Zelenskinin səfəri: Enerji və güc oyunu

Qəbələdə keçirilən görüşü yalnız diplomatik səfər kimi oxumaq yanlış olardı. Bu səfər daha çox dəyişən dünya nizamında Azərbaycanın rolunun yenidən təsdiqlənməsi, Ukraynanın isə,yeni dayaqlar axtarışı kimi başa düşülməlidir. Burada əsas məsələ təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlər deyil; məsələ regionun gələcək güc balansıdır.

Zelenskinin Azərbaycana səfərinin zamanlaması təsadüfi deyil. Bu səfər eyni anda bir neçə geosiyasi təzyiq xəttinin aktivləşdiyi dövrdə baş verir. Ermənistan daxilində mümkün siyasi dəyişikliklər, Rusiyanın bu prosesdə aktiv rol oynamaq niyyəti, İran ətrafında hərbi-siyasi gərginliyin artması və Avropanın enerji böhranı – bütün bu faktorlar bir nöqtədə kəsişir. Bu kəsişmə nöqtəsi isə, coğrafi və strateji baxımdan Azərbaycandır.

Ermənistan istiqamətində baş verən proseslər region üçün latent təhlükə mənbəyidir. Moskvanın İrəvanda siyasi konfiqurasiyanı dəyişmək istəyi, Paşinyanın zəiflədilməsi və daha loyal bir rəhbərliyin hakimiyyətə gətirilməsi ehtimalı yalnız daxili siyasi məsələ deyil. Bu, eyni zamanda Qarabağ məsələsinin yenidən aktiv fazaya qaytarılması riskini də özündə daşıyır. Belə bir ssenaridə region yenidən qeyri-sabitlik zonasına çevrilə bilər. Azərbaycan isə, bu riskləri öncədən görərək balanslı, lakin prinsipial mövqe nümayiş etdirməyə çalışır. Zelenskinin səfəri bu kontekstdə təkcə ikitərəfli münasibət deyil, həm də mümkün regional ssenarilərə qarşı koordinasiya cəhdi kimi oxunmalıdır.

İran istiqaməti isə, daha geniş və daha təhlükəli geosiyasi xəttdir. ABŞ–İsrail–İran gərginliyi artıq yalnız diplomatik ritorika səviyyəsində deyil; bu, yenidən real hərbi qarşıdurma ehtimalı daşıyan bir vəziyyətdir. Körfəzdə enerji daşımalarının risk altına düşməsi qlobal enerji bazarında ciddi dalğalanmalara səbəb olur. Belə bir vəziyyətdə alternativ marşrutların aktuallaşması qaçılmazdır. Bu alternativlər arasında isə, ən real və sabit variantlardan biri Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhlizdir.

Bu nöqtədə Avropanın maraqları açıq şəkildə görünür. Avropa artıq yalnız enerji resursu axtarmır; o, eyni zamanda təhlükəsiz və davamlı logistika xətti axtarır. Rusiyadan asılılığın azaldılması siyasəti fonunda Azərbaycan həm enerji təchizatçısı, həm də tranzit ölkə kimi ön plana çıxır. İran ətrafında müharibə riskinin artması isə, bu prosesi daha da sürətləndirir. Zəngəzur dəhlizinin gecikməsi və ya qeyri-müəyyənliyi isə, Gürcüstan marşrutunun əhəmiyyətini artırır. Bu isə, Azərbaycanın Qara dəniz və Türkiyə üzərindən Avropaya çıxışını daha strateji edir.

Zelenskinin bu kontekstdə Azərbaycana səfəri Ukraynanın yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşma cəhdidir. Müharibə şəraitində olan Ukrayna yalnız hərbi dəstəyə deyil, həm də enerji, logistika və diplomatik dəstəyə ehtiyac duyur. Azərbaycanın bu üç istiqamətdə potensialı Ukrayna üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu səbəbdən də səfərin əsas müzakirə mövzularından biri energetika və təhlükəsizlik olur. Tərəflər energetika sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyi müzakirə ediblər və bu sahədə ciddi perspektivlər mövcuddur .

