Məşədi İbadın 2020-ci illərdəki macərası
Təsəvvür edin: 1956-cı ildə ekranlara çıxan, Azərbaycan kinosunun ilk rəngli bədii filmi olan “O olmasın, bu olsun” bu gün yenidən çəkilir. Üzeyir Hacıbəyovun 1910-cu ildə yazdığı, 1911-ci ildə səhnəyə qoyulan operettanın ruhu eyni qalır – amma Bakı artıq başqa Bakıdır. Neft buruqlarının yerində şüşə göydələnlər, qoçuların yerində “biznesmenlər”, yengənin yerində isə “matchmaker” instaqram hesabları dayanır. Nəticə? Eyni dərəcədə gülməli, eyni dərəcədə acı, amma bu dəfə 4K və TikTok effektləri ilə.
Əvvəlcə klassikaya qısa qayıdış
Film 1910-cu il Bakısında baş verir. Rüstəm bəy qumarda hər şeyini uduzub. Borclarını ödəmək üçün gözəl qızı Gülnazı 50 yaşlı, varlı, dul tacir Məşədi İbada “satmaq” istəyir. Gülnaz isə gənc, təhsilli, progressiv Sərvərə aşıqdir. Sərvər və dostları hiylə ilə işi elə qururlar ki, Məşədi İbad “gəlin”in çadrasını açıb görür ki, qarşısında Gülnaz yox, onun xidmətçisi dayanıb. “O olmasın, bu olsun” – deyib razılaşır. Aşiq olanlar qalib gəlir, cəhalət və pul hökmranlığı isə gülüş hədəfinə çevrilir.
Bu, sadəcə romantik komediya deyil. Üzeyir bəy o dövrün tacirlərini, bəylərini, satqın mətbuatını, qoçularını və feodal qalıqlarını incə, amma amansız satiraya tutmuşdu. 1956-cı ildə Hüseyn Seyidzadənin ekranlaşdırması isə bu satiranı rəngli kadrlarla, canlı muğamlarla (Xan Şuşinskinin “Kürd-Şahnaz”ı, Tükəzban İsmayılovanın “Segah”ı) və unudulmaz aktyor oyunları ilə əbədiləşdirdi. Əliağa Ağayevin Məşədi İbadı hələ də xalqın dilindədir.
Bu gün çəkilsəydi nə dəyişərdi?
- Məşədi İbad artıq bazar taciri yox, “holding” sahibi olardı. Instagramda “uğurlu biznesmen” statusu yazıb, “gənc və gözəl xanım axtarıram, ailə dəyərləri önəmlidir” postu atardı. Evinə gələn “yengə” isə peşəkar nikah brokeri olardı – “premium paket” təklif edən, Instagram Stories-də “uğurlu evliliklər” paylaşan biri.
- Rüstəm bəy – borca batmış, “kredit kartı limitini aşmış” keçmiş aristokrat. İndi qumarın yerini kriptovalyuta və “startup investisiyası” tutardı.
- Sərvər və Gülnaz – universitet tələbəsi və gənc dizayner. Onların sevgisi artıq yalnız ailənin qarşısında deyil, həm də sosial media təzyiqi, “status” və “ailənin nüfuzu” qarşısında mübarizə aparardı.
- Qoçular– indi “security” şirkəti və ya “biznes tərəfdaşları” kimi görünərdilər. Mətbuat isə “satqın jurnalist”dən “telegram kanalı sahibi”nə çevrilərdi.
Musiqi? Üzeyir bəyin əbədi melodiyaları qalardı, amma aranjiman müasir olardı – bir az elektronik, bir az trap beat, amma muğam ruhu toxunulmaz. Finalda isə Məşədi İbadın “O olmasın, bu olsun” monoloqu viral olar, TikTok-da milyonlarla izlənmə toplayardı.
Film haqqında maraqlı faktlar:
- Bu, Azərbaycan kinosunun ilk rəngli tammetrajlı bədii filmidir. Operator Əlisəttar Atakişiyev Mosfilm-də rəngli çəkiliş təcrübəsi qazanıb gəlmişdi.
- Çəkiliş zamanı Yengə rolunu oynayan Münəvvər Kələntərli barmağını sındırıb, amma səhnə bitənə qədər heç kimə deməyib. Yalnız epizod tamamlandıqdan sonra məlum olub.
- Film SSRİ dövründə 40-dan çox ölkəyə satılıb – İran, İraq, Yaponiya, ABŞ, İsveçrə daxil. Hətta Daşkənd kinofestivalında yüksək qiymət alıb.
- Sovet dövründə Novruz rəsmi qeyd olunmasa da, rejissor filmdə Novruz xonçası elementlərini (boyalı yumurta, şam) gizli şəkildə yerləşdirib. Hər il Novruzda televiziyada göstərilməsi də bu səbəbdən simvolikdir.
- Tamara Gözəlova (Gülnaz) üçün bu, həm ilk, həm də son film rolu olub. Daha heç bir filmə çəkilməyib.
“O olmasın, bu olsun” 115 il əvvəl yazılsa da, problem eynidir: pulun sevgiyə, statusun şəxsi xoşbəxtliyə qalib gəlmək istəyi. Bu gün də bəzi ailələrdə “qızın bəxti” hələ də hesabla ölçülür. Məşədi İbad isə sadəcə komik obraz deyil – o, hər dövrdə yaşayan, “mən hələ cavanam” deyən, amma ruhən köhnə qalan tipdir.
Əgər bu gün çəkilsəydi, film yenə də gülüşlə bitərdi. Amma tamaşaçı zalından çıxanda hər kəs bir anlıq düşünərdi: “Görəsən mənim həyatımda da ‘o olmasın, bu olsun’ məqamı var?”
Və bəlkə də ən gözəli budur ki, Üzeyir bəyin gülüşü hələ də işləyir. 1956-cı ildə rəngə boyanmış bu klassik, 2020-ci illərdə də eyni dərəcədə parlaq qalır. Çünki cəhalət və pulun hökmranlığı rəng dəyişsə də, mahiyyəti dəyişmir.
Zeynəb Həsən
20:50 21.10.2026
Oxunuş sayı: 53
