İbrahim Tahirin tərcümə əsərləri tərəfimizdən transfoneliterasiya olunaraq nəşr ediləcəkdir. 

Tünzalə Əlizadə qızı Seyfullayeva

AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun “Qərbi Azərbaycan və Qarabağ əlyazmalarının tədqiqi” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru