İqtisadi

Qlobal İnnovasiya İndeksində təzadlı rəqəmlər: Azərbaycan haradadır?

Xəbər verdiyimiz kimi Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı tərəfindən 29 sentyabrda elan olunmuş Azərbaycan Qlobal İnnovasiya İndeksi 2026-da 139 iqtisadiyyat (ölkə) arasında 85-ci yeri tutub. Ötən ilki 94-cü yerlə müqayisədə doqquz pillə yüksəliş ölkənin 2022-ci ildən bəri ən yaxşı ümumi nəticəsidir. İndeks balı da 22,9-dan 25,8-ə yüksəlib.

Qlobal İnnovasiya İndeksinin (Qİİ) 2026-cı il məlumat bazası 139 iqtisadiyyatı əhatə edən 79 göstəricidən ibarətdir: bunların 64-ü kəmiyyət məlumatları, 10-u kompozit indekslər, 5-i isə birbaşa sorğu göstəriciləridir. Mənbələrə UNESCO, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı, Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı kimi beynəlxalq təşkilatların statistik bazaları, eləcə də elmi nəşrlər, patentlər, universitetlər, şirkətlər və investisiyalar haqqında ixtisaslaşmış məlumat bazaları daxildir. Beş birbaşa sorğu göstəricisinin üçü Dünya İqtisadi Forumunun biznes rəhbərləri arasında keçirdiyi sorğudan, ikisi isə Qlobal Sahibkarlıq Monitorunun milli ekspert sorğusundan götürülür. Qısa desək, bütün Qİİ hazırlanarkən əsasən 3 cür veriləndən istifadə olunur: 1. Sorğu nəticələri; 2) Statistik rəqəmlər; 3) Kompozit indekslər

Maraqlı məqam da elə burda ortaya çıxır. Qİİ-də sorğu əsasında formalaşan 5 göstərci mövcuddur və bu 5 göstərcinin hər biri üzrə Azərbaycan dünyanın ilk 11 ölkəsindən biridir (sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyətində 2-ci, klasterlərin inkişafında 4-cü, siyasət sabitliyi və universitet–sənaye əməkdaşlığında 5-ci, startap maliyyələşməsində 11-ci). Lakin, həmin sorğu göstəriciləri ilə əlaqəli statistik verilənlər fərqli mənzərə ortaya qoyur.

Mövzu	Sorğunun göstərdiyi mənzərə	Statistik göstəricilərin göstərdiyi mənzərə	Uyğunsuzluğun mənası
Universitet–sənaye əməkdaşlığı	Tədqiqat əməkdaşlığı üzrə 5-ci yer — DİF sorğusu, 2025	Dövlət tədqiqat sektoru ilə biznesin birgə nəşrlərinin payı 1,01%, 84-cü yer — 2025	Əməkdaşlıq çox yüksək qiymətləndirilsə də, onun birgə elmi nəşrlərdə görünən nəticəsi eyni səviyyədə deyil.
Startap maliyyələşməsi	Maliyyəyə çıxış üzrə 11-ci yer — QSM, məlumat ili 2024	İqtisadiyyatın ölçüsünə nisbətdə cəlb edilmiş vençur kapitalı sövdələşmələrinin sayı üzrə 111-ci yer; özəl sektora daxili kredit ÜDM-in 26,4%-i, 104-cü yer	Maliyyə imkanları haqqında müsbət ekspert qiyməti faktiki maliyyələşmə fəallığı ilə tam uyğunlaşmır.
Klasterlərin inkişafı	İnkişaf etmiş klasterlərin yayılması üzrə 4-cü yer — DİF, 2025	Yüksək və orta-yüksək texnologiyalı istehsalın emal sənayesində payı 14,63%, 76-cı yer; yüksək texnologiyalı ixrac üzrə 121-ci yer	Güclü klaster mühiti haqqında qiymətləndirmə yüksək texnologiyalı istehsal və ixrac göstəricilərində eyni gücdə əks olunmur.
Sahibkarlıq və siyasət mühiti	Sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyəti üzrə 2-ci, biznes üçün siyasət sabitliyi üzrə 5-ci yer	Xalis birbaşa xarici investisiya axınının ÜDM-ə nisbəti üzrə 132-ci yer; yeni tədqiqat və yüksək texnologiya investisiya layihələri göstəricisində 92-ci yer	Çox əlverişli qiymətləndirilən mühit investisiya göstəricilərində müqayisə olunan üstünlüklə müşayiət olunmur. Bu, daha dolayı uyğunsuzluqdur.

