Köhnə Bakı əyləncələri: İnsanlar internetdən əvvəl necə vaxt keçirirdi?
İndi Bakıda istənilən vaxt telefonu çıxarıb dünyanı cibinə yığmaq olar. Film, musiqi, oyun, söhbət – hamısı bir ekranda. Amma bir neçə on il əvvəl, internetin, smartfonun, hətta televizorun hələ hər evə girmədiyi dövrdə bakılılar vaxtı necə keçirirdi? Cavab sadədir: canlı, səsli, ətirli və çox vaxt küçədə.
Neft bumu və “Qafqazın Paris”i
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəli. Bakı dünyanın neft paytaxtına çevrilmişdi. Küçələrdə dəvə karvanları ilə avtomobillər, minarələrlə qotik binalar yan-yana idi. Bu zənginlik əyləncəni də dəyişdi.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrı 1883-cü ildə açıldı. Orada 1908-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operası səhnəyə qoyuldu – müsəlman Şərqində ilk peşəkar opera. Sonra “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun” gəldi. İnsanlar geyinib-kecinib teatra gedirdilər, tamaşadan sonra isə Praqa restoranına və ya “Fenomen” kinoteatrına.
Kino da tez gəldi. 1896-cı ildə ilk film seansı oldu. 1910-cu illərdə artıq “Fransız Elektro-Bioqraf”, “Fenomen”, “Qrand-Vio” kimi salonlar işləyirdi. İnsanlar neft quyularının tüstüsü arasında oturub Parisdən gələn səssiz filmlərə baxırdılar.
Sirk də var idi. Nikitin qardaşlarının binası, zorkanalar (xüsusən İçərişəhərdə Qız qalasının yanında). Güclülər daş qaldırır, kəmər güləşi edir, zurna-nağara ilə müşayiət olunurdular. Meyxana və muğam məclisləri, şeir oxumaq, nardi oynamaq – bunların hamısı gündəlik həyatın bir parçası idi.
Sovet dövrü: “Mədəni istirahət” və gizli jazz
1920-ci ildən sonra hər şey daha mütəşəkkil oldu. Teatrlar, kinoteatrlar, parklar “xalq üçün” işləyirdi. Amma ruhu itmədi.
Bulvar (Dənizkənarı park) şəhərin ürəyi idi. 1909-cu ildə salınmış bu yer Sovet vaxtında daha da genişləndi. “Mirvari” kafesi, “Bahar” yay kinoteatrı, Kiçik Venesiya, paraşüt qülləsi (1930-60-cı illər), kukla teatrı… Axşamlar bütün şəhər ora axışırdı. Uşaqlar velosiped sürür, cütlüklər əl-ələ gəzir, yaşlılar nardi oynayır, kimsə samovar qoyub çay içirdi.
Kino hələ də kral idi. “Nizami”, “Araz”, “Azərbaycan”, “Vətən”… İnsanlar bilet növbəsinə durur, “Arşın mal alan”ı, Raj Kapoor filmlərini, sonralar isə sovet komediyalarını izləyirdilər. Yeni il ərəfəsində kinoteatrlarda xüsusi seanslar olurdu.
Gənclər isə “stilyaqa” idilər. 1950-60-cı illərdə Ticarət küçəsi (indiki Nizami) “Brodvey” adlanırdı. Daraqla qaldırılmış saç, rəngli qalstuk, iti burunlu ayaqqabı. Forum kinoteatrının qarşısında yığışır, Amerika jazzini dinləyirdilər – “Voice of America”nın gecə yayımlarını qapalı otaqlarda. Tələbə yataqxanalarında və AZİ-də rəqs axşamları səhərə qədər davam edirdi.
Teatr həyatı da zəngin idi. Akademik Dram Teatrı, Opera və Balet Teatrı, Musiqili Komediya. İnsanlar tamaşaya gedib sonra müzakirə edirdilər – bu, indi sosial şəbəkədəki “like”lardan qat-qat dərin bir şey idi.
Evdə və məhəllədə
Hər şey küçədə bitmirdi. Çayxanalar (xüsusən İçərişəhər və Sovetski rayonunda) kişi dünyasının mərkəzi idi. Nard, domino, siyasi söhbətlər, meyxana. Qadınlar isə daha çox ev məclislərində, qonşu ziyarətlərində, Novruz hazırlığında vaxt keçirirdilər.
Radio hər evdə var idi. “Bakı” radiosundan muğam, xəbərlər, “Uşaq saatı”. Kitab oxumaq da əyləncə sayılırdı – kitabxanalar dolu olurdu. Yayda isə şəhər ətrafına, Bilgəhə, Mərdəkan bağlarına, dənizə gedirdilər.
Novruz və Yeni il xüsusi yer tuturdu. Sovet dövrünün ilk illərində bəzən qadağan olunsa da, 1930-cu illərin sonlarından yenidən açıq qeyd olunmağa başladı. Evlərdə plov bişirilir, uşaqlar papaq atır, küçələrdə atəşfəşanlıq olurdu.
Nə itirdik, nə qazandıq?
Köhnə Bakının əyləncəsi “passiv” deyildi. İnsanlar bir-birinin gözünə baxır, eyni mahnını birlikdə oxuyur, eyni tamaşadan sonra eyni küçədə gəzirdilər. Telefon yox idi, ona görə də “görüşək” deyəndə, həqiqətən görüşürdülər. Gecikmək utanc idi, çünki başqa əlaqə vasitəsi yox idi.
Bu gün hər şey daha rahatdır. Amma bəzən köhnə bakılıların gözündə o nostalgia işığı yanır: “O vaxt insanlar daha çox gülürdü. Çünki gülmək üçün ekran yox, canlı insan lazım idi.”
İndi də Bulvarda gəzmək, teatra getmək, meyxana dinləmək mümkündür. Sadəcə, telefonu bir az kənara qoymaq lazımdır. Onda köhnə Bakının ruhu hələ də yaşayır – dəniz küləyində, çayın buxarında və dostların səsində.
Nigar Xəlilli
19:35 29.09.2026
Oxunuş sayı: 41
