Necə oldu ki, dikdaban kişilərdən qadınlara keçdi
Dikdaban ayaqqabılar (yüksək dabanlı ayaqqabılar) bu gün demək olar ki, qadın dəbinin simvoluna çevrilib. Lakin onların tarixi gözəllik və zəriflikdən çox uzaq, praktik və hətta hərbi mənşəyə malikdir. Bu ayaqqabılar əvvəlcə kişilər tərəfindən istifadə olunub, status və güc göstəricisi olub, sonra isə tədricən qadın geyiminin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Aşağıda onların yaranma tarixi, ilkin məqsədi və müasir rolu geniş şəkildə araşdırılıb.
Mənşəyi: Farsların hərbi yeniliyi (X əsr)
Ən etibarlı tarixi mənbələrə görə, yüksək dabanlı ayaqqabıların ilk sistemli istifadəsi X əsrdə (bəzi mənbələrə görə IX əsr) Fars (müasir İran) ərazisində baş verib. Fars süvariləri (atlı oxçular) ayaqlarını üzəngiyə (stirrup) möhkəm bərkitmək üçün dabanlı çəkmələr geyinirdilər.
Bu praktikanın əsas məqsədi sadə idi: at üstündə ayağa qalxıb ox atarkən ayağın üzəngidən sürüşməsinin qarşısını almaq. Daban ayağı sabitləşdirir, süvariyə daha yaxşı tarazlıq və atəş imkanı verirdi. Bu funksiya bu gün də kovboy çəkmələrində və bəzi atçılıq ayaqqabılarında qorunub saxlanılıb. Toronto Bata Ayaqqabı Muzeyinin direktoru və kuratoru Elizabeth Semmelhack bu fikri dəstəkləyir: daban üzəngi ilə birlikdə yaranıb və ilk növbədə atçılıq aləti olub.
Qədim dövrlərdə digər praktiki istifadə nümunələri də var:
- Qədim Misirdə qəssablar kəsilmiş heyvanların qanı və içalatı üzərində ayaqlarını təmiz saxlamaq üçün yüksək dabanlı ayaqqabılardan istifadə edirdilər.
- Qədim Yunanıstanda teatr aktyorları (xüsusən faciə rollarında) tamaşaçılara daha yaxşı görünmək üçün platformalı sandallar (kothorni) geyinirdilər.
- Orta əsrlərdə Avropada palçıqlı və çirkli küçələrdə ayaqları qorumaq üçün patten və chopine kimi yüksək platformalı ayaqqabılar yayılmışdı.
Lakin müasir mənada “dikdaban”ın əsas kökü Fars atçılıq ənənəsidir.
Avropaya gəlişi və status simvoluna çevrilməsi (XVI–XVII əsrlər)
XVI əsrin sonu – XVII əsrin əvvəlində Fars şahı I Abbas Osmanlı İmperiyasına qarşı Avropa dövlətləri ilə ittifaq axtarırdı. 1599-cu ildə Fars elçiləri Rusiya, Almaniya, İspaniya və digər ölkələrə səfər etdilər. Onların geyindiyi dabanlı ayaqqabılar Avropa aristokratiyasının diqqətini çəkdi.
Heels tezliklə Avropa saraylarında dəbə girdi. Artıq praktik funksiyası arxa plana keçdi; onlar:
- Var-dövlət və status göstəricisi oldu (at saxlamaq bahalı idi, dabanlı ayaqqabı isə “atlı” sinfə mənsubluğu bildirirdi).
- Hündürlük və təsir gücü yaradırdı.
- Fiziki əməklə məşğul olmayan təbəqəni vurğulayırdı.
XIV Lüdovik (Günəş Kralı, 1638–1715) bu dəbin ən məşhur təbliğatçısı oldu. Boyu təxminən 1,62–1,63 m olan kral 5 sm-ə qədər yüksək, çox vaxt qırmızı rəngli dabanlı ayaqqabılar geyinirdi. Qırmızı daban yalnız zadəganlara icazə verilən rəmz idi. O, saray əyanlarını da belə ayaqqabı geyinməyə təşviq edirdi. İngiltərə kralı II Çarlz da oxşar üslubu mənimsəmişdi.