Universitet–sənaye R&D əməkdaşlığı — ən təzadlı nümunə

Sorğunun göstərdiyi mənzərə	Statistik göstəricilərin göstərdiyi mənzərə
Tədqiqat əməkdaşlığı üzrə 5-ci yer — DİF, 2025 (5,43/7; bal 72,23)	Dövlət tədqiqat sektoru ilə biznesin birgə nəşrlərinin payı 1,01% — 84-cü yer (2025); universitetlərin sənaye və beynəlxalq əlaqələri — 104-cü yer (2023)

Ən təzadlı nümunələrdən biri universitet sənaye əməkdaşlığı göstərcisinə nəzər saldıqda ortaya çıxır. Universitet–sənaye tədqiqat əməkdaşlığı üzrə Azərbaycanın 5-ci yerdə olması biznes rəhbərlərinin bu əməkdaşlığa verdiyi yüksək qiyməti əks etdirirŞ. Dünya İqtisadi Forumunun sorğusunda orta cavab 7 üzərindən 5,43 baldır. Lakin əməkdaşlığın ölçülə bilən nəticələri daha zəif mənzərə yaradır: dövlət tədqiqat sektoru ilə biznesin birgə nəşrləri bütün tədqiqat nəşrlərinin yalnız 1,01%-ni təşkil edir və Azərbaycan bu göstəricidə 84-cü yerdədir; universitetlərin sənaye və beynəlxalq əlaqələrini birləşdirən göstəricidə isə 104-cü yerdə qərarlaşır.

Startap maliyyələşməsi — güclü, lakin əhatəsi fərqli fərq

Sorğunun göstərdiyi mənzərə	Statistik göstəricilərin göstərdiyi mənzərə
Maliyyəyə çıxış üzrə 11-ci yer — QSM, 5 illik orta, məlumat ili 2024	İqtisadiyyatın ölçüsünə nisbətdə cəlb edilmiş vençur kapitalı sövdələşmələri — 111-ci yer; son mərhələ vençur sövdələşmələrinin qlobal payı 0,0038% — 90-cı yer; vençur investorları — 81-ci yer (2023–2025 orta); özəl sektora daxili kredit ÜDM-in 26,4%-i — 104-cü yer (2024);

Qlobal Sahibkarlıq Monitoru (sorğunun mənbəyi) ekspertlərinin qiymətləndirməsində Azərbaycan startapların və böyüyən şirkətlərin maliyyələşmə imkanlarına görə 11-ci yerdədir. Bu, ekspertlərin ölkədə həmin müəssisələr üçün maliyyə imkanlarını əlverişli hesab etdiyini göstərir. Lakin faktiki maliyyə fəaliyyətini ölçən göstəricilər daha zəif mənzərə yaradır: Azərbaycan iqtisadiyyatın ölçüsünə nisbətdə cəlb edilmiş vençur kapitalı — yəni sürətli böyümə potensialı olan şirkətlərə qoyulan riskli investisiya — sövdələşmələrinin sayına görə 111-ci, daha yetkin inkişaf mərhələsindəki şirkətlərə yönələn vençur sövdələşmələrinin qlobal payına görə 90-cı, vençur investorlarının fəaliyyəti üzrə isə 81-ci yerdədir. Özəl sektora verilən daxili kreditlərin ÜDM-in 26,4%-ni təşkil etməsi və bu göstəricidə 104-cü yer də maliyyələşmənin məhdudluğuna işarə edir.

