Mirzə Cəlil bu gün “Molla Nəsrəddin”i çıxarsaydı...
1906-cı ilin aprelində Tiflisdə “Qeyrət” mətbəəsinin səs-küyü arasında doğulan səkkiz səhifəlik o satirik jurnal sadəcə bir mətbuat orqanı deyildi. Cəlil Məmmədquluzadənin – xalq arasında Mirzə Cəlil kimi tanınan o böyük satira ustasının – əlində o, bir güzgü, bir dəyənək, bir oyanış zəngi idi. “Sizi deyib gəlmişəm” proqram məqaləsi ilə başlayan “Molla Nəsrəddin” savadsızlığın, mövhumatın, dini fanatizmin, qadın əsarətinin, müstəmləkəçilik siyasətinin və yerli elitanın riyakarlığının üzünə açıq-aşkar gülürdü. Karikaturalar Oskar Şmerlinqin, Jozef Rotterin və sonralar Əzim Əzimzadənin fırçasından çıxırdı; şeirlər Mirzə Ələkbər Sabirin “Hop-hop” imzasından, felyetonlar isə Ömər Faiq Nemanzadənin və digər mollanəsrəddinçilərin qələmindən. 25 il ərzində (Tiflisdə 340, Təbrizdə 8, Bakıda 400 olmaqla) təxminən 748 nömrə çıxan jurnal savadsız kütləyə belə çatırdı – çünki dil sadə idi, şəkillər danışırdı, gülüş isə acı idi.
Bu gün, 2026-cı ildə, Mirzə Cəlil sağ olsaydı və “Molla Nəsrəddin”i yenidən çıxarsaydı, nə yazardı? Eyni qələmlə, eyni kəskinliklə, eyni xalq dilində… yalnız hədəflər dəyişərdi. Çünki o, zamanın nəbzini tutmaq ustası idi. “Zəmanənin özü yaratdı” dediği kimi, bu günün zəmanəsi də öz “Molla Nəsrəddin”ini tələb edir.
Gəlin təsəvvür edək.
Jurnalın ilk səhifəsində yenə “Sizi deyib gəlmişəm” ruhu yaşayar. Amma bu dəfə ünvan dəyişərdi. “Ey smartfonun içində itmiş millət! Ey like və view uğrunda həqiqəti satanlar! Ey savadlı görünüb savadsız qalanlar!” deyə başlardı. Bir əsər əvvəl savadsızlığı tənqid edən Mirzə Cəlil bu gün “rəqəmsal savadsızlığı” ifşa edərdi. Kitabxanaların boş qaldığı, amma sosial şəbəkələrin dolu olduğu bir dövrdə o, “bilikli görünmək” xəstəliyini amansızca qamçılayardı. Karikaturada bir adamın başı smartfon ekranı olardı, əlində isə “mənim fikrim” yazılmış boş bir kağız. Aşağıda isə məşhur “atalar sözü” üslubunda: “Əli telefonlu, beyni boş olanın gələcəyi də boş olar.”
Qadın azadlığı mövzusu “Molla Nəsrəddin”in ən parlaq səhifələrindən biri idi. Jurnal qadınların təhsil almasına, hüquq bərabərliyinə, hicabın məcburi formasına qarşı çıxır, çoxarvadlılığı, qadın əməyinin istismarını tənqid edirdi. Bu gün Mirzə Cəlil eyni mövzunu davam etdirərdi – amma yeni nüanslarla. Qadınların təhsil səviyyəsinin yüksəldiyini, cəmiyyətdə daha görünən olduğunu təbrik edər, sonra isə “hələ də” deyə dayanar. “Hələ də bəzi ailələrdə qız uşağının oxuması ‘lazım deyil’ sayılır. Hələ də bəzi mühitlərdə qadının səsi ‘həddindən artıq’ hesab olunur. Hələ də…”. Karikaturada isə bir tərəfdə universitet bitirmiş, peşə sahibi qadın, digər tərəfdə isə “qızın yeri evi-dir” deyən köhnə düşüncənin daşlaşmış siması dayanardı. Gülüş yenə acı olardı: “Qardaş, sən azadlığın pərdəsini elə qalın çəkmisən ki, arxasında heç nə görünmür.”
