Ağdamın azadlığı – tarixi yaddaşın və milli kimliyin təntənəsi
Azərbaycan tarixində elə şəhərlər var ki, onların taleyi bütöv bir xalqın yaddaşı, ağrısı, mübarizəsi və gələcəyə inamı ilə birləşir. Ağdam da belə şəhərlərdən biridir. Bu şəhərin adı çəkiləndə yalnız coğrafi məkan, inzibati ərazi və ya yaşayış məntəqəsi yada düşmür. Ağdam Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsini, quruculuq ənənələrini, Qarabağın zəngin həyat tərzini və uzun illər davam edən mübarizəsini özündə ehtiva edir.
2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam rayonunun işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın müasir tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qaldı. Bununla da 1993-cü ildə işğal edilmiş rayonun böyük bir hissəsi Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Altı il əvvəl baş verən bu hadisə təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində atılmış mühüm addım deyil, həm də Ağdamın tarixi kimliyinə, mədəni irsinə və mənəvi yaddaşına yenidən sahib çıxmaq imkanının yaranması idi.
Ağdamın azad olunması 44 günlük Vətən müharibəsində əldə edilmiş Zəfərin siyasi və hərbi nəticələrindən biri olmaqla yanaşı, Qarabağın gələcək inkişafı baxımından da yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
Ağdam – Qarabağın tarixi yaddaşı
Ağdamın tarixi əhəmiyyətini anlamaq üçün onun keçmişinə nəzər salmaq kifayətdir. XVIII əsrdə formalaşan şəhər zaman keçdikcə Qarabağın mühüm iqtisadi, mədəni və ictimai mərkəzlərindən birinə çevrilib. Ağdam yalnız özünün coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də Qarabağ xanlığının siyasi və mədəni tarixində oynadığı rolla seçilib.
Şəhərin tarixi simvollarından biri Pənahəli xanın İmarət Kompleksidir. XVIII əsrə aid bu kompleks Qarabağ xanlığının yaranması və dövlətçilik ənənələrinin formalaşması ilə bağlı mühüm tarixi məkandır. Burada Pənahəli xanın iqamətgahı, xan nəslinin nümayəndələrinin məqbərələri, eləcə də digər tarixi tikililər yerləşir. İmarət təkcə memarlıq nümunəsi deyil, həm də Qarabağın siyasi tarixinin canlı salnaməsidir. Kompleksin bərpası və yenidən ziyarətçilərin istifadəsinə verilməsi Ağdamın tarixi yaddaşının dirçəldilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ağdamın tarixi-mədəni irsi bununla məhdudlaşmır. Rayon ərazisində yerləşən Şahbulaq qalası, Qutlu Musa oğlu türbəsi, Xanoğlu türbəsi, XV əsrə aid sərdabə, qədim yaşayış məskənləri və digər abidələr müxtəlif tarixi dövrlərin izlərini qoruyur. Xüsusilə Üzərliktəpə və Leylatəpə kimi arxeoloji məkanlar Ağdamın tarixinin yalnız orta əsrlərlə və ya xanlıqlar dövrü ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Bu ərazilərdə aşkarlanan arxeoloji materiallar bölgədə qədim yaşayışın, əkinçilik, sənətkarlıq və metal emalı ənənələrinin mövcudluğuna dəlalət edir.

Ağdamın mədəni kimliyindən danışarkən onun dini-memarlıq irsini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Şəhərin mərkəzində yerləşən Cümə məscidi XIX əsr Azərbaycan dini memarlığının diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Məscid uzun illər şəhərin mənəvi həyatında mühüm yer tutub. İşğal dövründə ciddi zərər görən bu abidənin bərpası şəhərin dini və mədəni həyatının yenidən canlandırılması baxımından əlamətdardır. Qiyaslı kəndindəki tarixi məscidin bərpası da bu istiqamətdə görülən işlərin tərkib hissəsidir.
Ağdamın mədəni simasını müəyyənləşdirən digər mühüm amil isə onun musiqi ənənələridir. Qarabağ muğam məktəbinin inkişafında Ağdamın xüsusi yeri olub. Bu torpaq Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə dəyərli sənətkarlar bəxş edib. Görkəmli tarzən Qurban Pirimovun adı da Ağdamın musiqi tarixindən ayrılmazdır. Muğam burada sadəcə musiqi janrı deyil, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən mənəvi irs, həyat tərzi və milli özünüdərk vasitəsidir. Ağdam Muğam Mərkəzinin yaradılması da bu ənənələrin gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyır.
