Cəmiyyət

Bakı forumunda Prezident İlham Əliyevin investorlara mesajı

Bakıda iki gün davam edən II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu başa çatdı. Tədbirin ən çox diqqət çəkən epizodu Prezident İlham Əliyevin “Global Infrastructure Partners” şirkətinin sədri Adebayo Oqunlesi ilə açıq söhbəti oldu. Bu söhbət rəsmi çıxışdan çox investorlarla üzbəüz müzakirəyə bənzəyirdi. Ona görə də həm Azərbaycanın iqtisadi strategiyasını, həm də bu strategiyanın hansı suallara cavab verməli olduğunu görməyə imkan verir.Forum sentyabrın 25-26-da Prezident İlham Əliyevin himayəsi altında Bakıda keçirildi. Tədbirin mövzusu “Parçalanmış dünyada etimadın bərpası: Cənubi Qafqaz qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı” idi. Bu formulə təsadüfi deyil. Qlobal təchizat zəncirlərinin pozulduğu, geosiyasi gərginliyin artdığı dövrdə Azərbaycan özünü risk mənbəyi deyil, risklərdən qorunma məkanı kimi təqdim etməyə çalışır. Forumu İqtisadiyyat Nazirliyi və AZPROMO təşkil edib. Strateji tərəfdaş Avropanın aparıcı beyin mərkəzlərindən sayılan “The European House – Ambrosetti & TEHA Group” idi. Beyin mərkəzinin iştirakı tədbirə analitik çəki verir. Tədbir müxtəlif ölkələrin dövlət rəsmilərini, qlobal investorları, beynəlxalq maliyyə institutlarının və beyin mərkəzlərinin nümayəndələrini, biznes liderlərini bir araya gətirdi. Nəticələr barədə İqtisadiyyat Nazirliyi məlumat yaydı: investorlar və tərəfdaş şirkətlərlə ümumi dəyəri 10,8 milyard dollar olan investisiya layihələrini əhatə edən 23 sənəd imzalanıb. Bu, əhəmiyyətli göstəricidir. Amma sənədlərin hüquqi statusu (məcburi müqavilə, niyyət protokolu, yoxsa anlaşma memorandumu) ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Sənədlərin real investisiyaya çevrilmə nisbəti forumun həqiqi uğurunu ölçəcək. Moderator söhbətə Azərbaycanın son iyirmi ildəki dinamikasını sadalamaqla başladı. Səsləndirdiyi rəqəmlərə görə, ÜDM təxminən on dəfə artaraq 7 milyarddan 76 milyard dollara çatıb, adambaşına ÜDM 900-dən 7500 dollara yüksəlib, yoxsulluq 45 faizdən 5 faizə enib. Dövlət Neft Fondunun aktivləri 840 milyon dollardan 75 milyard dollara qalxıb. Qaz hasilatı 2003-cü ildəki 5 milyard kubmetrdən 2025-ci ildə 50 milyard kubmetrə çatıb, qeyri-neft-qaz iqtisadiyyatının payı isə 71 faiz olub. Burada jurnalist üçün vacib bir qeyd var. Oxucu bu rəqəmləri rəsmi statistika ilə müqayisə etməlidir. Moderatorun Prezident İlham Əliyevə səs verəcəyini deməsi kimi ifadələr isə analitik qiymətləndirmə sayıla bilməz, bu, tədbirin diplomatik nəzakət tonudur. Prezident İlham Əliyev cavabını “keçmiş gələcəyin ilkin şərtidir” məntiqi üzərində qurdu. Onun dediyinə görə, stabil iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə sistemi olmadan gələcəkdən danışmaq çətin olardı. Müzakirənin əsas xətti bundan sonra üç sual ətrafında getdi: hansı sahələr böyüməni təmin edəcək, ölkənin rəqabət üstünlüyü nədir, investor hansı riskə hazır olmalıdır.

Prezident İlham Əliyev açıq dedi ki, neft və qaz iqtisadiyyatda aparıcı rolunu qoruyacaq və gəlirlər yenidən iqtisadiyyata yönəldiləcək. Forumun günündə iki mühüm müqavilənin imzalanacağını bildirdi. ExxonMobil ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz yataqlarının işlənməsi üzrə müqavilə. Kəşfiyyat uğurlu olarsa, Azərbaycanda yeni bir neft-qaz artımı mümkündür. TotalEnergies ilə Abşeron yatağının ikinci mərhələsi üzrə müqavilə. Üç-dörd il ərzində əlavə 5 milyard kubmetr qaz hasilatı gözlənilir. Bu yaxınlarda Bakı Enerji Həftəsində də başqa müqavilələrin imzalandığını xatırlanıb. Maraqlı məqam onun qlobal enerji siyasətinə münasibətidir. Ona görə, qazıntı yanacağına qarşı Avro-Atlantik trendi Amerika Prezidenti Trampın sayəsində dəyişib. Bu, siyasi qiymətləndirmədir və ekspert dairələrində mübahisəlidir. Avropa İttifaqının iqtisadi və iqlim hədəfləri hələ də qüvvədədir, qazın uzunmüddətli tələbatı barədə proqnozlar isə müxtəlifdir. Yəni Azərbaycan qaz üzrə uzunmüddətli müqavilələr imzalayırsa, tələbatın 2040-cı illərdə nə olacağı sualı açıq qalır.