Klasterlərin inkişafı — ehtiyatla şərh olunmalı fərq

Sorğunun göstərdiyi mənzərə	Statistik göstəricilərin göstərdiyi mənzərə
İnkişaf etmiş klasterlərin yayılması üzrə 4-cü yer — DİF 2025 (5,26/7; bal 94,87)	Yüksək və orta-yüksək texnologiyalı istehsalın emal sənayesində payı 14,63% — 76-cı yer (2023); yüksək texnologiyalı ixracın ümumi ixracda payı 0,12% — 121-ci yer (2024)

Dünya İqtisadi Forumunun biznes rəhbərləri arasında keçirdiyi sorğuda Azərbaycan inkişaf etmiş klasterlərin yayılması üzrə 4-cü yerdədir: respondentlər ölkədə klasterlərin mövcudluğunu 7 üzərindən 5,26 balla qiymətləndiriblər. Klaster dedikdə müəyyən sahədə fəaliyyət göstərən müəssisələrin, təchizatçıların, xidmət təşkilatlarının və ixtisaslaşmış qurumların coğrafi yaxınlıqda yerləşərək bir-birini tamamlaması nəzərdə tutulur. Lakin istehsal və ticarət göstəriciləri bu yüksək qiymətləndirməyə uyğun güclü texnoloji nəticələr göstərmir: yüksək və orta-yüksək texnologiyalı istehsalın emal sənayesində payı 14,63%-dir və Azərbaycan bu göstəricidə 76-cı yerdədir; yüksək texnologiyalı ixracın ümumi ticarətdə payı isə təxminən 0,12% olmaqla ölkəni 121-ci yerə yerləşdirir.

Sahibkarlıq və siyasət mühiti — dolayı uyğunsuzluq

Sorğunun göstərdiyi mənzərə	Statistik göstəricilərin göstərdiyi mənzərə
Sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyəti üzrə 2-ci yer (QSM, 2024), biznes üçün siyasət sabitliyi üzrə 5-ci yer (DİF, 2025)	Xalis birbaşa xarici investisiya axınının ÜDM-ə nisbəti — 132-ci yer (−1,67%; son üç ilin ortası); yeni tədqiqat və yüksək texnologiya investisiya layihələri göstəricisi — 92-ci yer (2025)

QSM ekspertlərinin qiymətləndirməsində Azərbaycan sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyəti üzrə 2-ci, Dünya İqtisadi Forumunun biznes rəhbərləri sorğusunda isə biznes üçün siyasət sabitliyi üzrə 5-ci yerdədir. Bu nəticələr respondentlərin sahibkarlığa dəstəyi və siyasət mühitinin sabitliyini yüksək qiymətləndirdiyini göstərir. Lakin həmin üstünlük xarici investisiya göstəricilərində eyni səviyyədə görünmür: xalis birbaşa xarici investisiya daxilolmalarının ÜDM-ə nisbəti son üç ilin ortası üzrə −1,67%-dir və Azərbaycan 132-ci yerdədir; yeni tədqiqat və yüksək texnologiyalı xarici investisiya layihələrinin elanlarına əsaslanan göstəricidə isə 92-ci yerdədir.

Görünən nəticə ondan ibarətdir ki, Qlobal İnnovasiya İndeksində sorğular əsasındakı göstəricilər kifayət qədər yüksəkdir. Qİİ 2026-da birbaşa “sorğu” kimi təsnif edilən beş göstərici var. Onların üçü Dünya İqtisadi Forumunun, ikisi isə Qlobal Sahibkarlıq Monitorunun sorğusundan götürülür. Sorğuların küçirilməsində Azərbaycan üzrə DİF-in yerli tərəfdaşı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetidir. QSM sorğularında isə KOBİA-nın təşkilati rolu təsdiqlənir.

