İsti buxardan soyuq yaddaşa: Unudulan köhnə hamamlar
İnsan yaddaşı bəzən qəribədir. Bir vaxtlar hər məhəllənin ürəyi sayılan, buxarı ilə şəhəri isidən, söhbəti ilə canı isidən o yerlər indi çoxlarının xəyalında yalnız qoca nənələrin “o vaxtlar...” deyə başladığı hekayələrdə qalıb. Hamamlar. İsti daşlar, göyəkdaşın üzərində uzanan bədən, kese ilə sürtülən dəri, çayın buxarı və gülüş səsləri… Bu gün o səslər susub. Amma bir vaxtlar onlar cəmiyyətin nəfəsi idi.
Əsrlərin İsti Nəfəsi: Qədim Kökündən İslam Dünyasının Ruhuna
Hamam sözü ərəbcə “hamm” – isitmək, qızdırmaq kökündən gəlir. Amma ideyanın özü daha qədimdir. Roma termaları, Bizans hamamları, sonra isə İslam dünyasına keçən və orada yenidən formalaşan ənənə. Azərbaycan torpaqlarında da bu mədəniyyət əsrlərlə yaşayıb. Orta əsrlərdə hər məhəllənin öz hamamı və məscidi olmalı idi – biri ruhu, digəri bədəni təmizləmək üçün. Bakının İçərişəhərində, Gəncədə, Şuşada, Nardaranda, Qalada… Hər yerdə.
XV-XVIII əsrlərdə Bakıda Hacı Banu (Hacı Qayib), Qasım bəy (“Şirin hamam”), Ağa Mikayıl kimi hamamlar tikilib. Gəncədə Şeyx Bahəddinin Çökək hamamı, Şuşada Əbdül Səməd bəy hamamı… Bunlar sadəcə yuyunma yerləri deyildi. Onlar şəhərin sosial, iqtisadi və mədəni damarları idi. Evliya Çələbi Təbrizdəki hamamları təsvir edərkən “şifalı sular, Azərbaycan torpaqları, gözəl tellaklar” yazırdı. Azərbaycanlı səyyahlar və yerli xatirələr də eyni şeyi deyir: hamam sadəcə su və buxar deyildi.
Cəmiyyətin Canlı Ürəyi: Niyə Hamam Həyatın Mərkəzi İdi?
Təmizlik və dinin qovuşduğu müqəddəs məkan:
İslamda təmizlik imanın yarısı sayılır. Namazdan əvvəl dəstəmaz, cənabət və digər hallarda qüsl – hamam bunların praktiki həyata keçirilməsi üçün ən əlverişli yer idi. Evlərdə axar su, isti su, kanalizasiya yox idi. Hamam isə həm dini, həm gigiyenik ehtiyacı ödəyirdi.
Qadınların azad səsi, kişilərin söhbət ocağı:
Xüsusilə qadınlar üçün hamam az qala yeganə sərbəst toplaşma yeri idi. Evdən çıxmaq üçün icazə lazım gələndə, hamam “qanuni” bəhanə idi. Orada söhbət edilir, xəbərlər paylaşılır, gələcək gəlinlər baxılır, toy-düyün planlaşdırılırdı. Kişilər üçün isə siyasət, ticarət, dostluq danışıqları keçirilən məkan idi. “Haftahamam” – həftəlik yuyunma ritualları ailəni bir araya gətirirdi. Toy hamamı, qırx hamamı, əsgər hamamı, sünnət hamamı… Həyatın bütün mühüm mərhələləri orada qeyd olunurdu.
Bədənin şifası, ruhun rahatlığı:
Göyəkdaşın isti daşı üzərində uzanmaq, buxar, kese ilə dərinin ölü hüceyrələrini təmizləmək, masaj… Bütün bunlar qan dövranını yaxşılaşdırır, əzələləri rahatlaşdırır, toksinləri çıxarırdı. Bir çox hamam termal və ya duzlu sular üzərində tikilirdi. Qocalar “hamam xəstəliyi sağaldır” deyirdi və bir dərəcədə haqlı idilər.
