Elektron kitabxana ənənəvi kitabxananı əvəz edəcək? - Oruc Quliyevlə MÜSAHİBƏ

Müasir dövrdə kitabxanalar yalnız kitabların qorunduğu və oxuculara təqdim edildiyi ənənəvi mədəniyyət müəssisələri kimi deyil, həm də informasiya cəmiyyətinin strateji institutları kimi çıxış edir. Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı, elmi informasiyanın qloballaşması, süni intellekt alətlərinin geniş tətbiqi, beynəlxalq məlumat bazalarına çıxış imkanlarının artması və istifadəçi tələbatının dəyişməsi kitabxanaların fəaliyyət modelini köklü şəkildə yeniləyir. Bu gün müasir kitabxana fiziki fond, elektron resurs, peşəkar kadr, texnoloji infrastruktur, inklüziv xidmət, beynəlxalq informasiya mühiti və kitabxanalararası inteqrasiyanın vəhdətində formalaşır.

Bu barədə AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasının rəqəmsallaşma, innovasiya və elektron xidmətlər üzrə direktor müavini, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Oruc Quliyev yerli mediaya müsahibə verib.

- Oruc müəllim, bu gün “müasir kitabxana” anlayışı tez-tez işlədilir. Sizcə, müasir kitabxana nə deməkdir?

- Müasir kitabxana anlayışı artıq yalnız kitabların saxlandığı, oxucuya verildiyi və fondun qorunduğu ənənəvi müəssisə modeli ilə məhdudlaşmır. Bu gün kitabxana bilik, informasiya, texnologiya, təhsil, mədəniyyət və sosial kommunikasiya mühitinin birləşdiyi çoxfunksiyalı institutdur. Müasir kitabxananın mahiyyəti onun fondunda neçə kitabın olması ilə deyil, həmin informasiya resurslarını istifadəçiyə nə dərəcədə çevik, etibarlı, sistemli və əlçatan şəkildə təqdim etməsi ilə ölçülür. Əgər XX əsrin kitabxanasında əsas diqqət fondun formalaşdırılması və qorunmasına yönəlirdisə, XXI əsrin kitabxanasında əsas hədəf istifadəçiyə yönəlmiş informasiya xidmətlərinin təşkili, rəqəmsal resursların idarə olunması, elmi tədqiqatların informasiya təminatı, beynəlxalq məlumat bazalarına çıxış, inklüziv xidmət və informasiya savadlılığının inkişafıdır. Müasir kitabxana həm ənənəvi kitab mədəniyyətini qoruyur, həm də rəqəmsal dövrün tələblərinə uyğun olaraq yeni xidmət modelləri yaradır. Bu baxımdan kitabxana artıq yalnız “kitab verilən yer” deyil. O, insanın öyrəndiyi, tədqiqat apardığı, informasiya axtardığı, mənbələri müqayisə etdiyi, rəqəmsal bacarıqlar qazandığı və elmi-mədəni mühitə qoşulduğu intellektual platformadır.

- Deməli, müasir kitabxana modelində əsas mərkəzdə kitab yox, istifadəçi dayanır?

- Əlbəttə. Kitabxananın tarixi missiyası dəyişməyib: bilikləri toplamaq, qorumaq, sistemləşdirmək və cəmiyyətin istifadəsinə vermək. Lakin bu missiyanın həyata keçirilmə üsulları ciddi şəkildə dəyişib. Müasir kitabxana istifadəçiyönümlü olmalıdır. İstifadəçi kitabxanaya yalnız kitab götürmək üçün gəlmir. O, burada elektron kataloqdan istifadə edir, rəqəmsal resurslara baxır, beynəlxalq məlumat bazalarında axtarış aparır, elmi məqalələr əldə edir, virtual sərgilərlə tanış olur, onlayn sifariş verir, kitabxanaçıdan məsləhət alır, bəzən də sadəcə sakit və intellektual mühitdə işləmək istəyir. Müasir kitabxana istifadəçinin informasiya davranışını, yaş xüsusiyyətlərini, təhsil səviyyəsini, peşə maraqlarını və texnoloji bacarıqlarını nəzərə almalıdır. Tələbənin, magistrantın, doktorantın, alimin, müəllimin, məktəblinin, yaşlı oxucunun, görmə məhdudiyyətli şəxsin və regionda yaşayan istifadəçinin informasiya tələbatı eyni deyil. Ona görə kitabxana standart, hamıya eyni formada göstərilən xidmətlə kifayətlənməməlidir. Xidmətlər diferensial, çevik və məqsədyönlü qurulmalıdır. Mənim fikrimcə, müasir kitabxananın əsas fəlsəfəsi belə olmalıdır: informasiya istifadəçiyə uyğunlaşdırılmalı, kitabxana isə istifadəçiyə doğru getməlidir. Yəni kitabxana passiv şəkildə oxucunu gözləyən müəssisə deyil, aktiv şəkildə informasiya ehtiyacını müəyyənləşdirən, istiqamətləndirən və təmin edən sistem olmalıdır.

