Cərimələr niyə bəzən səhv ünvana gedir?
Azərbaycan qanunvericiliyində nəqliyyat vasitələrinin idarə olunması zamanı etibarnamə institutunun tətbiqi geniş yayılmış praktikadır. Bu mexanizm vasitəsilə avtomobilin sahibi öz nəqliyyat vasitəsini başqa bir şəxsə idarə etmək hüququ verir və həmin şəxs hüquqi baxımdan müəyyən məsuliyyətləri də üzərinə götürmüş olur.
Xüsusilə, son illərdə yol hərəkəti qaydalarının pozulmasına görə tətbiq edilən cərimələrin kimə şamil olunması məsələsi bu sahədə diqqət mərkəzinə çevrilmişdir.
Mövcud qaydalara əsasən, avtomobil etibarnamə ilə idarə edildiyi halda və qayda pozuntusu qeydə alındıqda, məsuliyyət bir çox hallarda nəqliyyat vasitəsini faktiki idarə edən şəxsin üzərinə düşür.
Bu isə hüquqi və praktiki baxımdan bir sıra suallar doğurur: məsuliyyətin düzgün müəyyən edilməsi, cərimələrin ünvanlanması mexanizmi və bu sistemin effektivliyi nə dərəcədə əsaslandırılmışdır?
Məhz bu səbəbdən etibarnamə əsasında nəqliyyat vasitələrinin idarə olunması və bunun hüquqi nəticələrinin araşdırılması aktuallıq kəsb edir və mövzunun daha dərindən təhlilini zəruri edir.
Məsələ ilə bağlı nəqilliyyat üzrə ekspert Adil Nəbiyev Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:
"Bu məsələ, əslində, hüquqi və texnoloji mexanizmlərin kəsişdiyi nöqtədə yaranan klassik boşluq kimi qiymətləndirilə bilər. Problemin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bir çox ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda nəqliyyat vasitələrinin qeydiyyat sistemi əsasən avtomobilin sahibinə fokuslanır, lakin real istifadəçinin kimliyini hər zaman dəqiq müəyyən edə bilmir.
Etibarnamə institutu bu boşluğu qismən aradan qaldırmaq məqsədilə tətbiq olunsa da, inzibati məsuliyyətin avtomatik və ədalətli ötürülməsi baxımından ideal mexanizm hesab edilmir.
Nəticə etibarilə, radar və ya müşahidə kameraları vasitəsilə qeydə alınan yol hərəkəti qayda pozuntuları ya avtomobil sahibinə, ya da etibarnamə əsasında hüquq verilmiş şəxsə yönləndirilir.
Halbuki, faktiki olaraq sükan arxasında olan şəxsin fərqli olması hallarında bu yanaşma hüquqi ədalətlilik prinsipinə zidd vəziyyət yaradır, cəmiyyətdə çaşqınlıq və narazılıq doğurur.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bu problem əsasən “sürücü məsuliyyəti” və “sahib məsuliyyəti” modelləri arasında balansın qurulması ilə həll olunur.
Məsələn, Birləşmiş Krallıq və Almaniya kimi ölkələrdə ilkin məsuliyyət avtomobil sahibinin üzərinə düşür, lakin ona qanunvericiliklə real sürücünü müəyyən edib müvafiq orqanlara bildirmək öhdəliyi qoyulur; bu öhdəlik yerinə yetirilmədikdə əlavə sanksiyalar tətbiq edilir.
Bu yanaşma həm məsuliyyətdən yayınmanın qarşısını alır, həm də faktiki sürücünün müəyyənləşdirilməsini stimullaşdırır.
Digər tərəfdən, Fransa və İtaliya kimi ölkələrdə cərimələrlə yanaşı sürücülük vəsiqəsi üzrə bal sistemi tətbiq olunur və burada əsas prinsip qayda pozuntusunu törədən şəxsin dəqiq müəyyən edilməsidir. Bu səbəbdən avtomobil sahibindən sürücünün kimliyini açıqlamaq tələb olunur, əks halda əlavə hüquqi məsuliyyət yaranır.
Daha inkişaf etmiş rəqəmsal infrastruktura malik Estoniya kimi ölkələrdə isə elektron hökumət platformaları vasitəsilə avtomobilin faktiki istifadəçisi real vaxt rejimində qeydiyyata alınır və məsuliyyət birbaşa həmin şəxsə yönləndirilir.
Bəzi dövlətlərdə, xüsusilə şirkət avtomobilləri üçün, istifadəçilərin əvvəlcədən sistemdə qeydiyyatı kimi xüsusi mexanizmlər də tətbiq edilir.
Ümumilikdə beynəlxalq praktika göstərir ki, problemin effektiv həlli üç əsas istiqamətdə mümkündür.
Birincisi, avtomobil sahibinin məsuliyyət dairəsinin hüquqi baxımdan dəqiq müəyyənləşdirilməsi və real sürücünü açıqlamaq öhdəliyinin gücləndirilməsidir.
İkincisi, rəqəmsal qeydiyyat sistemləri vasitəsilə nəqliyyat vasitəsinin faktiki istifadəçisinin operativ identifikasiyasıdır. Üçüncüsü isə, cərimə və bal sistemlərinin birbaşa qayda pozuntusunu törədən şəxsə tətbiq olunmasıdır.
Əks halda etibarnamə mexanizmi sui-istifadəyə açıq qalır və bu, həm hüquqi ədalət prinsiplərinə, həm də yol hərəkəti təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərir.
Bu baxımdan mövcud problem texniki xarakterdən daha çox hüquqi və idarəetmə mexanizmlərinin yetərincə inteqrasiya olunmaması ilə bağlıdır və məqsədyönlü islahatlar vasitəsilə aradan qaldırıla biləcək məsələlər sırasına daxildir".
Elmir Heydərli
11:30 27.04.2026
Oxunuş sayı: 867