Daşın poeziyası: Memarlığın gizli möcüzəsi:
Hamamlar çox vaxt yarıyeraltı tikilirdi – qışda isti, yayda sərin qalsın deyə. Kubbələr, işıqlandırma üçün kiçik deşiklər, hipokaus sistemli (döşəmə altından) isitmə, soyunmalık (soyuq), ılıqlıq və isti otaqlar… Hər şey düşünülmüşdü. Bəzi hamamlar hətta bir şamla isidilirdi – o sirr bu gün də tam açılmayıb, amma cəhdlər nəticəsində bir çoxu dağılmışdır.
Vəqfin qızıl damarı:
Hamamlar çox vaxt vəqf sistemi ilə tikilirdi. Gəlir gətirirdi, məscid və digər xeyriyyə işlərini maliyyələşdirirdi. Tacirlər, xanlar, bəylər öz adlarını əbədiləşdirmək üçün hamam tikdirirdi.
Müasirliyin Soyuq Əli: Unuduluşun Acı Yolu
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəli dönüş nöqtəsi oldu. Şəhərlərə axar su gəldi. Mənzillərdə vannalar və duşlar peyda oldu. Sovet dövründə isə proses sürətləndi. Hər mənzilə su və kanalizasiya çəkildi. “Müasirlik” anlayışında ictimai hamam “köhnə”, “geridə qalmış” sayılmağa başladı. Bəzi Qərb səyyahlarının “şərqli”, “ekzotik”, hətta “əxlaqsız” kimi təsvirləri də öz təsirini göstərdi.
Su böhranı olanda insanlar yenə hamama qaçırdı, amma normal günlərdə getdikcə daha az. Bir çox tarixi hamam bağlandı, dükan, çayxana, anbar və ya sadəcə xarabaya çevrildi. Bakının İçərişəhərindəki bir çox hamam yerin altında qaldı, sonra arxeoloji qazıntılarla yenidən üzə çıxdı. Şuşada, Masallıda, digər yerlərdə isə bir çoxu tamam unuduldu.
Müasir həyatın tempi də öz rolunu oynadı. Hamama getmək saatlarla vaxt tələb edirdi. Evdə 10 dəqiqəlik duş isə “səmərəli” idi. Fərdiçilik artdı, kollektiv ritüallar zəiflədi. Hamamın verdiyi sosial bağlar zəiflədi.
Yaddaşın İsti İzi: Bu Gün Hələ Nəfəs Alanlar
Hələ də yaşayanlar var. Bakıda Ağa Mikayıl hamamı (XVIII əsr) hələ də işləyir – kişilər və qadınlar üçün ayrı günlər. Təzə bəy hamamı da fəaliyyətdədir. Gəncədə Çökək hamam, digər yerlərdə bir neçə nümunə qorunub. İstanbulda isə son illərdə ciddi dirçəliş gedir – bərpa olunan tarixi hamamlar turistlərin və yerli insanların marağını cəlb edir.
Amma bunlar artıq əvvəlki kimi “həyatın mərkəzi” deyil. Çoxu turistik və ya nostalji təcrübəyə çevrilib. Köhnə söhbətlərin, uzun-uzadı çayların, uşaqların gülüşünün yeri boş qalıb.
Hamamlar sadəcə yuyunma yeri deyildi. Onlar bir cəmiyyətin özünü necə təmizlədiyini, necə danışdığını, necə sevinib kədərləndiyini göstərən güzgü idi. Onların unudulması yalnız memarlıq abidələrinin itməsi deyil – bir sosial dilin, bir ritmin, bir birlik hissinin itməsidir.
Bəlkə də müasir spa və wellness mərkəzləri bir az da olsa o ruhu canlandırır. Bəlkə də gələcəkdə tarixi hamamlar yenidən dirçələcək – amma bu dəfə nostalji ilə yanaşı, şüurlu bir seçim kimi. Çünki bəzən insanın bədənini yumaqdan daha çox, ruhunu da isitməyə ehtiyacı olur.
İsti buxar artıq yoxdur. Amma yaddaşda qalan o isti hələ də bir az isidir. Və bəlkə də elə bu isti, bir gün yenidən daşları qızdıracaq.
Nigar Xəlilli
14:00 30.09.2026
Oxunuş sayı: 55
