Cəfər Xəndan – sözə və düşüncəyə xidmət edən ömür
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq məktəbinin formalaşmasında mühüm xidmətləri olan görkəmli alim, tənqidçi, pedaqoq və ictimai xadim Cəfər Xəndan bu gün ehtiramla xatırlanır. Onun adı təkcə elmi araşdırmalarla deyil, bütöv bir ədəbi düşüncə məktəbi ilə assosiasiya olunur. Azərbaycan klassiklərinin irsinin sistemli şəkildə öyrənilməsi, XX əsr ədəbiyyatının elmi əsaslarla təhlili və milli ədəbi fikrin inkişafı istiqamətində gördüyü işlər Cəfər Xəndanı ədəbiyyat tariximizin ən mühüm simalarından birinə çevirib.
1910-cu il mayın 8-də İrəvanda dünyaya gələn Cəfər Xəndanın həyatı uşaqlıq illərindən etibarən ağır sınaqlarla müşayiət olunub. 1918-ci ildə ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdiyi faciələr nəticəsində ailəsi doğma yurdunu tərk etməyə məcbur olub, Gəncəyə köçüb. Kiçik yaşlarında valideynlərini itirən Cəfər bir müddət bacısı ilə birlikdə uşaq evində yaşayıb. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq elmə və ədəbiyyata olan maraq onun həyat yolunu müəyyənləşdirib.
Gəncə Pedaqoji Texnikumunda, daha sonra isə indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində təhsil alan Cəfər Xəndan hələ tələbəlik illərindən müəllimlik və elmi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayıb. Sonrakı dövrdə o, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının aparıcı simalarından biri kimi formalaşaraq müxtəlif ali məktəblərdə, elmi müəssisələrdə və mətbuat orqanlarında mühüm vəzifələrdə çalışıb. Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru kimi fəaliyyəti də onun maarifçilik missiyasının mühüm hissəsinə çevrilib.
Cəfər Xəndanın yaradıcılığı olduqca çoxşaxəli idi. O, həm şair, həm publisist, həm tənqidçi, həm də nəzəriyyəçi alim kimi fəaliyyət göstərirdi. 1930-cu illərdən başlayaraq dövri mətbuatda çıxış edən alim xüsusilə klassik irsin araşdırılması istiqamətində böyük xidmətlər göstərib. Onun Mirzə Ələkbər Sabir yaradıcılığına həsr etdiyi tədqiqatlar Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni mərhələ hesab olunur. “Sabir” monoqrafiyası və sonralar qələmə aldığı “Sabir yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” əsəri sabirşünaslığın fundamental qaynaqları sırasında yer alır.
Cəfər Xəndan klassik ədəbiyyata yalnız tarix kimi yanaşmırdı. O, klassiklərin yaradıcılığında milli düşüncənin, maarifçiliyin, azadlıq ideyalarının və estetik axtarışların izlərini araşdırır, onları müasir baxışla təhlil edirdi. Nizami Gəncəvi, Mirzə Fətəli Axundov, Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Abbas Səhhət, Məhəmməd Hadi kimi sənətkarlar haqqında yazdığı məqalələr bu gün də elmi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. O, klassik irsin öyrənilməsini sadəcə keçmişə qayıdış deyil, milli kimliyin və ədəbi yaddaşın qorunması kimi qiymətləndirirdi.
Alimin fəaliyyətində “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin araşdırılması xüsusi yer tutur. Cəfər Xəndan bu məktəbin milli oyanışdakı rolunu, xalqın maariflənməsi və ictimai şüurun formalaşması istiqamətində təsirini elmi şəkildə əsaslandırmağa çalışırdı. O, Mirzə Cəlilin satirasını yalnız gülüş deyil, ictimai mübarizə vasitəsi kimi təqdim edir, Sabirin poeziyasındakı vətəndaş mövqeyini xüsusi vurğulayırdı.
Cəfər Xəndan həm də Azərbaycan ədəbiyyat nəzəriyyəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Ana dilində yazılan ilk “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” dərsliklərindən birinin müəllifi kimi o, milli ədəbiyyatşünaslığın elmi bazasının yaradılmasına böyük töhfə verib. “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı”, “XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı”, “Sovet ədəbiyyatı” kimi dərslikləri uzun illər ali məktəblərdə əsas vəsaitlərdən biri olub.
Onun elmi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının araşdırılması idi. “1906–1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsi və onun bədii ədəbiyyatda inikası” mövzusunda doktorluq işi həmin sahədə ilk fundamental tədqiqatlardan sayılır. Cəfər Xəndan bu əsərlə təkcə ədəbiyyatı deyil, bütöv bir dövrün ictimai-siyasi mənzərəsini elmi şəkildə təqdim etməyə nail olmuşdu.
Görkəmli alim yalnız tədqiqatçı deyildi. O, həm də böyük pedaqoq idi. Onun mühazirələri, tələbələrlə münasibəti və yetişdirdiyi alimlər nəsli Azərbaycan elminin inkişafında mühüm rol oynayıb. Sonralar ədəbiyyatşünaslığımızın tanınmış nümayəndələrinə çevrilən bir çox alimlər məhz Cəfər Xəndanın məktəbindən keçiblər.
Bununla yanaşı, o, bədii yaradıcılıq və tərcümə fəaliyyəti ilə də məşğul olub. Şeirlər kitabları çap etdirən Cəfər Xəndan Nizami Gəncəvinin qəzəllərini, Ömər Xəyyamın, Xaqaninin və digər klassiklərin əsərlərini Azərbaycan dilinə çevirərək milli tərcümə məktəbinə də töhfə verib.
Qısa, lakin son dərəcə məhsuldar ömür yaşayan Cəfər Xəndan 1961-ci ildə vəfat etsə də, onun qoyduğu zəngin elmi irs, yetişdirdiyi məktəb və Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi baxış bu gün də yaşayır. O, təkcə ədəbiyyatı araşdıran alim deyil, milli sözün keşiyində dayanan fikir adamı idi. Azərbaycan ədəbi fikrinin inkişaf tarixində Cəfər Xəndanın adı daim hörmətlə çəkilir və çəkiləcək.
Nigar Yahyazadə
16:00 08.05.2026
Oxunuş sayı: 40