- Müasir kitabxanadan danışarkən informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının rolu xüsusilə qabardılır. İKT kitabxana fəaliyyətini necə dəyişir?

- İKT müasir kitabxananın texniki əlavəsi deyil, onun fəaliyyət fəlsəfəsini dəyişdirən əsas amildir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyaları kitabxananı qapalı fond müəssisəsindən açıq, çevik, interaktiv və şəbəkələşmiş informasiya platformasına çevirir. Elektron kataloq, elektron kitabxana, rəqəmsal arxiv, onlayn sifariş, elektron sənəd çatdırılması, virtual sərgilər, məsafədən xidmət, elektron biblioqrafik sorğu, avtomatlaşdırılmış kitabxana sistemləri və süni intellekt əsaslı axtarış mexanizmləri müasir kitabxana fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Bu gün kitabxana fiziki məkanla yanaşı, virtual məkanda da fəaliyyət göstərməlidir. İstifadəçi kitabxana binasına gəlmədən kataloqda axtarış aparmalı, resurs haqqında məlumat almalı, mümkün hallarda elektron sənədə çıxış əldə etməli, biblioqrafik sorğu göndərməli, onlayn xidmətlərdən istifadə etməlidir. Belə xidmətlər kitabxananın auditoriyasını genişləndirir, coğrafi məhdudiyyətləri aradan qaldırır və informasiya təminatını daha operativ edir. Burada mühüm bir məqam var: kitabxananın kompüterləşdirilməsi hələ onun müasirləşməsi demək deyil. Əsl müasirləşmə texnologiyanın kitabxana proseslərinə metodoloji şəkildə inteqrasiyasıdır. Yəni fondun elektron uçotu, metadata standartları, rəqəmsal resursların uzunmüddətli qorunması, axtarış sistemlərinin səmərəliliyi, müəllif hüquqlarının qorunması, informasiya təhlükəsizliyi və istifadəçi rahatlığı bir sistem halında düşünülməlidir.

- Bu baxımdan AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasında rəqəmsal kitabxana yaradılması təcrübəsinin əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

Oruc Quliyev: AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasının təcrübəsi Azərbaycanda kitabxana-informasiya fəaliyyətinin rəqəmsal transformasiyası baxımından mühüm nümunələrdən biridir. MEK-də rəqəmsal xidmətlərin formalaşdırılması yalnız kitabların skan edilib elektron formaya salınması ilə məhdudlaşmır. Burada elektron kitabxana, elektron kataloq, elektron layihələr, elektron sərgilər, onlayn sifariş və çatdırılma kimi istiqamətlər kitabxananın informasiya-kommunikasiya texnologiyaları əsasında yenidən qurulmasının praktik göstəriciləridir. MEK-in təcrübəsində diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri ənənəvi kitabxana dəyərləri ilə müasir texnoloji həllərin uzlaşdırılmasıdır. Kitabxananın klassik missiyası - elmi və mədəni irsin toplanması, qorunması, sistemləşdirilməsi və istifadəyə verilməsi - rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatdırılır. Elektron kataloq istifadəçiyə resursu daha tez tapmağa imkan verir, elektron kitabxana uzaqdan istifadə imkanlarını genişləndirir, virtual sərgilər isə kitabxana fondunun mədəni və elmi dəyərini yeni təqdimat formatında cəmiyyətə çatdırır. Rəqəmsallaşdırma prosesi yalnız texniki prosedur kimi başa düşülməməlidir. Kitabın və ya sənədin skan edilməsi bu işin yalnız başlanğıcıdır. Əsas məsələ həmin resursun düzgün təsvir olunması, axtarışa yararlı hala gətirilməsi, müəllif hüquqları çərçivəsində təqdim edilməsi, uzunmüddətli saxlanılması və istifadəçi üçün rahat interfeysdə əlçatan olmasıdır. MEK təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal kitabxana yaradılması kompleks yanaşma tələb edir: texnoloji baza, peşəkar kadr, metodiki standart, hüquqi tənzimləmə və davamlı idarəetmə eyni sistemdə birləşməlidir.

- Rəqəmsal kitabxana ənənəvi kitabxananı əvəz edirmi?

- Mən bu məsələyə “əvəz etmək” kimi baxmağı düzgün hesab etmirəm. Rəqəmsal kitabxana ənənəvi kitabxananı sıradan çıxarmır, onun imkanlarını genişləndirir. Fiziki kitabın, oxu zalının, canlı kitabxana mühitinin, kitabxanaçı ilə birbaşa ünsiyyətin öz dəyəri var. Eyni zamanda, rəqəmsal resurslar informasiyaya çıxışı sürətləndirir, məsafə problemini azaldır və kitabxananın xidmət dairəsini genişləndirir. Gələcəyin kitabxanası hibrid kitabxana olacaq. Yəni burada ənənəvi fond, oxu zalları və canlı xidmət elektron kataloq, rəqəmsal kitabxana, onlayn xidmətlər, süni intellekt alətləri, mobil tətbiqlər və bulud texnologiyaları ilə tamamlanacaq. Əsas məsələ ənənə ilə innovasiyanın qarşı-qarşıya qoyulması deyil, onların düzgün inteqrasiyasıdır. Kitabxananın gələcəyi yalnız rəqəmsal olmaqda deyil, həm də insan mərkəzli olmaqda, etibarlı informasiya təqdim etməkdə və cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət etməkdədir.

- Müasir kitabxana modelində kitabxanaçı kadrların rolu necə dəyişir?

- Müasir kitabxanaçı artıq yalnız kitabı rəfdən götürüb oxucuya təqdim edən əməkdaş deyil. O, informasiya mütəxəssisi, rəqəmsal resurs bələdçisi, akademik məsləhətçi, informasiya savadlılığı üzrə təlimçi və tədqiqat prosesinin informasiya təminatçısıdır. Kitabxanaçı elektron kataloqla, rəqəmsal kitabxana sistemləri ilə, beynəlxalq məlumat bazaları ilə, metadata standartları ilə, elektron resursların idarə olunması ilə, müəllif hüquqları və informasiya təhlükəsizliyi məsələləri ilə işləməyi bacarmalıdır. Müasir kitabxanaçı oxucuya yalnız kitabın harada yerləşdiyini deməməlidir. O, istifadəçiyə hansı mənbənin daha etibarlı olduğunu, hansı məlumat bazasında axtarış aparmağın məqsədəuyğun olduğunu, məqalənin elmi dəyərinin necə qiymətləndiriləcəyini, istinad mədəniyyətinin necə qurulacağını və informasiya ilə etik davranışın nə demək olduğunu izah etməlidir. Bu, kitabxanaçı peşəsinin məzmununu daha yüksək səviyyəyə qaldırır. Kitabxanaçı həm ənənəvi kitabxana işini, həm də rəqəmsal informasiya mühitini bilməlidir. Yalnız texnologiyanı bilmək kifayət deyil; kitabxanaçı mənbəni tanımalı, oxucunu anlamalı, informasiya ehtiyacını müəyyənləşdirməli və düzgün istiqamətləndirmə aparmalıdır.

- Bu baxımdan kitabxanaçı kadrların atestasiyası və peşə səviyyəsinin artırılması məsələsi nə dərəcədə aktualdır?

- Bu məsələ müasir kitabxana quruculuğunun ən vacib istiqamətlərindən biridir. Ən müasir bina, ən zəngin fond və ən yeni texnologiya belə peşəkar kadr olmadan səmərəli nəticə verə bilməz. Kitabxananın keyfiyyəti birbaşa kitabxanaçı kadrın peşə səviyyəsindən asılıdır. Kitabxanaçıların atestasiyası formal yoxlama kimi deyil, peşəkar inkişaf mexanizmi kimi təşkil olunmalıdır. Atestasiya əməkdaşın klassik kitabxanaçılıq biliklərini, rəqəmsal bacarıqlarını, oxucu xidməti mədəniyyətini, elektron resurslarla işləmə qabiliyyətini, biblioqrafik axtarış bacarığını, beynəlxalq məlumat bazalarından istifadə səviyyəsini və informasiya etikası haqqında biliklərini qiymətləndirməlidir. Əgər atestasiya yalnız inzibati nəzarət vasitəsinə çevrilirsə, o, inkişaf yaratmır. Amma atestasiya kitabxanaçının güclü və zəif tərəflərini müəyyənləşdirirsə, təlim ehtiyaclarını üzə çıxarırsa, ixtisasartırma proqramlarının planlaşdırılmasına xidmət edirsə, o zaman kitabxana sisteminə real fayda verir.

- Kitabxanaçıların peşə səviyyəsinin artırılması üçün hansı istiqamətlər prioritet olmalıdır?

- Burada bir neçə istiqaməti xüsusi qeyd etmək lazımdır. Birincisi, rəqəmsal bacarıqların inkişafı vacibdir. Kitabxanaçı elektron kataloq, rəqəmsal kitabxana, elektron arxiv, məlumat bazaları, onlayn xidmət sistemləri və avtomatlaşdırılmış kitabxana proqramları ilə işləməyi bacarmalıdır. İkincisi, beynəlxalq informasiya resursları ilə işləmə bacarığı artırılmalıdır. Kitabxanaçı Scopus, Web of Science, EBSCO, JSTOR, ScienceDirect, SpringerLink, ProQuest, Taylor & Francis, Wiley, IEEE Xplore və digər beynəlxalq platformaların mahiyyətini, istifadə qaydalarını və sahəvi xüsusiyyətlərini bilməlidir. O, istifadəçini uyğun resursa yönləndirməli, axtarış strategiyası qurmağı öyrətməli və əldə olunan informasiyanın elmi dəyərini qiymətləndirməyə kömək etməlidir. Üçüncüsü, informasiya savadlılığı və akademik etika mühüm yer tutmalıdır. Müasir kitabxanaçı plagiat, müəllif hüquqları, açıq giriş, lisenziyalı resurslar, DOI, ORCID, sitat göstəriciləri və akademik istinad qaydaları haqqında məlumatlı olmalıdır. Dördüncüsü, kommunikasiya və xidmət mədəniyyəti inkişaf etdirilməlidir. Kitabxanaçı insanla işləyir. İstifadəçinin sualını düzgün anlamaq, səbirli izah vermək, fərqli oxucu qrupları ilə etik ünsiyyət qurmaq peşəkarlığın əsas göstəricilərindəndir. Beşincisi, ömürboyu təhsil prinsipi kitabxanaçı peşəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Texnologiya dəyişir, resurslar dəyişir, istifadəçi davranışı dəyişir. Deməli, kitabxanaçı da daim öyrənməli və özünü yeniləməlidir.

- Müasir kitabxana üçün beynəlxalq informasiya resurslarına və məlumat bazalarına çıxış nə üçün bu qədər vacibdir?

- Müasir kitabxananın gücü yalnız öz fondu ilə ölçülmür. Kitabxana nə qədər zəngin fonda malik olsa da, əgər beynəlxalq elmi informasiya resurslarına, nüfuzlu məlumat bazalarına, elektron jurnallara, dissertasiya bazalarına, rəqəmsal repozitoriyalara və açıq giriş platformalarına çıxış təmin edə bilmirsə, müasir elmi tədqiqat prosesinin tələblərinə tam cavab verə bilməz. Elm qlobal xarakter daşıyır. Alim, müəllim, doktorant, magistrant və tələbə yalnız yerli mənbələrlə kifayətlənə bilməz. O, öz mövzusu üzrə dünyada aparılan tədqiqatları izləməli, yeni metodoloji yanaşmalarla tanış olmalı, elmi müzakirələri görməli və öz araşdırmasını beynəlxalq kontekstdə qurmalıdır. Beynəlxalq məlumat bazalarına çıxış tədqiqatın keyfiyyətini yüksəldir, təkrarçılığın qarşısını alır və elmi nəticələrin dünya elmi mühiti ilə əlaqələndirilməsinə imkan verir. Bu baxımdan kitabxana beynəlxalq informasiya məkanına açılan intellektual qapıdır. Kitabxana istifadəçiyə yalnız lokal fond təqdim etməməli, onu qlobal elmi informasiya sisteminə bağlamalıdır.

- Beynəlxalq məlumat bazalarına çıxışın təşkilində hansı problemlər və həll yolları var?

- Əsas problemlərdən biri maliyyə məsələsidir. Bir çox nüfuzlu beynəlxalq məlumat bazalarına abunə kifayət qədər bahalıdır. Ona görə də bu istiqamətdə kitabxanalar fərdi şəkildə deyil, konsorsium və korporativ əməkdaşlıq prinsipi ilə fəaliyyət göstərməlidirlər. Universitetlər, elmi müəssisələr və böyük kitabxanalar birgə abunə mexanizmləri yarada bilərlər. Bu, həm xərcləri azaldar, həm də daha geniş istifadəçi auditoriyasının resurslardan faydalanmasına şərait yaradar. İkinci problem istifadə bacarıqları ilə bağlıdır. Bəzən bazaya çıxış olur, amma istifadəçi ondan səmərəli istifadə edə bilmir. Ona görə kitabxanalar mütəmadi təlimlər, seminarlar və praktiki məşğələlər təşkil etməlidirlər. “Elmi məlumat bazalarında axtarış”, “akademik axtarış strategiyaları”, “istinad mədəniyyəti”, “açıq giriş resursları”, “elmi məqalənin keyfiyyət göstəriciləri” kimi mövzular istifadəçilər üçün vacibdir. Üçüncü məsələ dil baryeridir. Beynəlxalq elmi informasiyanın böyük hissəsi ingilis dilindədir. Bu səbəbdən həm kitabxanaçıların, həm də istifadəçilərin xarici dil və akademik informasiya ilə işləmə bacarıqları inkişaf etdirilməlidir. Dördüncü məsələ açıq giriş resurslarından düzgün istifadədir. Açıq giriş imkanları kitabxanalar üçün çox böyük üstünlükdür, lakin açıq internetdə olan hər material etibarlı elmi mənbə deyil. Kitabxanalar istifadəçilərə keyfiyyətli açıq giriş jurnallarını, beynəlxalq repozitoriyaları, universitet arxivlərini və etibarlı elmi platformaları tanıtmalıdır.

- Kitabxanalararası inteqrasiya müasir kitabxana modelində hansı yeri tutur?