Şəhərin özünəməxsusluğunu göstərən başqa bir nümunə isə vaxtilə fəaliyyət göstərən Ağdam Çörək Muzeyi idi. Bu muzey çörəyin Azərbaycan xalqının məişətində, mədəniyyətində və mənəvi dünyasında tutduğu yeri nümayiş etdirən nadir mədəniyyət ocaqlarından biri kimi tanınırdı. Onun taleyi Ağdamın işğal dövründə üzləşdiyi mədəni itkilərin simvoluna çevrildi.
İşğalın yaratdığı dağıntılar və tarixi yaddaşa zərbə
Ağdam 1993-cü il iyulun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Rayonun işğalı nəticəsində əhalinin böyük hissəsi doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Şəhər və kəndlər dağıdılıb, yaşayış infrastrukturu sıradan çıxarılıb, tarixi-mədəni abidələr ciddi zərər görüb.
Ağdamın işğalı təkcə ərazi itkisi deyildi. Bu, həm də bütöv bir yaşayış mədəniyyətinin, sosial münasibətlər sisteminin, nəsillərin yaddaşında formalaşmış məkan bağlılığının qırılması demək idi. İnsanlar evlərini, məktəblərini, doğmalarının məzarlarını, uşaqlıq xatirələrini geridə qoyaraq məcburi köçkün həyatına başlamalı oldular.
Şəhərin uzun illər xarabalıq vəziyyətində qalması onun tarixi simasının ciddi şəkildə dəyişməsinə səbəb oldu. Bir vaxtlar Qarabağın inkişaf etmiş şəhərlərindən biri olan Ağdamın dağıntılar içində qalması münaqişənin humanitar və mədəni nəticələrinin ən aydın nümunələrindən birinə çevrildi. Pənahəli xanın İmarət Kompleksi, məscidlər, türbələr və digər abidələrin üzləşdiyi dağıntılar Azərbaycan xalqının mədəni irsinə vurulan zərbənin miqyasını göstərirdi.
Ağdamın taleyi bir daha göstərdi ki, müharibələr yalnız insanların həyatına və dövlətlərin sərhədlərinə təsir etmir. Müharibə həm də tarixi yaddaşı, mədəni irsi və cəmiyyətin öz keçmişi ilə əlaqəsini hədəfə ala bilir.

Azadlıqdan dirçəlişə: Ağdamın yeni inkişaf mərhələsi
2020-ci il noyabrın 20-də Ağdamın Azərbaycana qaytarılması 44 günlük Vətən müharibəsinin nəticələrindən biri kimi tarixə düşdü. Üçtərəfli bəyanata əsasən, rayonun işğal altında olan əraziləri hərbi əməliyyatlar aparılmadan Azərbaycana təhvil verildi. Beləliklə, 1993-cü ildən davam edən işğala son qoyuldu və Ağdamın yenidən qurulması üçün imkan yarandı.
Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız hərbi-siyasi nəticələrlə ölçülmür. Ağdamın azad edilməsi həm də tarixi ədalətin bərpası, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı və milli-mədəni irsin yenidən dirçəldilməsi baxımından mühüm mərhələdir.
Azadlıqdan sonra Ağdamda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlanılıb. Şəhərin Baş planı hazırlanıb, müasir infrastrukturun yaradılması istiqamətində layihələr həyata keçirilib. Bərdə-Ağdam avtomobil yolu, dəmir yolu və avtovağzal kompleksi, elektrik təchizatı infrastrukturu, sosial və ictimai obyektlər şəhərin yeni inkişaf modelinin əsas elementlərinə çevrilib.
