Bakıda küçə sənətinin təkamülü: sovet mozaikalarından müasir murallara
Bakı küçə sənətinin tarixi şəhərin özü kimi çoxqatlıdır. Orta əsrlərdən qalma daş divarlar, neft bumunun memarlığı, sovet monumentalizmi və müstəqillik dövrünün şüşə-metal silueti arasında başqa bir qat da var - divarlara həkk olunmuş, zamanla dəyişən, amma heç vaxt susmayan sənət. Bu sənət Sovet dövrünün ideoloji mozaikalarından başlayıb, müstəqillik illərində unudulma və bərpa mərhələlərini keçib, bu gün isə müasir murallar və qraffiti şəklində şəhərin canlı dialoquna çevrilib.
Sovet mozaikaları: “Formasında milli, məzmununda sosialist”
Sovet Azərbaycanında monumental-dekorativ sənətin, xüsusən mozaikanın çiçəklənməsi 1960–1980-ci illərə təsadüf edir. Stalin dövrünün “həddindən artıq dekorasiyası”na qarşı 1955-ci il qərarından sonra tipik panel binaların monotonluğunu aradan qaldırmaq üçün mozaika, sqraffito və relyef sənəti geniş tətbiq olundu. Bu, sadəcə bəzək deyildi - dövlət ideologiyasını kütlələrə çatdıran, “parlaq gələcək” obrazını formalaşdıran vasitə idi.
Azərbaycan mozaika məktəbinin özünəməxsusluğu “formasında milli, məzmununda sosialist” prinsipində özünü göstərirdi. Rəssamlar şərq ornamentlərini, folkloru, ədəbiyyatı (xüsusən Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sini), milli geyim və musiqi alətlərini sosialist əmək qəhrəmanları, idmançılar, neftçilər və elmi-texniki tərəqqi motivləri ilə birləşdirirdilər. Rənglər parlaq, kompozisiyalar isə şərq miniatür ənənəsinə yaxın idi.
Ən görkəmli ustalar arasında Oqtay Şıxəliyev, Sirus Mirzəzadə, Mikayıl Abdullayev, Hacıbala Rəcəbov, Şamil Buksayev, Rəşid Heydərzadə, Arif Ələsgərov, Rasim Xələfov və digərləri yer alır. Onların işləri metro stansiyalarından zavod fasadlarına, idman komplekslərindən yaşayış məhəllələrinə qədər şəhəri bəzəyirdi.
- Nizami metro stansiyası (1976) — Mikayıl Abdullayevin 18–19 mozaik panelindən ibarət “Xəmsə” silsiləsi. Nizaminin portreti və poemalarının süjetləri stansiyanı yeraltı qalereyaya çevirib.
- “Xoşbəxtlik” (1975) — Sirus Mirzəzadə, Rəşid Heydərzadə, Arif Ələsgərov və Elxan Tahirovun Səadət Sarayının qarşısındakı monumental işi. Tar, kamança, zurna və nağara motivləri ilə milli toy ənənəsini tərənnüm edir.
- “Mətbuat” (1977) — Oqtay Şıxəliyev və Hacıbala Rəcəbovun Azərbaycan Nəşriyyatının fasadında açıq kitab formasında yerləşən paneli. Misir heroqliflərindən Mayya təqviminə qədər yazı tarixini və sovet mətbuatını birləşdirir.
- Heydər Əliyev adına İdman-Konsert Kompleksinin 700 kvadratmetrlik nəhəng mozaikası (Oqtay Şıxəliyev və Şamil Buksayev) — SSRİ-nin ən böyük mozaikalarından biri hesab olunurdu.
- Digər nümunələr: Binəqədidə “Lenin və fəhlələr” (1969), neft və sənaye mövzulu panellər, uşaq meydançalarında nağıl süjetləri.
Bu əsərlər memarlıqla sintez təşkil edərək şəhərin vizual kimliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.