Konkret layihələr də adlandırıldı. Birincisi, Azərbaycanı Qazaxıstan və Özbəkistanla birləşdirəcək Xəzər dibi ilə elektrik kabeli. İkincisi, Azərbaycandan Gürcüstan vasitəsilə Rumıniyaya uzanacaq, gücü 4 giqavat olan Qara dəniz kabeli. Prezident İlham Əliyev onun texniki-iqtisadi əsaslandırmadan sonrakı mərhələdə olduğunu bildirdi. Üçüncüsü, enerjisaxlanc sistemləridir, çünki bərpaolunan enerjidə problem hasilatdan çox ötürmə və akkumulyasiyadır.

Bu istiqamətin uğuru qismən texniki, qismən siyasi-hüquqi məsələdir. Dəniz altı kabelin tikintisi milyardlarla dollar tələb edir. Tranzit ölkələr daxil olmaqla bütün tərəflərin tarif, tənzimləmə və təhlükəsizlik rejimində razılaşması vacibdir. Avropada bənzər layihələrin həyata keçirilməsi çox uzun illər çəkib. Bu baxımdan Qara dəniz kabelinin real vaxt cədvəli hələ aydın deyil. Prezident bu mövzuda “ev tapşırığı” ifadəsindən istifadə etdi. Əvvəlcə fiziki infrastruktur qurulmalı idi: dəmir yolları (60 faizi elektrikləşdirilib), dəniz limanları, hava yolu ilə yükdaşıma və avtomobil yolları. İkinci şərt qonşularla proqnozlaşdırıla bilən münasibətlərdir, çünki dənizə birbaşa çıxışı olmayan ölkə bunsuz tranzit ola bilməz. Rəqəmlər belədir: tranzit yüklər bu il 16 milyon tona çatacaq, 2030-cu ilədək hər iki marşrutda (Şərq-Qərb və Şimal-Cənub) 25 milyon tonluq hədəf var. Prezident Azərbaycanın hər iki dəhlizdə fəal iştirak edən az sayda ölkədən biri olduğunu qeyd etdi. Onun sözlərinə görə, ötən ilin noyabrından Azərbaycan Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasının tamhüquqlu üzvüdür və bu, ölkənin siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından böyük Mərkəzi Asiya regionunun tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərir. Söhbətin ən praktik məqamı gömrük və rəqəmsallaşma barədə idi. Prezident bildirdi ki, körpülər, yanalma qurğuları və gəmilər tikmək mümkündür, amma yüklərin idarə olunmasını asanlaşdırmasaq, rəqabətdə uduzarıq. Bu, düzgün diaqnozdur. Rotterdam limanının və Sinqapurun uğuru fiziki tutumdan daha çox prosedurların sürəti və şəffaflığı ilə izah olunur. Orta Dəhliz üzrə qonşu ölkələrin sərhəd, tarif və sənəd rejimlərinin uzlaşdırılması isə Azərbaycanın tək iradəsindən asılı deyil. Moderatorun sualına cavab olaraq Prezident data mərkəzləri üçün üç üstünlük saydı: ucuz enerjinin əlavə həcmi, coğrafi mövqe (Avropa ilə Asiya arasında) və fiber-optik əlaqələr. Qərbə uzanan fiber-optik kabel mövcuddur, Xəzər dibi ilə Qazaxıstanla əlaqə kabeli isə ilin sonunadək istifadəyə veriləcək. Kadr hazırlığı ayrıca vurğulandı və Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi bu yolda ilk addım kimi göstərildi.