Xüsusilə Ağdamın sənaye potensialının bərpası diqqətəlayiqdir. Ağdam Sənaye Parkının yaradılması şəhərin yalnız yaşayış məkanı kimi deyil, həm də iqtisadi fəaliyyət və istehsal mərkəzi kimi inkişafına hesablanıb. Bu yanaşma işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi reinteqrasiyası və ölkənin ümumi iqtisadi inkişafına töhfə verməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Tarixi irsin bərpası da quruculuq prosesinin əsas istiqamətlərindən biridir. İmarət Kompleksinin yenidən qurulması, Cümə məscidinin bərpası, Ağdam Muğam Mərkəzinin yaradılması şəhərin keçmişi ilə gələcəyi arasında mənəvi körpü formalaşdırır. Burada əsas məsələ yalnız dağıdılmış tikililəri yenidən inşa etmək deyil, həm də həmin məkanların daşıdığı tarixi və mədəni məzmunu qoruyub saxlamaqdır.
2025-ci il martın 27-də keçmiş məcburi köçkünlərin Ağdama qayıdışına başlanılması isə bu prosesin ən mühüm mərhələlərindən biri oldu. Çünki şəhərin həqiqi dirçəlişi onun küçələrində yenidən insanların yaşaması, uşaqların məktəbə getməsi, ailələrin öz evlərində məskunlaşması və ictimai həyatın canlanması ilə mümkündür.
Ağdamın bərpası eyni zamanda Böyük Qayıdış strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu prosesin nəticəsi təkcə yeni binaların, yolların və istehsal müəssisələrinin yaradılması ilə ölçülməməlidir. Əsas məqsəd doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların təhlükəsiz, dayanıqlı və layiqli yaşayış şəraitinin təmin olunmasıdır.

Ağdamın azadlığı milli yaddaşın bərpasıdır
Bu gün Ağdamın azad edilməsindən altı il ötür. Altı il əvvəl şəhərin üzərində dalğalanmağa başlayan Azərbaycan bayrağı yalnız əraziyə nəzarətin bərpasını deyil, həm də uzun illər davam edən ayrılığın sona çatmasını ifadə edirdi.
Ağdamın özünəməxsusluğu ondadır ki, bu şəhər Azərbaycanın tarixinin müxtəlif mərhələlərini özündə birləşdirir. Qarabağ xanlığının dövlətçilik ənənələri, qədim yaşayış məskənləri, memarlıq abidələri, dini irs, muğam sənəti və zəngin ictimai-mədəni həyat Ağdamın tarixi portretini formalaşdırır. Ona görə də şəhərin bərpası bütövlükdə Azərbaycan tarixinin və mədəniyyətinin mühüm bir səhifəsinin yenidən canlandırılması deməkdir.
Burada xüsusi bir məqama da diqqət yetirmək lazımdır: Ağdamın gələcəyini qurarkən onun keçmişini qorumaq vacibdir. Müasir şəhərsalma, sənaye, nəqliyyat və sosial infrastruktur layihələri tarixi-mədəni irsin mühafizəsi ilə paralel aparılmalıdır. Çünki şəhərin əsl siması yalnız yeni tikililərlə deyil, onun tarixi yaddaşı, memarlığı, ənənələri və insanlarının həyat tərzi ilə müəyyən olunur.
20 noyabrın Ağdam şəhəri günü kimi qeyd edilməsi də bu baxımdan simvolik məna daşıyır. 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamı ilə təsis edilən bu tarix artıq yalnız təqvimdə əlamətdar gün deyil, həm də azadlığın, qayıdışın və milli yaddaşın rəmzidir.
Ağdamın altı il əvvəl azad edilməsi ilə başlayan yeni tarix bu gün quruculuq və qayıdış mərhələsində davam edir. Bir vaxtlar xarabalıqları ilə dünyanın diqqətini çəkən şəhər indi yenidən qurulur, tarixi abidələri bərpa edilir, iqtisadi potensialı dirçəldilir, sakinləri doğma evlərinə qayıdırlar.
Ağdamın dirçəlişi əslində bir şəhərin yenidən qurulmasından daha böyük məna daşıyır. Bu, tarixin, mədəniyyətin, milli kimliyin və insan yaddaşının bərpasıdır. Ağdam yenidən yaşayır və onun yeni inkişaf mərhələsi Qarabağın gələcəyinin mühüm tərkib hissəsinə çevrilir.
Müşahidəçi
13:04 20.11.2026
Oxunuş sayı: 96
Siyasətin pərdəarxası
Rubrika Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalının "Yaradıcı layihələr" departamentinə daxildir.