Müstəqillikdən sonrakı dövr: itki, unutma və bərpa
1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəlində dekommunizasiya prosesi bir sıra ideoloji yüklü abidələri və bəzi mozaikaları hədəf aldı. Bəzi panellər söküldü, digərləri isə özəlləşdirmə və yenidənqurma nəticəsində unuduldu və ya zədələndi. Lakin bir çox əsər, xüsusən milli motivləri güclü olanlar, qorunub saxlanıldı.
Son illərdə isə münasibət dəyişib. İDEA İctimai Birliyinin (Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə) apardığı bərpa layihələri Nərimanov, Nəsimi, Xəzər rayonlarındakı bir sıra mozaikaları yenidən həyata qaytarıb. Bu işlər keçmişi silmək yox, onu şəhərin mədəni yaddaşının bir hissəsi kimi qorumaq istiqamətində atılan addımlardır. Sovet mozaikaları artıq ideoloji alət kimi yox, peşəkar sənət irsi və şəhər estetikasının unikal nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Müasir küçə sənəti: teqlərdən murallara
Müstəqillikdən sonra küçə sənəti 1990-cı illərdə demək olar ki, yox idi. 2000-ci illərin əvvəlində spontan teqlər və qraffiti görünməyə başladı. 2010-cu illərdə isə proses sürətləndi. YARAT Müasir İncəsənət Məkanı (2011-ci ildən) və 2012-ci ildə başlayan 012 Baku Public Art festivalı sənəti qalereyalardan küçələrə çıxardı. 2016-cı ildə ilk qraffiti festivalı keçirildi.
Bu gün Bakının street art səhnəsi iki paralel axınla inkişaf edir:
1. İcazəsiz, spontan qraffiti — daha çox gizli məkanlarda, həyətlərdə və sənaye zonalarında. Burada anonimlik və azadlıq önəmlidir.
2. Rəsmi və yarımrəsmi murallar — bələdiyyə, rayon icra hakimiyyətləri və festivallar çərçivəsində. Böyük fasadlarda milli motivlər (buta, nar, tar, Qız qalası, Şirvanşahlar sarayı) müasir üslubla birləşdirilir.
Məşhur yerli adlar arasında Azy (Azər Məmmədli), Moose (Emil Məcnunov), Dizayn dueti (Aygün Məmmədova və Elvin Hüseynov), Nigar Nabi, həmçinin beynəlxalq sənətkar GOOZE ART (Georgiy Kurinov) var. GOOZE-un “Polovinki” (Yarımlar) diptixi iki binanın fasadında kişi və qadın obrazlarını milli elementlərlə (tar, nar çiçəyi, İçərişəhər motivləri) birləşdirir. Azy və Moose-un işlərində isə yerli yumor, mass-mədəniyyət istinadları və milli simvollar üstünlük təşkil edir.
Səbail, Yasamal, Nəsimi, Bayıl və İçərişəhər ətrafı bu sənətin ən aktiv zonalarıdır. COP29 kimi beynəlxalq tədbirlər zamanı da yeni murallar yaranır - məsələn, Suraxanı rayonunda ekoloji mövzulu işlər.
Bakıda küçə sənəti sadəcə dekorasiya deyil. Sovet mozaikaları dövlətin yuxarıdan aşağı ideoloji mesajını daşıyırdısa, müasir murallar və qraffiti daha çox aşağıdan yuxarı, şəxsi və kollektiv özünüifadə formasıdır. Lakin hər iki dövrü birləşdirən cəhət var: sənətin şəhər məkanını canlandırması, milli kimliyi vizual dildə danışdırması və insanlarla divarlar arasında dialoq yaratması.
Bu gün bərpa olunan sovet mozaikaları ilə yeni murallar yanaşı yaşayır. Biri yaddaşı qoruyur, digəri isə şəhərin indiki nəfəsini yazır. Bakı divarları hələ də danışır - yalnız dil dəyişib. Və bu dil hər il daha rəngarəng, daha sərbəst və daha bakılı olur.
Nigar Xəlilli
21:00 28.09.2026
Oxunuş sayı: 41
