Kəlağayı: Tarixi və mədəni dəyərləri özündə əks etdirən nümunə

Zaman keçsə də, kəlağayı ilə bağlı dəyərlər və simvolik mənalar unudulmur, əksinə, yeni nəsillər tərəfindən yenidən mənimsənilir. Bu istiqamətdə keçirilən tədbirlər həm mədəni irsin yaşadılmasına, həm də onun müasir dövrə uyğun təqdim olunmasına şərait yaradır. Bildirək ki, Kəlağayı Azərbaycan qadınının zərifliyini və milli kimliyini ifadə edən qədim mədəni dəyər kimi bu gün də aktual olaraq qalır.

Kəlağayının tarixi,  incəliyi,  zərifliyi və mənəvi dəyəri barədə mütəxəssislər Crossmedia.az-a açıqlama verib.

“Dünya Azərbaycan Qadınları” Birliyinin rəhbəri Qəmbərova Xatirə dünyanın müxtəlif ölkələrində ziyalı, ictimai fəal xanımları tanımaq, onlarla azərbaycançılıq ideyası ətrafında birləşib birgə fəaliyyət göstərmək marağı ilə həyata keçirdiyi layihələrin gerçəkləşdiyini qeyd edib: "2019-cu ildən online layihələr həyata keçirərək milli-mənəvi dəyərlərimizi, adət-ənənələrimizi, mədəniyyətimizi, ana dilimizi qoruyub saxlamaq və gələcək nəsillərə ötürmək istiqamətində bir çox layihələrin ideya müəllifi, rəhbəri olmuşam. Bunlardan milli-mənəvi dəyərlərimizdən olan kəlağayımızın təbliğ olunması üçün layihələrimizi qeyd edə bilərəm. Xurşudbanu Natavanın 190 illiyinə Rusiya Azərbaycan Qadınları Birliyinin xanımları kəlağayı ilə Xurşudbanu Natavan obrazında ”Əgərçi xoşdu mənə ətri, həm səfası gülün” şeirinə video hazırladıq. M.Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasını dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan xanımlarla kəlağayılarla obrazlar yaratmaqla video çarx hazırladıq. Mən bu layihələrdə iştirakçılardan kəlağayıda çıxış etmələrini xahiş edirdim. Təbii ki, kəlağayı çoxlarında yox idi, onlar məhz bizim layihələrə görə kəlağayılar əldə etməyə başladılar".

O həmçinin qeyd edib: "Xanımlar kəlağayı əldə edərkən şəxsən mənə təşəkkür edirdi ki, sayənizdə kəlağayımız oldu. Düşündüm ki, bu layihələrimiz tək təşkilat üzvləri ilə deyil beynəlxalq müsabiqələrlə daha gözəl nəticələr verə bilər, kəlağayılarımızı daha çox təbliğ edib sevdirə bilərik. Beləliklə, dünya Azərbaycan qadınları arasında kəlağayı müsabiqəsi keçirmək qərarına gəldim və bu təklifim çox bəyənildi. Azərbaycan Respublikası Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyeva tərəfindən Azərbaycan kəlağayı sənətinin “Qadın ipək baş örtüyü olaraq kəlağayının ənənəvi hazırlanma və daşınma mədəniyyəti və onun simvolikası” adı ilə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsi və dünyaya təqdim olunmasının 10 illik yubileyi münasibətilə dünya azərbaycanlı qadınları arasında “Azərbaycan qadınının gözəllik rəmzi - Kəlağayı” müsabiqəsi keçirdik. Müsabiqədə münsiflər heyətinin sədri Əməkdar İncəsənət Xadimi, tanınmış modelyer Fəxriyyə Xələfova olmaqla dünyanın bir çox ölkələrindən münsiflər heyətində lider xanımlar yer aldılar. Müsabiqəyə Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə, Fransa, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Rumıniya, İordaniya, Kanada və digər ölkələrdən 600 obrazla 250-dən çox xanım iştirak etdi. Azərbaycanlı xanımlarla yanaşı başqa millətlərin xanımları da bu müsabiqəyə maraq göstərib iştirak etdilər.

Layihənin ideya müəllifi və rəhbəri kimi bu layihənin uğurlu olmasını qeyd edə bilərəm. Kəlağayı uzun illər muzey eksponatına çevrilmişdir. Bizim əsas məqsədimiz o idi ki, müasir geyimlərimizdə kəlağayının istifadə olunmasını gündəmə gətirək. Biz bu layihə ilə kəlağayıya yeni nəfəs verməyə nail olduq. Bu layihələr bizə kəlağayıya dəyər verən, müasir dövrümüzdə də kəlağayıdan istifadə edən gözəl xanımlar tanıtdı. Müsabiqədə belə nəticəyə gəldik ki, kəlağayımız daha geniş təbliğ olunmalıdır, çünki əksəriyyət kəlağayını yanlış tanıyır, yəni tanımırlar. Çox xanımlar istifadə etdiyi kəlağayı adı ilə satılan, amma ipək olmayan baş örtükləri idi. Biz hər bir iştirakçıya əsl kəlağayı necə olmalıdır onu çatdırmağa çalışmışıq ki, gələcək layihələrimizdə təbii kəlağayıdan istifadə etsinlər, əsas da kəlağayını tanısınlar. Kəlağayını təbliğ etmək, onu gələcək nəsillərə mədəni irs olaraq ötürmək hər birimizin borcudur. Bu istiqamətdə layihələrimizi davam etdirməyi düşünürük".

