"Kaspi" qəzeti bu gün yaransaydı, necə olardı?
Bir qəzet düşünün: redaksiyası Bakının mərkəzində yerləşir, səhər iclasında jurnalistlər “bu gün qəzetə nə veririk?” yox, “bu gün oxucu nəyi bilməlidir?” sualını müzakirə edirlər. Xəbər saytda yayımlanır, reportaj sosial şəbəkədə qısa video ilə təqdim olunur, redaktor isə başlığın həm informativ, həm də oxunaqlı olmasına çalışır.
İndi təsəvvür edin ki, bu qəzetin adı “Kaspi”dir və o, ilk dəfə 2026-cı ildə nəşrə başlayır.
Görəsən, bu günün “Kaspi”si necə olardı?
Bu sualın cavabını tapmaq üçün əvvəlcə qəzetin özünə baxmaq lazımdır. Çünki “Kaspi” sadəcə 1881-ci ildə yaranmış bir qəzet deyil. O, fəaliyyət göstərdiyi dövrün Bakı həyatını, neft sənayesini, ticarəti, maarifçiliyi, ədəbiyyatı və ictimai prosesləri səhifələrinə daşıyan mətbuat orqanlarından biri olub. İlk nömrəsi 1881-ci il yanvarın 1-də işıq üzü görüb. Əvvəl həftədə iki dəfə nəşr olunan qəzet həmin ilin iyulundan həftədə üç dəfə çıxıb, 1884-cü ildən isə gündəlik nəşrə keçib. 1919-cu ilə qədər 10 mindən çox nömrəsi çap olunub.
Bu faktın özü bugünkü media ilə maraqlı müqayisə yaradır.
1884-cü ildə “Kaspi” gündəlik qəzetə çevriləndə xəbər istehsalının sürəti üçün bu, ciddi dəyişiklik idi. 2026-cı ildə isə gündəlik nəşr belə “sürətli media” anlayışını ifadə etmir. Xəbər artıq günlərlə, hətta saatlarla ölçülmür. Hadisə baş verir, bir neçə dəqiqə sonra sosial şəbəkələrdə görünür, ardınca xəbər saytları onu yayımlayır.
Deməli, əgər “Kaspi” bu gün yaransaydı, onun əsas rəqibi başqa qəzet yox, vaxtın özü olardı.
Amma “Kaspi”nin tarixində sürətdən daha maraqlı bir məsələ var: onun redaksiya otağında kimlərin olması.
Qəzetin ilk baş redaktoru Viktor Kuzmin olub. Sonrakı illərdə müxtəlif şəxslər bu vəzifəni icra edib. 1897-ci ildə isə qəzetin tarixində mühüm dönüş baş verib: Hacı Zeynalabdin Tağıyev “Kaspi”ni mətbəəsi ilə birlikdə satın alıb və qəzetin redaktorluğunu Əlimərdan bəy Topçubaşova həvalə edib.
Bu, sadəcə sahib dəyişikliyi deyildi.
Topçubaşovun redaktorluğu ilə “Kaspi”nin ətrafında Azərbaycanın maarifçi və ictimai fikir tarixinin mühüm simaları toplaşmağa başladı. Həsən bəy Zərdabi, Əhməd bəy Ağayev, Əli bəy Hüseynzadə, Nəriman Nərimanov, Firidun bəy Köçərli, Ceyhun Hacıbəyli və başqa ziyalıların yazıları qəzetin səhifələrində yer alırdı. Rus dilində nəşr olunmasına baxmayaraq, “Kaspi” tədricən Azərbaycan ziyalılarının mühüm tribunalarından birinə çevrilirdi.
İndi təsəvvür edin, həmin redaksiya bu gün fəaliyyət göstərir.
Topçubaşovun masasının üzərində qəzet maketləri əvəzinə noutbuk, telefon və xəbər lentləri var. Qarşısında isə bir neçə dəqiqə ərzində qərar verilməli olan onlarla mövzu dayanır.
Bir jurnalist sosial şəbəkədə yayılan videonu gətirir.
Digəri süni intellektlə hazırlanmış görüntü haqqında yazmaq istəyir.
Üçüncüsü deyir ki, şəhərdə yeni problem yaranıb və insanlar bundan narazıdır.
Topçubaşovun dövründəki redaksiya iclası ilə bugünkü iclas arasında texnologiya baxımından böyük fərq olardı. Amma redaktorun verəcəyi ilk sual çox güman ki, dəyişməzdi:
“Bu məlumatı haradan götürmüsünüz?”
Çünki 1881-ci ildə də qəzetin işi yalnız məlumatı çap etmək deyildi. “Kaspi”nin proqramında yerli və ümumdövlət məsələləri, gündəlik hadisələr, neft sənayesi, liman, ədəbiyyat, xronika və elanlar kimi müxtəlif rubrikalar vardı. Yəni qəzet dövrün həyatını müxtəlif tərəfləri ilə göstərməyə çalışırdı.
Bu gün həmin rubrikaların adları dəyişə bilərdi, mövzuları isə yenə cəmiyyətin özündən gələcəkdi.
Məsələn, XIX əsrdə “Kaspi” üçün neft Bakının ən vacib mövzularından biri idisə, 2026-cı ilin “Kaspi”si həmin mövzunun davamını axtara bilərdi: neftdən sonrakı iqtisadiyyat, alternativ enerji, texnologiya, süni intellekt və yeni peşələr.
Bir vaxtlar qəzet Bakının neft sənayesini izləyirdisə, bu gün bəlkə də “Süni intellekt Bakının əmək bazarını necə dəyişir?” başlıqlı araşdırma dərc edərdi.
Amma “Kaspi”ni maraqlı edən təkcə mövzular deyildi. Onun redaktorlarının özləri də ayrıca bir mətbuat tarixidir.
Əlimərdan bəy Topçubaşov ictimai-siyasi fəaliyyəti səbəbindən Bakıda olmadığı vaxtlarda qəzetin işini Həsən bəy Zərdabi davam etdirirdi. Araşdırmalara görə, Zərdabinin redaktor imzası ilə “Kaspi”nin 608 sayı nəşr olunub. Bu, sadəcə bir neçə məqalə yazmaq deyildi; redaksiyanın məsuliyyətini daşımaq, qəzetin istiqamətini qorumaq demək idi.
İndi bu faktı 2026-cı ilin media mühitinə gətirək.
Təsəvvür edin, baş redaktor bir neçə aylıq başqa işə görə redaksiyada yoxdur. Onun yerinə gələn jurnalist sadəcə xəbərləri paylaşmamalıdır. O, qəzetin dilini, mövqeyini, jurnalistika prinsipini və oxucuya münasibətini qoruyub saxlamalıdır.
Zərdabinin “Kaspi”dəki fəaliyyəti də bu baxımdan maraqlıdır. “Əkinçi”dən sonra mətbuatdan uzaq düşmüş Zərdabi “Kaspi”nin səhifələrində yenidən ictimai fikrə təsir imkanına sahib oldu. Mənbələrdə onun 1881–1907-ci illərdə qəzetdə çalışdığı göstərilir.
Bəs Əli bəy Hüseynzadə?
O da “Kaspi”nin redaktorlarından biri olub. 1907-ci ildə qəzetin 48-ci sayından 231-ci sayınadək redaktorluq edib. Daha sonra Əlimərdan bəy Topçubaşovun seçimi ilə Andrey Veyenberq redaktor olub və 1907-ci ildən 1919-cu ildə qəzetin son sayına qədər bu vəzifəni davam etdirib.
Bir qəzetin 38 illik tarixində bu qədər fərqli redaktorun olması əslində bizə başqa bir şeyi də göstərir: qəzet bir nəfərin adı ilə yaşamır. Onu redaksiya məktəbi yaşadır.
Bəs 2026-cı ilin “Kaspi” redaksiyasında kimlər olardı?
Yəqin ki, siyasi müxbir, iqtisadiyyat jurnalisti, sosial mövzular üzrə reporter, araşdırmaçı jurnalist, fotojurnalist, videoqraf, data jurnalisti və sosial media redaktoru eyni masanın ətrafında oturardı.
Hətta “Kaspi”nin ayrıca fakt-yoxlama bölməsi də ola bilərdi.
Məsələn, sosial şəbəkədə “Bakıda su qıtlığı olacaq” iddiası yayılır.