Müqayisə üçün: BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı da eyni strategiyanı, yəni ucuz enerji və kapitalı süni intellekt infrastrukturuna çevirməyi güclü maliyyə resursları ilə həyata keçirir. Azərbaycanın imkanı orta ölçülü, lakin çevik və coğrafi baxımdan əlverişli tərəfdaş olmaqdır. Dekabrda G20 çərçivəsində planlaşdırılan səfərdə qlobal rəqəmsal infrastruktur şirkətləri ilə görüşlər bu istiqamətin növbəti addımı ola bilər. Mədənçilik barədə Prezident yeni qəbul edilmiş dörd illik dövlət proqramını xatırlatdı və bu sahənin böyük potensiala malik olduğunu bildirdi. Ərzaq təhlükəsizliyi üzrə isə may ayında idxaldan asılılığı azaltmaq üçün dövlət proqramı qəbul edilib. Prezident quraqlıq, dizel çatışmazlığı və təchizat zəncirindəki problemlərin bəzi ölkələr üçün ərzaq təhlükəsi yarada biləcəyini vurğuladı və bunun yerli və xarici investorlar üçün cəlbedici olduğunu bildirdi. Mədənçilik sahəsində Çili, Avstraliya və Qazaxıstan təcrübəsi göstərir ki, layihələr on ildən çox hazırlıq və kəşfiyyat tələb edir. Ətraf mühit standartları, icma münasibətləri və şəffaf lisenziyalaşdırma investor etibarının əsasını təşkil edir. Dörd illik proqram qısamüddətli təkan vermək baxımından faydalı olsa da, sahənin real gəlirə çevrilməsi daha uzun müddət tələb edəcək. Prezident investorların Azərbaycanı seçməsi üçün bir sıra üstünlükləri sadaladı: siyasi və iqtisadi sabitlik, güclü maliyyə sistemi, aşağı dövlət borcu, sabit valyuta, təhlükəsizlik, mülayim iqlim, mədəniyyət və beynəlxalq idman tədbirləri. Bunların bəzisi ölçülə bilən göstəricidir (ümumi dövlət borcu ÜDM-in 20 faizi, xarici borc 5,6 faiz, ehtiyatların xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələməsi), bəzisi isə subyektiv qiymətləndirmədir (mətbəx, qonaqpərvərlik). Sabit məzənnə məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Manat 2015-ci ildə iki dəfə devalvasiyaya məruz qalmışdı, 2017-ci ilin aprelindən isə 1,7 səviyyəsindədir. Sabit məzənnə investorlara proqnozlaşdırıla bilənlik verir. Eyni zamanda, bu rejim güclü ticarət balansı və valyuta ehtiyatları tələb edir. Neft və qaz qiymətlərinin uzunmüddətli enişi rejimin davamlılığına təzyiq yarada bilər. Qazaxıstan 2015-ci ildə oxşar şokdan sonra üzən məzənnə rejiminə keçmişdi. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ isə dollara bağlılığı çox böyük ehtiyatlarla saxlayır. Yəni bu model işləyir, lakin ehtiyat bufer tələb edir. Prezident müqavilə davamlılığı barədə də mühüm tezis irəli sürdü. Onun sözlərinə görə, 30 il əvvəl imzalanmış neft-qaz müqavilələrindəki sözlərə toxunulmayıb. Bu, birbaşa investor etibarının əsasıdır. Lakin qeyri-neft sahələrində (rəqəmsal xidmətlər, kənd təsərrüfatı, mədənçilik) belə hüquqi təminatın olub-olmaması ayrıca sual doğurur. Neft-qaz üzrə “hasilatın pay bölgüsü” sazişləri xüsusi hüquqi rejim daşıyır, digər sahələr isə adi qanunvericilik çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Söhbətin ən dəyərli epizodlarından biri kadr məsələsi oldu. Prezident bildirdi ki, 1994-cü ildə Hasilatın pay bölgüsü haqqında Saziş imzalananda Qərb enerji şirkətlərində çalışanların 90 faizdən çoxu əcnəbi idi, indi isə onların payı təxminən 5 faizdir. 2003-cü ildən qəbul edilən xaricdə təhsil proqramı da bu mənzərəni formalaşdırıb. Prezident minlərlə, bəlkə də on minlərlə gəncin xaricdə təhsil aldığını və mütləq əksəriyyətin geri qayıtdığını bildirdi.

Bu, Norveçin 1970-ci illərdə neft sektorunda yerli kadr və şirkətlərin formalaşdırılmasına yönəlmiş siyasəti ilə müqayisə oluna bilər. Hər iki halda ölkə yalnız resurs gəlirini deyil, texnoloji bilik və insan kapitalını da yığmağa çalışıb. Azərbaycan üçün əsas sual bu təcrübənin neft-qazdan kənar sahələrə (rəqəmsal, mədənçilik, aqrar) necə ötürüləcəyidir. Çıxışın sonunda Prezident investorlara ölkəyə “öz gözləri ilə baxmağı” tövsiyə etdi. Onun sözlərinə görə, forumun üstünlüyü də məhz ondadır ki, iştirakçılar hər şeyi yerində görə bilirlər. Tarixi kontekst də ayrıca yer aldı: 1846-cı ildə neft quyusunun qazılması, 1918-ci ildə müsəlman dünyasında ilk demokratik respublikanın yaranması, İkinci Dünya müharibəsi illərində sovet ordusunun yanacaq tələbatının 80 faizdən çoxunun Azərbaycan hesabına ödənilməsi, 1990-cı illərin əvvəlində işğal, 1 milyon qaçqın və məcburi köçkün, vətəndaş qarşıdurması və iqtisadi xaos.