Kanadada Azərbaycan Qadınlarının Dəstək Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü Yeganə Cəfərova isə kəlağayının rənglərinin mənasına toxunub: "Kəlağayının müxtəlif rəngləri var. Hər rəng bir həyatla,  tariximizlə,  sevgi ilə bağlıdır. Qırmızı rəng- sevgi,  həyat eşqi,  gənclik və ailə həyatının rəmzidir. Adətən  cavan qız gəlinlər qırmızı kəlağayı geyinərdilər.  O zamanlardan gəlin aparılan maşına da qırmızı kəlağayı sərərdilər.  İçəri girərkən evin qapısına bağlayardılar ki, bu evdə toy olur.   Nişanlanarkən qızların çiyninə salardılar. Ağ kəlağayı- saflıq,  sədaqət,  təmizlik,  ehtiram,  qabiliyyətin rəmzidir.   Qara kəlağayı-  matəm rəmzi kimi  istifadə olunurdu. Hansı evə yas düşdü onun qapısına qara kəlağayı bağlayardılar. Həmçinin,  o həyatın dərinliyini ifadə edir. Yaşıl,  qəhvəyi kəlağayılar isə yaşlı və orta yaşda olan xanımların üstünlük verdiyi rənglərdir. Hər yerdə geyinə bilərdilər. Sarı kəlağayı-  xoşbəxtlik kimi dəyərləndirilir və hər yaşda xanımlarımız geyinə bilərdi".

Y.Cəfərova kəlağayının üzərindəki naxışlarla bağlı da danışıb: "İndiyə qədər ən geniş yayılmış naxış buta olmuşdur. Belə ki,  buta alov,  od,  sonsuzluq və kainatın nizamını simvolizə edir. Kəlağayının kənarında olan haşiyələr qoruyucu kimi simvolizə edilir. Nəbati elementlər-  burada ağaclarla, budaqlar  əks olunub. Biz cavanlar öz milli adət- ənənələrimizdən, soykökümüzdən məcburi olaraq uzaqlaşdırılmışıq. Əslində kəlağayı müasir geyimlərlə çox yaraşır. Mən hər zaman tələbələrimin qarşısında kəlağayını çiynimdən yerə qoymamışam.  2024-cü ildə "Azərbaycan qadınlarının gözəllik rəmzi" kəlağayı müsabiqəsi keçirilmişdi. Həmin müsabiqəyə dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan qadınlar qoşuldular .  Biz ikinci yeri tutduq. Mən də davamı olaraq  müsabiqə keçirdim. Əgər kəlağayı mənəvi dəyəri yüksək bir şey kimi qəbul edilibsə, biz niyə onu geyinməyək? Kəlağayı bizim kimliyimizdir,  zərifliyimizdir".

Tarixçi, Kəlağayı dizayneri Nigar Həziyeva isə kalağayının tarixinə yer verib. Onun sözlərinə görə, əsrlər boyu Azərbaycandan İpək yolu keçib və Kür ətrafı rayonlar ipəkçilik və baramaçılıqla məşğul olublar. Bunun nəticəsində ipək istehsalı formalaşıb və ticarətdə istifadə olunub: "Sonradan ipəyə rəng qatılması ideyası yaranıb. O dövrdə təbii boyalardan istifadə olunurdu: sumağ, soğan qabığı, sarı ağac, nar qabığı və digər təbii rənglər. Bəzən bir neçə rəng qarışdırılaraq müxtəlif çalarlar əldə edilirdi. Məsələn, məndə bir kəlağayı var, “Al-yaşıl” adlanır. Üzərində heç bir naxış yoxdur. Sadəcə dörd yerə bölünüb və çox maraqlı bir örpəkdir. Bu kəlağayı mənə illərdir kökümə, soyuma, ulu nənələrimdən qalıb. Yaşı tam bəlli deyil, amma bilirəm ki, biri İncəsənət Muzeyindədir, biri də məndədir. Sonradan kəlağayı üzərində naxışlar vurulmağa başlanıb. Naxışlar təbiətdən götürülərək dağları, günəşi, quşu və bitkiləri əks etdirib. