Sosium

Laçının ikinci həyatı

Hər il avqustun 26-sı Azərbaycan təqviminə xüsusi məna ilə həkk olunur. Dövlət başçısı İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı sərəncama əsasən, Laçın şəhərinin işğaldan azad edildiyi 26 avqust tarixi rəsmi olaraq Laçın şəhəri günü kimi qeyd olunur. Bu, sadəcə təqvim vərəqi deyil — otuz ilə yaxın sürgün həyatının, itirilmiş ocaqların həsrətinin və nəhayət, doğma torpağa qayıdışın rəsmiləşdirilmiş xatirəsidir. Tarixi kontekstə nəzər salsaq, faciənin miqyası daha aydın görünür. Böyük strateji əhəmiyyətə malik Laçın rayonu 1992-ci il mayın 18-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdu; o dövrdə rayonun tərkibində bir şəhər, bir qəsəbə və 125 kənd yerləşirdi. Otuz il davam edən bu işğal təkcə ərazi itkisi deyil, bütöv bir icmanın kimliyinin, məişətinin və nəsillərarası əlaqəsinin qırılması demək idi. İkinci Qarabağ müharibəsindəki zəfərdən sonra, 2020-ci ilin dekabrında Laçın rayonu, 2022-ci ilin 26 avqustunda isə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri döyüşsüz Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Məhz bu tarix real geriqayıtma anı sonradan rəsmi bayram gününə çevrildi. Şəhərin özünün tarixi isə daha qədimlərə gedib çıxır. Laçın rayonu 1930-cu il avqustun 8-də inzibati ərazi vahidi kimi təşkil edilmiş, Laçın şəhəri isə əvvəllər Abdallar adlanaraq 1923-cü il avqustun 10-da şəhər statusu almışdır. Coğrafi baxımdan Zəngəzur silsiləsi ilə Qarabağ silsiləsi arasında yerləşən, Bakıdan təxminən 450 kilometr aralıda olan bu diyar həmişə Azərbaycanın strateji və mədəni xəritəsində xüsusi yer tutub. Peşəkar jurnalistikanın tələblərindən biri hisslərin arxasında dayanan konkret faktları görünən etməkdir. Laçının bərpası mövzusunda bu faktlar xüsusilə danışandır. Rəsmi məlumata görə, "Böyük Qayıdış" Dövlət Proqramı çərçivəsində 2026-cı ilin iyul ayına qədər Laçın şəhərinə 614 ailə (2264 nəfər), Zabux kəndinə 217 ailə (823 nəfər), Sus kəndinə 59 ailə (215 nəfər), Bəylik kəndinə isə 89 ailənin (363 nəfər) daimi məskunlaşması təmin edilib. Bu rəqəmlərin arxasında yalnız statistika deyil, minlərlə insan taleyi dayanır. Hər bir ailə üçün "qayıdış" sözü konkret məzmun daşıyır: bərpa edilmiş ev, yenidən açılan məktəb, işləyən infrastruktur. Bu isə daha geniş regional layihənin kiçik bir hissəsidir dövlət başçısı 2024-cü il fevralın 14-də keçirilən andiçmə mərasimində 2026-cı ilə qədər Böyük Qayıdış proqramının birinci mərhələsinin tamamlanacağını və bu mərhələdə 140 min məcburi köçkünün Qarabağ və Şərqi Zəngəzura qayıdacağını bəyan etmişdir. İnfrastruktur baxımından da irəliləyiş kifayət qədər sistemlidir. Laçının su ehtiyatlarını formalaşdıran Həkəriçay və onun qolları Hoçaz, Şəlvə, Zabux çayları üzərində hazırda ümumi gücü 72,6 meqavat olan on bir su elektrik stansiyası tikilib; bu, regionun "yaşıl enerji zonası" konsepsiyasının praktiki təzahürüdür. Eyni zamanda, 2026-cı ilədək ümumi uzunluğu 2264,5 kilometr olan iyirmi avtomobil yolu layihəsi və Laçın rayonunda beynəlxalq hava limanının tikintisi nəzərdə tutulub bu, təkcə məskunlaşma deyil, tam funksional şəhər həyatının bərpası deməkdir. Bununla belə, mənzərəni yalnız uğur hekayəsi kimi təqdim etmək analitik dürüstlüyə xələl gətirər. Bərpa prosesinin ən ağır və zaman aparan tərəfi minalardan təmizləmə məsələsidir: artıq yüz min hektara yaxın sahə mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənib, lakin müharibədən sonrakı dövrdə ərazidə qalmış erməni hərbi birləşmələrinin perimetr üzrə böyük bir sahəni yenidən minaladığı bildirilir. Bu, hələ də həllini gözləyən ciddi problemdir və regionun tam təhlükəsiz məskunlaşmasının qarşısında dayanan obyektiv maneədir. Müharibədən sonrakı bərpa və məcburi köçkünlərin qaytarılması təcrübəsi dünya tarixində yeni hadisə deyil. Bosniya və Herseqovinada Dayton sazişindən sonrakı repatriasiya prosesi, Ruanda soyqırımından sonrakı milli barışıq siyasəti, yaxud Almaniyanın müharibədən sonra şərq torpaqlarının yenidən qurulması təcrübəsi — bunların hər biri onilliklər çəkmiş, bəzən heç vaxt tam başa çatmamışdır. Bir çox hallarda beynəlxalq təşkilatların uzunmüddətli vasitəçiliyi, xarici maliyyələşmə asılılığı və illərlə davam edən hüquqi mübahisələr prosesi xeyli ləngitmişdir.

Laçın modelinin fərqləndirici cəhəti odur ki, bu proses əsasən dövlətin öz resursları və mərkəzləşdirilmiş strateji planlaşdırma üzərində qurulur "ağıllı kənd" konsepsiyası kimi müasir şəhərsalma yanaşmaları ilə birgə. Bu, bir tərəfdən yüksək icra sürəti təmin edir, digər tərəfdən isə ciddi suallar doğurur: proses nə dərəcədə uzunmüddətli davamlıdır, məskunlaşan ailələrin sabit iqtisadi məşğulluğu necə həll olunur, yerli təşəbbüskarlıq və özünüidarəetmə institutları nə dərəcədə formalaşır? Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, fiziki infrastrukturun bərpası zəruri, lakin kifayət şərt deyil icmanın sosial toxumasının, yerli iqtisadiyyatın və mülki cəmiyyət institutlarının bərpası daha uzun və mürəkkəb bir prosesdir. Bu baxımdan, fikrimizcə, Laçının həqiqi sınağı yalnız evlərin tikilməsində deyil, on illər sonra orada formalaşacaq canlı, özünü təmin edən icma həyatındadır. "Laçın şəhəri günü" institutunun mahiyyətini iki qatda oxumaq mümkündür. Birinci qat simvolik və mənəvi ölçüdür: bu gün doğma torpaqlara qayıdışın, milli iradənin və yenidən quruculuğun rəmzi kimi qəbul edilir, gənc nəslə tarixi yaddaşı ötürmək missiyasını daşıyır. İkinci qat isə praktiki hesabatlılıq ölçüsüdür: hər il bu tarixdə rəsmi qurumlar, media və ictimaiyyət bərpa prosesinin nə qədər irəlilədiyini, hansı ailələrin köçürüldüyünü, hansı infrastrukturun işə salındığını qiymətləndirmə imkanı qazanır. Şəxsi mövqeyimizi bildirsək, bu ikinci funksiya birincisi qədər əhəmiyyətlidir çünki simvolik bayramın praktiki hesabatlılıq mexanizminə çevrilməsi onu formal ritualdan fərqləndirən əsas cəhətdir. Laçın şəhəri günü mövzusu media üçün həm imkan, həm də məsuliyyət daşıyır: rəsmi nailiyyətləri obyektiv təqdim etməklə yanaşı, məskunlaşma sürətinin real vəziyyətini, minatəmizləmə kimi açıq qalan problemləri və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlıq suallarını da gündəmdən çıxarmamaq lazımdır. Yalnız belə balanslaşdırılmış yanaşma bu tarixin həm keçmişin yaddaşına, həm də gələcək nəsillərin gerçək rifahına xidmət edən həqiqi mənasını qoruyub saxlaya bilər