Qİİ göstəricisi	Beynəlxalq sorğu və təşkilatçı	Azərbaycanda təsdiqlənən yerli qurum	Azərbaycanın məlumat ili / yeri
1.3.1. Biznes fəaliyyəti üçün siyasət sabitliyi	WEF — Executive Opinion Survey (EOS); biznes rəhbərlərinin rəyləri	UNEC — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, WEF-in yerli tərəfdaşı	2025 / 5-ci
1.3.2. Sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyəti	GEM — National Expert Survey (NES); milli ekspert sorğusu	KOBİA-nın rəhbərlik etdiyi işçi qrup	2024 / 2-ci
4.1.1. Startapların və böyüyən müəssisələrin maliyyələşməsi	GEM — NES, maliyyələşmə bölməsi	Azərbaycanın GEM NES ölkə komandası; bu göstərici üzrə konkret yerli icraçı ayrıca təsdiqlənməyib	2024 / 11-ci
5.2.2. Universitet–sənaye tədqiqat və inkişaf əməkdaşlığı	WEF — EOS; biznes rəhbərlərinin rəyləri	UNEC, WEF-in yerli tərəfdaşı	2025 / 5-ci
5.2.4. Klasterlərin inkişaf səviyyəsi	WEF — EOS; biznes rəhbərlərinin rəyləri	UNEC, WEF-in yerli tərəfdaşı	2025 / 4-cü

Daha mühüm tapıntı bundan ibarətdir ki, sorğular bəzi altbölmələrin yekun balını əsasən tək başına müəyyənləşdirir. Azərbaycan üçün dərc olunmuş normallaşdırılmış ballar arifmetik olaraq ayrıldıqda aşağıdakı mənzərə yaranır:

Altbölmə	Sorğu göstəricilərinin balları	Digər mövcud göstəricilərin balları	Yekun bal	Sorğuların hesablanmış töhfəsi
Kredit (33-cü yer)	Startap maliyyələşməsi: 80,91	Özəl sektora kredit: 8,87; mikromaliyyə üzrə məlumat yoxdur	44,89	90,1%
İnnovasiya əlaqələri (41-ci yer)	Universitet–sənaye: 72,23; klasterlər: 94,87	Birgə nəşrlər: 11,22; univ. əlaqələr: 4,35; patent ailələri: 0,11	36,56	91,4%

Buradakı 90,1% və 91,4% metodologiyada sorğulara verilmiş çəkilər deyil — mövcud ballar əsasında hesablanan töhfələrdir: sorğu balları yüksək, digər ballar aşağı olduğundan yekun balın böyük hissəsi sorğulardan gəlir. «İnnovasiya əlaqələri»ndə beş göstəricidən yalnız ikisi sorğudur, lakin 36,56 balın təxminən 33,42 balı həmin iki göstəricinin hesabına formalaşır.

Digər məsələ ondan ibarətdir ki, əvvəl müzakirə etdiyimiz beş sorğu göstəricisindən əlavə, Azərbaycan yalnız bir fərdi göstəricidə ilk 20-likdədir: orta təhsil pilləsində şagird–müəllim nisbəti üzrə — 20-ci yer.

Bu təzad təkcə Azərbaycana xas deyil. İndoneziya, Özbəkistan, İordaniya, Albaniya və Səudiyyə Ərəbistanında da oxşar fərqlər görünür. Bununla belə, Azərbaycanın bir neçə əlaqəli göstəricidə eyni vaxtda böyük fərqlərlə seçilməsi diqqətəlayiqdir. Məsələn, Universitet–sənaye əməkdaşlığında İndoneziya sorğuda dünyada ilk onluğa daxil olsa da, birgə nəşrlər üzrə mövqe 109-cudur.

İqtisadiyyat	Universitet–sənaye əməkdaşlığı — sorğu	Dövlət tədqiqat sektoru ilə biznesin birgə nəşrləri — statistika
İndoneziya	10	109
İordaniya	36	131
Azərbaycan	5	84
Albaniya	37	113
Oman	26	99
Səudiyyə Ərəbistanı	38	105
Malayziya	19	79