- Müasir dövrdə heç bir kitabxana təkbaşına bütün informasiya tələbatını ödəyə bilməz. İnformasiya resurslarının həcmi sürətlə artır, elmi nəşrlər çoxalır, elektron bazalar genişlənir və istifadəçi sorğuları daha mürəkkəb xarakter alır. Ona görə kitabxanalar bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, inteqrasiya edilmiş informasiya şəbəkəsinin iştirakçıları kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Kitabxanalararası inteqrasiya yalnız ənənəvi kitab mübadiləsi demək deyil. Buraya vahid və ya əlaqələndirilmiş elektron kataloqların yaradılması, biblioqrafik məlumatların standartlaşdırılması, elektron sənəd çatdırılması, rəqəmsal kolleksiyaların əlaqələndirilməsi, resursların qarşılıqlı istifadəsi, beynəlxalq məlumat bazalarına birgə abunə, korporativ kitabxana-informasiya sistemlərinin qurulması və kitabxanalararası abonementin müasir texnologiyalar əsasında təşkili daxildir. İnteqrasiya oxucu üçün çox böyük üstünlük yaradır. İstifadəçi bir kitabxananın fondu ilə məhdudlaşmır. O, vahid axtarış mühitində müxtəlif kitabxanaların resurslarını görə bilir, sənədin harada saxlanıldığını müəyyən edir və mümkün hallarda elektron sifariş və ya sənəd çatdırılması xidmətindən istifadə edir.

- Azərbaycanda kitabxanalararası inteqrasiyanın inkişafı üçün hansı addımlar daha vacibdir?

- İlk növbədə, vahid standartlar tətbiq edilməlidir. Əgər hər kitabxana biblioqrafik məlumatı fərqli qaydada hazırlayırsa, təsvir prinsipləri, metadata yanaşmaları və predmet rubrikaları uyğun deyilsə, inteqrasiya çətinləşir. Ona görə biblioqrafik təsvir, kataloqlaşdırma, təsnifat və metadata sahəsində vahid metodoloji baza vacibdir. İkinci mühüm addım vahid və ya əlaqələndirilmiş elektron kataloq sisteminin yaradılmasıdır. İstifadəçi ayrı-ayrı kitabxanaların saytlarına daxil olub ayrıca axtarış aparmaq əvəzinə, vahid informasiya mühitindən müxtəlif fondları görə bilməlidir. Üçüncü istiqamət elektron sənəd çatdırılması və kitabxanalararası abonement sisteminin yenilənməsidir. Müasir texnologiyalar imkan verir ki, istifadəçi sənəd haqqında məlumatla kifayətlənməsin, həm də qanunvericilik və müəllif hüquqları çərçivəsində həmin sənədə çıxış mexanizmi əldə etsin. Dördüncü istiqamət region kitabxanalarının inteqrasiya prosesinə cəlb edilməsidir. Müasir kitabxana sistemi yalnız paytaxtda yerləşən böyük kitabxanalarla məhdudlaşmamalıdır. Regionlarda yaşayan istifadəçilər də milli və beynəlxalq informasiya resurslarına çıxış əldə etməlidirlər. Beşinci istiqamət kadr hazırlığıdır. Kitabxanalararası inteqrasiya üçün kitabxanaçılar korporativ sistemlərlə, elektron məlumat mübadiləsi ilə, rəqəmsal fondların idarə olunması ilə və vahid kataloq mühitində işləmə prinsipləri ilə tanış olmalıdırlar.

- Müasir kitabxana modelində inklüzivlik məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu barədə fikirləriniz necədir?

- Müasir kitabxana hər kəs üçün açıq olmalıdır. Bu, yalnız ümumi şüar deyil, real xidmət siyasətidir. Kitabxana fiziki, sosial, texnoloji və informasiya baxımından əlçatan olmalıdır. Görmə məhdudiyyətli şəxslər üçün audio kitablar, ekran oxuyucu proqramlarla uyğun elektron resurslar, səsli naviqasiya sistemləri, Brayl materialları və rahat fiziki giriş imkanları yaradılmalıdır. Eşitmə məhdudiyyətli istifadəçilər üçün subtitrli materiallar, vizual məlumatlandırma vasitələri və uyğun texnoloji həllər tətbiq edilməlidir. İnklüzivlik yalnız fiziki məhdudiyyətli şəxslərlə bağlı məsələ deyil. Regionlarda yaşayan oxucuların, yaşlı insanların, uşaqların, informasiya texnologiyalarından istifadə bacarığı zəif olan şəxslərin də kitabxana xidmətlərindən bərabər istifadə imkanları təmin edilməlidir. Müasir kitabxana sosial bərabərliyi və biliklərə ədalətli çıxışı dəstəkləyən institut olmalıdır. Rəqəmsal texnologiyalar inklüziv xidmətlər üçün böyük imkanlar açır. Audio resurslar, elektron kitablar, məsafədən xidmət, səsli axtarış, adaptiv interfeyslər və xüsusi proqram təminatları kitabxananı daha əlçatan edə bilər. Amma burada da insan amili həlledicidir. Texnologiya düzgün seçilməli, kitabxanaçı isə istifadəçiyə bu texnologiyadan faydalanmaqda kömək etməlidir.