Bu tarixi çərçivə iki funksiya daşıyır. Birincisi, investora ölkənin çətin başlanğıc nöqtəsini göstərir. İkincisi, bu gün əldə edilən sabitliyin dəyərini izah edir. Analitik baxımdan isə tarixi arqumentlər investisiya qərarı üçün tamamlayıcıdır. Qərar qəbul edən fondlar risk modeli, gəlirlilik və hüquqi müdafiə mexanizmlərinə baxır. Moderator Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinə nəzarəti bərpa etdiyini, ötən ilin avqustunda Ağ Evdə sülh sazişinin imzalandığını və ölkənin 2024-cü ildə COP29-a ev sahibliyi etdiyini xatırlatdı. Prezident İlham Əliyev özü isə bütün qonşularla münasibətlərin aydın və ən əsası proqnozlaşdırıla bilən olduğunu bildirdi. Bu, investisiya iqlimi üçün vacibdir, çünki tranzit iqtisadiyyatı qonşu ölkələrin siyasi iradəsindən asılıdır.

Cənubi Qafqazda sülhün möhkəmlənməsi, Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların artması və Mərkəzi Asiya ilə inteqrasiya bir-birini tamamlayan proseslərdir. Onlardan biri yavaşıyarsa, digərlərinin dinamikasına da təsir edə bilər. Prezident özü etiraf etdi ki, qeyri-neft sektoru ÜDM-in 70 faizindən çoxunu təşkil etsə də, ixracın 90 faizindən çoxu hələ də neft və qazdır. Bu, şaxələndirmənin əsas test göstəricisidir. Qeyri-neft ÜDM-in tikinti, xidmət və dövlət xərcləri ilə bağlı hissəsi dolayısı ilə neft gəlirlərindən qidalanır. Beynəlxalq ədəbiyyatda buna resurs asılılığının “Hollandiya sindromu” riski deyilir. Dəniz altı kabellər, data mərkəzləri və mədənçilik layihələri milyardlarla dollar və beynəlxalq razılaşma tələb edir. Elan edilmiş hədəflərin (məsələn, 2030-cu ilədək 25 milyon ton tranzit) real nəticəyə çevrilməsi üçün rüblük və illik icra göstəriciləri açıqlanmalıdır. Prezidentin feyk xəbərlərə inanmamaq çağırışı investorlar üçün tək başına kifayət deyil. Qərar qəbul edən fondlar həm rəsmi, həm də müstəqil mənbələri (beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının hesabatları, reytinq agentlikləri, sahə mütəxəssisləri) müqayisə edir. Prezident İlham Əliyev də investorlara ölkəni özlərinin görüb nəticə çıxarmasını tövsiyə etməklə bunu qismən qəbul etmiş oldu. Neft və qaza uzunmüddətli ümid ilə bərpaolunan enerjiyə keçid hədəfləri arasında balans saxlamaq lazımdır. Avropa bazarının tələbat proqnozları dəyişə bilər. Forum Azərbaycanın investorlara ünvanladığı mesajı aydın ifadə etdi: ölkə neft-qaz gəlirlərinin üzərində elektrik ixracı, logistika, rəqəmsal infrastruktur və mədənçilik əsaslı ikinci mərhələ qurmaq istəyir. Bu strategiya məntiqlidir və müasir dünya tendensiyalarına uyğundur. Onun ən güclü tərəfi ilk mərhələdə əldə edilmiş maliyyə sabitliyi, aşağı borc yükü və qonşularla proqnozlaşdırıla bilən münasibətlərdir. Ən zəif halqası isə hələ sübut olunmamış diversifikasiyadır. İxracın 90 faizdən çoxunun hələ də neft və qazdan ibarət olması ölkənin yeni mərhələyə tam keçmədiyini göstərir. Etimad bir forumda deyil, ardıcıl icra ilə qazanılır. Bakı bu forumda etimad üçün əsas olduğunu göstərdi. Növbəti illər bu əsasın üzərində nə qədər möhkəm tikili qurulduğunu göstərəcək.