Qəbələnin görüş məkanı kimi seçilməsi isə, ayrıca strateji mesaj daşıyır. Bakı siyasi və diplomatik vitrin rolunu oynayırsa, Qəbələ daha çox “sakit diplomatiya”nın həyata keçirildiyi məkandır. Bu seçim tərəflərin yalnız rəsmi bəyanatlarla kifayətlənmədiyini, daha dərin və konkret məsələləri müzakirə etdiyini göstərir. Bu, həm də görüşün müəyyən dərəcədə mediadan uzaq, daha strateji xarakter daşıdığını göstərir.

Bəyanatların dili isə ayrıca analiz tələb edir. İlham Əliyevin çıxışında “ərazi bütövlüyü” və “suverenlik” anlayışlarının vurğulanması yalnız diplomatik etiketi yerinə yetirmək deyil; bu, həm də regionda mümkün dəyişikliklərə qarşı siyasi mövqenin açıq ifadəsidir. Zelenskinin “təhlükəsizlik bir nömrəli sahədir” ifadəsi isə, münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bu, artıq klassik diplomatik münasibətlərdən daha çox strateji tərəfdaşlıq modelinə keçidin siqnalıdır .

Ən diqqət çəkən məqamlardan biri isə, Ukraynanın Azərbaycanda sülh danışıqlarının keçirilməsi ideyasını açıq şəkildə dilə gətirməsidir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə neytral və etibarlı platforma kimi qəbul olunduğunu göstərir. Rusiya tərəfinin də bu ehtimalı istisna etməməsi Bakının diplomatik çəkisinin artdığını sübut edir . Bu isə, Azərbaycanın yalnız regional deyil, artıq qlobal səviyyədə vasitəçilik potensialına malik olduğunu göstərir.

Bu kontekstdə GUAM məsələsi də yenidən aktuallaşır. Uzun müddət passiv qalan bu platforma yeni geosiyasi reallıqlar fonunda yenidən aktivləşə bilər. Azərbaycan və Ukrayna arasındakı intensivləşən əməkdaşlıq bu birliyin funksional hala gətirilməsi üçün real zəmin yaradır. Xüsusilə enerji və tranzit məsələləri GUAM-ın yenidən dirçəlməsi üçün əsas katalizator ola bilər.

Azərbaycanın Ukrayna vasitəsilə Avropaya yeni enerji yolu açmaq potensialı isə, artıq yalnız nəzəri müzakirə deyil. Qara dəniz üzərindən enerji ötürülməsi, elektrik xətləri və LNG layihələri bu istiqamətdə konkret perspektivlər yaradır. Ukrayna burada həm tranzit ölkə, həm də bazar rolunu oynaya bilər. Bu isə, Azərbaycanın enerji strategiyasını daha da genişləndirir və onu yalnız regional deyil, qlobal enerji oyunçusuna çevirir.

Bütün bu faktorları birləşdirəndə ortaya belə bir nəticə çıxır: Zelenskinin Azərbaycana səfəri təkcə ikitərəfli münasibətlərin inkişafı deyil, daha geniş geosiyasi transformasiyanın bir hissəsidir. Bu səfər Azərbaycanın yeni dünya düzənində tutduğu mövqeni gücləndirir və onun strateji əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir.

Dünya sürətlə dəyişir. Enerji marşrutları, siyasi ittifaqlar və təhlükəsizlik arxitekturası yenidən qurulur. Bu dəyişikliklər fonunda coğrafiya yenidən dəyər qazanır. Azərbaycan isə, bu coğrafiyanın mərkəzində yerləşir. Bu üstünlüyü düzgün istifadə etmək isə, artıq yalnız siyasi məsələ deyil, strateji zərurətdir.Zelenskinin səfəri bu zərurətin fərqində olan iki ölkənin ortaq addımı kimi tarixə düşə bilər. Bu addımın nəticələri isə, yalnız bu gün üçün deyil, gələcək onilliklər üçün müəyyənedici ola bilər.