Çox oxumaq, yoxsa çox gəzmək?
Bu sual sadəcə iki fəaliyyət arasındakı seçim deyil. Bu, insanın dünyanı dərk etmə üsulları arasında aparılan qədim və heç vaxt bitməyən mübahisədir. Biri bilik vasitəsilə, digəri isə bilavasitə təcrübə ilə həqiqətə yetişməyə çalışır. Hər ikisinin öz dərinliyi, öz cazibəsi və öz təhlükəsi vardır.
Oxumaq — zamanın və məkanın sərhədlərini aşmaq sənətidir. Yaxşı kitab oxuyan adam təkcə məlumat toplamır; o, başqa şüurların içində yaşayır. O, heç vaxt görmədiyi şəhərlərin daşlarını əlləri ilə sığallayır, tanımadığı insanların ağrılarını öz ürəyində hiss edir, əsrlər boyu susmuş səsləri eşidir. Oxumaq, əslində, öz varlığının hüdudlarını genişləndirməkdir. O, insana dünyanı yalnız öz gözləri ilə deyil, minlərlə başqa gözlə görmək imkanı verir. Lakin bu imkanın bir zəif tərəfi də var: oxuyan adam bəzən həyatı kitabın süzülmüş, təmizlənmiş, estetikləşdirilmiş formasında qəbul edir. Real həyat isə həmişə daha kobud, daha qarışıq və daha amansızdır.
Gəzmək isə tamam başqa bir təcrübədir. Gəzmək — biliyin yox, varlığın dili ilə danışmaqdır. Ayaqların altında hiss etdiyin torpaq, burnuna dolan yad qoxu, dərindəki günəşin istiyi və ya küləyin sərinliyi — bunlar heç bir kitabın verə bilməyəcəyi bilikdir. Gəzən adam dünyanı nəzəriyyə kimi yox, canlı orqanizm kimi dərk edir. O, tarixi abidələrin daşında zamanın izini, yad dilin ahəngində xalqın ruhunu, küçənin səs-küyündə həyatın nəfəsini hiss edir. Lakin yalnız gəzmək də təhlükəlidir. Təcrübə dərin düşüncə ilə müşayiət olunmayanda, o, sadəcə mənzərələrin, dadların və təəssüratların yığınına çevrilir. Adam çox şey görür, amma az şey anlayır.
Əsl həqiqət isə bu iki yolun qarşıdurmasında yox, onların sintezindədir. Oxumaq olmadan gəzmək — kor insanın yol getməsinə bənzəyir. Gəzmək olmadan oxumaq isə — pəncərədən baxıb dünyanı təsəvvür etməyə. Kitab səni yola hazırlayır, yol isə kitabı doğrulayır və dərinləşdirir. Oxuduğun hər sətir gəzdiyin yerdə canlanır; gəzdiyin hər yer isə sonradan oxuduğun sətirlərə yeni məna qatır.
Bəlkə də sualı belə qoymaq lazımdır: “Hansı daha çox?” yox, “Hansı daha dərin?”
Çünki kəmiyyət burada əsas deyil. Min kitab oxuyub heç birini dərk etməmək mümkündür. Min yer gəzib heç birini görməmək də mümkündür. Əsas olan isə bu iki təcrübənin bir-birini tamamlamasıdır.
Həyat qısadır. Bu qısa ömrdə yalnız kitabların arasında qalmaq — dünyanın yarısını itirməkdir. Yalnız yollarda dolanmaq isə — o dünyanın mənasını itirməkdir. Ən kamil insan isə həm səhifələrin arasında, həm də yolların üstündə yaşayan adamdır. Biri onun beynini, digəri ürəyini, hər ikisi isə ruhunu böyüdür.
Və bəlkə də ən gözəl həqiqət budur:
Oxumaq səni dünyaya aparır.
Gəzmək isə səni özünə qaytarır.
Zeynəb Həsən
20:50 06.10.2026
Oxunuş sayı: 56