- Süni intellektin kitabxanaların gələcəyində rolu barədə nə düşünürsünüz?

- Süni intellekt kitabxanalar üçün ciddi imkanlar yaradır. Ağıllı axtarış sistemləri, avtomatik təsnifat, mətnlərin tanınması, oxucu maraqlarına uyğun resurs tövsiyələri, virtual bələdçilər, avtomatlaşdırılmış sorğu xidmətləri və böyük verilənlərin təhlili kitabxana fəaliyyətini daha səmərəli edə bilər. Lakin süni intellekt kitabxanaçını əvəz edən deyil, onun fəaliyyətini gücləndirən vasitə kimi başa düşülməlidir. Kitabxana işində insan amili, peşəkar seçim, etik yanaşma və mənbənin elmi dəyərini qiymətləndirmək bacarığı həmişə əsas rol oynayacaq. Süni intellekt informasiyanı sürətlə tapmağa kömək edə bilər, amma onun etibarlılığını, kontekstini və istifadə məqsədinə uyğunluğunu insan mütəxəssis qiymətləndirməlidir. Kitabxanalarda süni intellektin tətbiqi zamanı etik məsələlər də nəzərə alınmalıdır. Şəxsi məlumatların qorunması, müəllif hüquqları, alqoritmik qərəz, istifadəçi davranışının izlənməsi və informasiyanın düzgün təqdimatı xüsusi diqqət tələb edir.

- Müasir kitabxananın sosial və mədəni funksiyası haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Kitabxana yalnız elmi və tədris məkanı deyil, həm də sosial və mədəni institutdur. Müasir kitabxana cəmiyyətin intellektual görüş yeridir. Burada elmi müzakirələr, kitab təqdimatları, sərgilər, oxu günləri, yazıçı-oxucu görüşləri, təlimlər, seminarlar və maarifləndirici proqramlar keçirilə bilər. Kitabxana oxu mədəniyyətini inkişaf etdirir, gənclərdə tədqiqat marağı yaradır, cəmiyyətin informasiya savadlılığını artırır və mədəni dialoqu gücləndirir. Bu baxımdan kitabxana yalnız xidmət göstərən müəssisə deyil, həm də ictimai-mədəni inkişafın fəal iştirakçısıdır. Xüsusilə gənclərlə iş müasir kitabxananın prioritetlərindən biri olmalıdır. Gənclər sürətli informasiya, interaktiv xidmət, texnoloji rahatlıq və yaradıcı mühit gözləyirlər. Kitabxana onlara yalnız kitab oxumağı tövsiyə etməməli, həm də araşdırma aparmaq, layihə hazırlamaq, təqdimat etmək, rəqəmsal bacarıqlar qazanmaq və beynəlxalq elmi resurslardan istifadə etmək üçün real imkan yaratmalıdır.

- Oruc müəllim, 10 iyun 2026-cı ildə Milli Məclisin Mədəniyyət komitəsində “Kitabxana sisteminin mövcud vəziyyəti və inkişaf perspektivləri” mövzusunda ictimai müzakirə keçirildi. Siz bu müzakirəni necə qiymətləndirirsiniz?

- Mən həmin müzakirəni kitabxana sahəsinin gələcəyi baxımından mühüm ictimai-institusional hadisə kimi qiymətləndirirəm. Kitabxana məsələsinin parlament komitəsi səviyyəsində gündəmə çıxarılması göstərir ki, bu sahə artıq yalnız peşə mühitinin daxili problemi kimi deyil, dövlətin mədəniyyət, elm, təhsil və informasiya siyasətinin mühüm tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir. Bu müzakirə kitabxanaların qarşılaşdığı məsələləri açıq platformaya çıxardı, mütəxəssislərin, deputatların, dövlət qurumlarının və kitabxana ictimaiyyətinin mövqelərinin səslənməsinə imkan yaratdı. Belə müzakirələrin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, kitabxana sisteminin inkişafı artıq yalnız bina, fond və ştat sayı ilə ölçülmür. Burada rəqəmsallaşma, xidmət keyfiyyəti, kadr potensialı, regionlarda əlçatanlıq, kitabxanalararası inteqrasiya və beynəlxalq informasiya resurslarına çıxış kimi məsələlər kompleks şəkildə nəzərdən keçirilir. Bu isə müasir kitabxana siyasətinin daha sistemli qurulması üçün vacib başlanğıcdır.

- Sizcə, həmin ictimai müzakirədə səslənən məsələlər kitabxana sisteminin real vəziyyətini nə dərəcədə əks etdirirdi?