Bir jurnalist bunu xəbər kimi götürür.
Fakt-yoxlayıcı isə əvvəlcə soruşur: bu məlumatın mənbəyi nədir?
Sonra aidiyyəti qurumun açıqlamasını tapır, əvvəlki illərin göstəricilərini müqayisə edir, mütəxəssisə müraciət edir və nəticədə başlıq belə olur:
“Sosial şəbəkədə yayılan su qıtlığı iddiası: faktlar nə deyir?”
Bu, bəlkə də 2026-cı ilin “Kaspi”sinin ən vacib xüsusiyyətlərindən biri olardı. Çünki bu gün jurnalistin problemi informasiyanın azlığı deyil, həddindən artıq çox olmasıdır.
1881-ci ildə oxucu qəzet almaq üçün gözləyirdi.
2026-cı ildə xəbər oxucunu gözləmək məcburiyyətində deyil. Xəbər artıq onun telefonundadır.
Ona görə də müasir qəzet “məlumat verən” olmaqdan daha çox məlumatı izah edən olmalıdır.
“Kaspi”nin tarixində daha bir mühüm məqam var. 1918-ci ilin mart-aprel hadisələri zamanı qəzetin mətbəəsi yandırılıb və nəşrdə fasilə yaranıb. 1919-cu ildə isə qəzet fəaliyyətini dayandırıb. Onilliklər sonra, 1999-cu il martın 6-da “Kaspi”nin nəşri yenidən bərpa edilib.
Yəni “Kaspi”nin tarixində təkcə yaranmaq yox, itmək və yenidən qayıtmaq da var.
Bu gün “Kaspi” artıq yalnız kağız qəzet deyil. Nəşrin materialları internetdə və sosial şəbəkələrdə də yayımlanır. 2021-ci ildən “Kaspi” və “Kaspiy” qəzetləri “Global Media Group”un tərkibində fəaliyyət göstərir. Hazırda şənbə günləri rəngli 16 səhifəlik “Kaspi”də siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və idman mövzularında materiallar dərc olunur.
Ona görə “Kaspi bu gün yaransaydı necə olardı?” sualının maraqlı tərəfi bəlkə də onun necə görünəcəyində deyil.
Maraqlı olan budur: 1881-ci ildə yaranan qəzet 2026-cı ildə yenidən doğulsaydı, hansı sualları verərdi?
Bakı yenə onun əsas mövzularından biri olardı.
Amma neft buruqlarının yanında bu dəfə süni intellekt mərkəzləri görünərdi.
“Port” rubrikasının yerini bəlkə də şəhərin nəqliyyat problemləri, “neft işi” rubrikasının yerini enerji və texnologiya xəbərləri alardı.
Xronika isə artıq yalnız gün ərzində baş verənləri sadalamazdı. O, sosial şəbəkədə yayılan bir iddianın həqiqət olub-olmadığını da araşdırardı.
Ən əsası isə “Kaspi”nin redaksiya otağında dəyişməyən bir şey qalardı.
1881-ci ildə mətbəə işçiləri növbəti nömrəni hazırlayırdı.
2026-cı ildə jurnalistlər növbəti paylaşımı.
Amma hər iki halda son məsuliyyət eynidir:
Oxucunun qarşısına qoyduğun məlumatın arxasında dayanmaq.
Bəlkə də “Kaspi” bu gün yaransaydı, ilk səhifəsində “145 illik tarix” yazılmazdı.
Çünki onun hələ tarixi olmazdı.
Amma ilk nömrəsinin son səhifəsində bir cümlə böyük hərflərlə yazılardı:
“Bakı haqqında yazmağa başlayırıq.”
Və bu dəfə həmin Bakı yalnız qəzet səhifəsində deyil, telefon ekranlarında, sosial şəbəkələrdə, podkastlarda, videolarda və canlı yayımlarda oxucu ilə görüşərdi.
Çünki zaman dəyişib.
Mətbəə dəyişib.
Jurnalistin alətləri dəyişib.
Amma yaxşı qəzetin əsas işi hələ də eynidir: dövrün səsini tutmaq və onu gələcəyə saxlamaq.
Zeynəb Həsən
20:15 21.09.2026
Oxunuş sayı: 52