Bu dövrdə həm kişilər, həm də qadınlar dikdaban geyinirdi. Kişilərin dabanı daha enli və möhkəm, qadınlarınkı isə daha nazik idi.
Gender dəyişikliyi və qadın ayaqqabısına çevrilməsi (XVIII–XIX əsrlər)
XVIII əsrdə maarifçilik ideyaları və gender rollarının dəyişməsi ilə kişilər “rasional” və praktik geyimə üstünlük verməyə başladılar. Yüksək daban “qadıncasına” və “irrational” hesab olunmağa başladı. 1740-cı illərdən etibarən kişilər demək olar ki, tamamilə dikdabandan imtina etdilər.
Fransız İnqilabı (1789) aristokratik dəbləri (o cümlədən yüksək dabanı) simvolik olaraq rədd etdi. XIX əsrin ortalarına qədər dikdaban demək olar ki, unuduldu. Sonra isə yalnız qadınlar üçün, daha təvazökar hündürlükdə (təxminən 5–6 sm) geri qayıtdı. Viktoriya dövründə düyməli çəkmələr və bal ayaqqabıları ilə yenidən populyarlaşdı.
Stiletto dövrü və müasir istifadə (XX–XXI əsrlər)
Müasir nazik və yüksək “stiletto” dabanı 1950-ci illərin əvvəllərində yaranıb. Adı italyan “stiletto” (nazik xəncər) sözündən gəlir. Metal şaft (şank) texnologiyası sayəsində daban həm yüksək, həm də çox nazik ola bilərdi. Salvatore Ferragamo, Roger Vivier (Christian Dior üçün) və digər dizaynerlər bu üslubu məşhurlaşdırdılar. Marilyn Monroe kimi ulduzlar stiletto ilə “cazibədar yeriş”i simvollaşdırdılar.
Bu gün dikdabanlar aşağıdakı məqsədlərlə istifadə olunur:
- Dəb və estetik: Ayaqları vizual olaraq uzadır, boyu artırır, qaməti vurğulayır, qadın siluetini “ideal” forma verir.
- Status və peşəkarlıq: İş mühitində, xüsusən də “power dressing” stilində özünəinam və nüfuz göstəricisi kimi.
- Cazibə: Qırmızı xalı və gecə həyatında klassik atribut.
- Özünüifadə: Müxtəlif hündürlük və formalarda (kitten heel, wedge, platform, stiletto) şəxsi stil yaratmaq üçün.
- Kritik baxışlar: Feminist dairələrdə bəzən patriarxal gözləntilərin, ağrı və sağlamlıq zərərinin (ayaq, bel, diz problemləri) simvolu kimi tənqid olunur. Eyni zamanda bir çox qadın onları gücləndirici (empowering) hesab edir.
Qlobal bazarın həcmi on milyardlarla dollarla ölçülür. Christian Louboutin-in qırmızı dabanı kimi brendlər lüks status simvoluna çevrilib. Eyni zamanda rahat alternativlər (blok daban, sneaker-heel hibridləri) də populyarlaşır.
Dikdaban ayaqqabılar Fars süvarilərinin praktik ehtiyacından yaranıb, Avropa aristokratiyasında status rəmzinə çevrilib, gender dəyişiklikləri nəticəsində qadın dəbinin əsas elementi olub və bu gün həm gözəllik, həm güc, həm də mübahisə obyektidir. Onların tarixi göstərir ki, dəb heç vaxt sadəcə “gözəllik” deyil – o, cəmiyyətin güc, cinsiyyət və status anlayışlarını əks etdirən güzgü kimidir.
Bu araşdırma Elizabeth Semmelhack, Bata Shoe Museum, BBC, Swiss National Museum və digər etibarlı tarixi mənbələrə əsaslanır.
Nigar Xəlilli
19:20 02.10.2026
Oxunuş sayı: 52