- Müzakirədə qaldırılan məsələlərin böyük hissəsi kitabxana sistemində uzun illər ərzində yığılıb qalmış struktur problemlərlə bağlıdır. Bəzi kitabxanalarda maddi-texniki bazanın zəifliyi, fondların yenilənməsində çətinliklər, internet təminatının və avtomatlaşdırılmış kitabxana sistemlərinin məhdudluğu, eləcə də kadr hazırlığı və xidmət keyfiyyəti ilə bağlı problemlər real vəziyyətin mühüm göstəriciləridir. Bu problemləri gizlətmək yox, elmi və idarəetmə baxımından düzgün diaqnoz qoyaraq mərhələli şəkildə həll etmək lazımdır. Burada əsas məsələ tənqidi yalnız problem siyahısı kimi təqdim etmək deyil. Kitabxana sahəsində islahatların məqsədi kitabxananı zəiflətmək deyil, onu müasir cəmiyyətin informasiya tələbatına uyğunlaşdırmaq olmalıdır. Əgər mövcud şəbəkə, fond, xidmət və kadr potensialı real istifadəçi ehtiyacları ilə uyğunlaşdırılırsa, bu, kitabxana sisteminin inkişafına xidmət edəcək. Əks halda, islahat yalnız inzibati tədbir kimi görünə bilər və gözlənilən nəticəni verməz.

- Mədəniyyət Nazirliyinin kitabxana sahəsində fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

- Mədəniyyət Nazirliyinin fəaliyyətini qiymətləndirərkən problemin miqyasını və tarixi kontekstini nəzərə almaq lazımdır. Kitabxana infrastrukturunda, rəqəmsal xidmətlərdə, fondların yenilənməsində və kadr hazırlığında müşahidə olunan çətinliklər qısa müddətdə yaranmayıb. Bu baxımdan nazirliyin monitorinqlər aparması, real vəziyyəti ictimai müzakirəyə çıxarması və yeni yanaşmalar axtarması müsbət addım kimi dəyərləndirilməlidir. Eyni zamanda, nazirliyin əsas vəzifəsi kitabxanaları sadəcə tabeli müəssisələr kimi idarə etməkdən ibarət olmamalıdır. Kitabxanalar milli informasiya infrastrukturunun, oxu mədəniyyətinin və mədəni maarifçiliyin mühüm dayağı kimi inkişaf etdirilməlidir. Bu səbəbdən islahatların mərkəzində kitabxanaların bağlanması və ya mexaniki ixtisarı deyil, onların funksional yenilənməsi, xidmət keyfiyyətinin artırılması, resursların səmərəli idarə olunması və istifadəçiyə real fayda verən kitabxana şəbəkəsinin qurulması dayanmalıdır.

- Nazirliyin atestasiya, rəqəmsallaşma və region kitabxanaları ilə bağlı addımlarında hansı prinsiplər əsas götürülməlidir?

- Atestasiya peşəkar inkişaf mexanizmi kimi qurulmalıdır. Kitabxanaçıların bilik və bacarıqları qiymətləndirilməli, lakin bu proses yalnız inzibati nəzarət və ya cəza aləti kimi təqdim edilməməlidir. Atestasiyanın nəticələri ixtisasartırma, yenidənhazırlanma, rəqəmsal bacarıqların inkişafı və xidmət mədəniyyətinin yüksəldilməsi proqramları ilə tamamlanmalıdır. Xüsusilə regionlarda çalışan kitabxanaçıların sosial və peşəkar şəraiti nəzərə alınmalı, onların müasir kitabxana sisteminə inteqrasiyası mərhələli şəkildə təmin edilməlidir. Rəqəmsallaşma isə yalnız kitabların skan edilməsi və ya kitabxanalara kompüterlərin verilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Burada elektron kataloq, avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi, rəqəmsal fond, onlayn sifariş, elektron sənəd çatdırılması, virtual xidmətlər, metadata standartları və informasiya təhlükəsizliyi vahid sistem kimi düşünülməlidir. Region kitabxanalarının inkişafı da bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Bakıdakı oxucu ilə bölgədə yaşayan tələbə, tədqiqatçı və müəllimin informasiya imkanları arasında kəskin fərq olmamalıdır.

- Bu ictimai müzakirədən sonra hansı addımlar daha prioritet hesab olunmalıdır?

- İlk növbədə, müzakirədə səslənən fikirlər konkret fəaliyyət planına çevrilməlidir. Kitabxana sisteminin real vəziyyətini əks etdirən elektron xəritə hazırlanmalı, hər kitabxananın fondu, oxucu auditoriyası, texniki təminatı, internet çıxışı, kadr potensialı və xidmət göstəriciləri sistemli şəkildə qiymətləndirilməlidir. Bundan sonra rəqəmsal transformasiya, kadr hazırlığı, region kitabxanalarının inkişafı, kitabxanalararası inteqrasiya və beynəlxalq informasiya resurslarına çıxış üzrə mərhələli proqram həyata keçirilməlidir. Mənim qənaətim budur ki, ictimai müzakirə real nəticələrə çevriləcəyi təqdirdə kitabxana sistemində keyfiyyət dəyişikliyi yarada bilər. Mədəniyyət Nazirliyinin fəaliyyəti də nəticə göstəriciləri ilə qiymətləndirilməlidir: vətəndaş kitabxanadan daha rahat istifadə edə bilirmi, region kitabxanaları müasir xidmət göstərə bilirmi, kitabxanaçı yeni bacarıqlarla təmin olunurmu, rəqəmsal resurslar və beynəlxalq məlumat bazaları istifadəçiyə çatdırılırmı? Bu suallara müsbət cavabların artması kitabxana siyasətinin düzgün istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərəcək.