Təhsil mövzusu da dəyişməz qalardı. Bir əsr əvvəl məktəblərin vəziyyətini, mollaların savadsızlığını tənqid edən Mirzə Cəlil bu gün test sisteminin formalizmə çevrilməsini, müəllim nüfuzunun zəifləməsini, “diplom alıb işsiz qalmaq” fenomenini ifşa edərdi. “Uşaqlar bilik üçün yox, ball üçün oxuyur. Valideynlər isə ‘öyrənsin’ yox, ‘keçsin’ deyir” – deyə yazardı. Bir felyetonda “müasir atalar sözü” uydurardı: “Bilik yüktür, amma yükü daşımaq istəyənlər azalıb.”
Korrupsiya və riyakarlıq da onun hədəfindən yayınmazdı. “Molla Nəsrəddin” bir vaxtlar yerli elitanın, məmurların, “millət üçün yox, öz cibimiz üçün” deyənlərin üzünə gülürdü. Bu gün də eyni ruhla “şəffaflıq” sözünü dilindən düşürməyən, amma əməldə qaranlıqda qalanları tənqid edərdi. Karikaturada bir əl “şəffaflıq” yazısı tutardı, digər əl isə cibinə bir şey salardı. Altında isə: “Şəffaflıq o qədər parlaqdır ki, bəzilərinin gözləri qamaşır və heç nə görmürlər.”
Dini mövhumat və fanatizm mövzusu da aktual qalardı. Mirzə Cəlil dinin özünü deyil, din adı altında cəhaləti, mövhumatı, xurafatı tənqid edirdi. Bu gün də “möcüzə” adı altında insanları aldadanları, “dini bilik” adı altında savadsızlığı yayanları eyni kəskinliklə ifşa edərdi. Amma eyni zamanda, həqiqi mənəvi dəyərlərin qorunmasını da müdafiə edərdi – çünki o, xalqın ruhunu sevirdi.
Müstəmləkəçilik və xarici təsirlər də diqqətdən kənarda qalmazdı. Bir vaxtlar rus çarizmini, iran və türk despotlarını, avropa imperializmini tənqid edən jurnal bu gün qlobal mədəni homogenləşməni, dilin yoxsullaşmasını, “müasir görünmək” naminə öz kökündən uzaqlaşmağı tənqid edərdi. “Ana dilini unudan, başqasının dilini öyrənib öyünən” tipini yenidən səhnəyə çıxarardı. Karikaturada bir adamın ağzından “global” sözü çıxar, amma əlində öz ana dilinin lüğəti yırtılmış halda dayanardı.
Və ən əsası – dil. Mirzə Cəlil “mən savadlılar üçün yox, avam kütlə üçün yazıram” deyirdi. Bu gün də eyni prinsipi qoruyardı. Sadə, aydın, xalq dilində, kinayə və sarkazmla. Rəqəmsal dövrdə isə jurnal həm çap, həm onlayn, həm də sosial şəbəkələrdə “Molla Nəsrəddin” hesabı ilə yaşardı. Karikaturalar animasiyaya çevrilər, felyetonlar qısa videolara, “məzəli teleqramlar” isə meme-lərə. Amma ruh eyni qalardı: gülüş vasitəsilə oyanış.
Mirzə Cəlil bu gün “Molla Nəsrəddin”i çıxarsaydı, cəmiyyət yenə ikiyə bölünərdi. Bəziləri “yenə də tənqid edir, yenə də rahat buraxmır” deyə qəzəblənərdi. Bəziləri isə “bizə lazım olan elə budur” deyə bağrına basardı. Çünki “Molla Nəsrəddin” heç vaxt “yaxşı” demək üçün yox, “daha yaxşı olsun” deyə yaranmışdı.
O, sadəcə satira yazmırdı. O, xalqın vicdanını oyadırdı. Bu gün də eyni missiya qalır. Çünki cəmiyyət necə dəyişsə də, insan təbiəti – riyakarlıq, cəhalət, ədalətsizlik, qorxu – eyni qalır. Və gülüş hələ də ən kəskin silahdır.
Mirzə Cəlil bu gün yaşasaydı, bəlkə də jurnalın adını dəyişməzdi. Çünki Molla Nəsrəddin heç vaxt köhnəlmir. O, hər dövrdə, hər şəhərdə, hər smartfon ekranında yenidən doğula bilər. Lazım olan tək şey – onun ruhunu daşıyan bir qələm və gülüşdən qorxmayan bir cəmiyyətdir.
Və biz, bu günün oxucuları, hələ də eyni sualı verməliyik:
Sizi deyib gəlmişəm… amma siz hələ də oyanmısınız?
Zeynəb Həsən
18:30 19.09.2026
Oxunuş sayı: 56