- Azərbaycanda müasir kitabxana quruculuğu üçün əsas prioritetlər hansılardır?

- Mən bir neçə prioritet istiqaməti qeyd edərdim. Birincisi, kitabxanaların rəqəmsal transformasiyası sistemli şəkildə davam etdirilməlidir. Elektron kataloqlar, rəqəmsal kitabxanalar, elektron arxivlər, onlayn xidmətlər və virtual sərgilər vahid inkişaf strategiyası əsasında qurulmalıdır. İkincisi, kitabxanaçı kadrların peşə səviyyəsinin artırılması və atestasiya mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi vacibdir. Kadr siyasəti müasir kitabxana quruculuğunun mərkəzində dayanmalıdır. Üçüncüsü, kitabxanalararası inteqrasiya gücləndirilməlidir. Universitet, elmi, kütləvi və ixtisaslaşdırılmış kitabxanalar vahid informasiya ekosisteminin iştirakçıları kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Dördüncüsü, beynəlxalq informasiya resurslarına çıxış imkanları genişləndirilməlidir. Tədqiqatçıların, müəllimlərin və tələbələrin qlobal elmi informasiya məkanına çıxışı təmin olunmadan yüksək səviyyəli elmi mühit formalaşdırmaq çətindir. Beşincisi, region kitabxanalarının maddi-texniki bazası və rəqəmsal xidmət imkanları inkişaf etdirilməlidir. İnformasiya bərabərliyi yalnız böyük şəhərlərdə deyil, bütün ölkə üzrə təmin edilməlidir. Altıncısı, inklüziv kitabxana xidmətləri genişləndirilməlidir. Kitabxana hər kəs üçün əlçatan olmalı, fiziki və sosial məhdudiyyətlər informasiya əldə etməyə mane olmamalıdır.

- Gələcəyin kitabxanasını necə təsəvvür edirsiniz?

- Gələcəyin kitabxanası hibrid, inteqrasiya olunmuş, rəqəmsal, inklüziv və insan mərkəzli kitabxana olacaq. O, həm fiziki, həm də virtual məkanda fəaliyyət göstərəcək. Kitab, elektron resurs, süni intellekt, rəqəmsal arxiv, beynəlxalq məlumat bazası, oxu zalı, virtual xidmət və kitabxanaçı məsləhəti bir-birini tamamlayacaq. Gələcəyin kitabxanası tək bir müəssisə kimi deyil, geniş informasiya ekosisteminin tərkib hissəsi kimi inkişaf edəcək. Elektron kataloqlar, rəqəmsal kolleksiyalar, elmi repozitoriyalar, beynəlxalq məlumat bazaları və kitabxanalararası xidmətlər vahid mühitdə birləşəcək. İstifadəçi üçün əsas fərq ondan ibarət olacaq ki, o, informasiyanı harada saxlanılmasından asılı olmayaraq daha rahat, daha sürətli və daha etibarlı şəkildə əldə edə biləcək. Amma bütün texnoloji yeniliklərə baxmayaraq, kitabxananın əsas missiyası dəyişməyəcək. Kitabxana insanı biliklə təmin edən, elmi düşüncəni dəstəkləyən, milli yaddaşı qoruyan və cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət edən strateji institut olaraq qalacaq.

- Sonda oxucularımıza müasir kitabxana haqqında hansı əsas fikri çatdırmaq istərdiniz?

- Mənim fikrimcə, müasir kitabxana keçmişin yaddaşı, bu günün informasiya mərkəzi və gələcəyin intellektual platformasıdır. Kitabxana yalnız kitabların saxlandığı yer deyil; o, biliklərin idarə olunduğu, elmi informasiyanın dövriyyəyə daxil edildiyi, mədəni irsin qorunduğu, istifadəçinin informasiya ehtiyacının qarşılandığı və cəmiyyətin intellektual potensialının inkişaf etdirildiyi mühüm institutdur. Müasir kitabxana rəqəmsal texnologiyalara açıq olmalı, beynəlxalq informasiya resurslarına çıxış yaratmalı, kitabxanalararası inteqrasiyanı gücləndirməli, peşəkar kadr hazırlığını prioritet saymalı, inklüziv xidmətləri inkişaf etdirməli və istifadəçini bütün fəaliyyətin mərkəzinə qoymalıdır. Ən əsası isə kitabxana cəmiyyət üçün strateji dəyər kimi qəbul edilməlidir. Çünki güclü kitabxana güclü elm, keyfiyyətli təhsil, inkişaf etmiş mədəniyyət və informasiya baxımından savadlı cəmiyyət deməkdir.

(Redaktor.az)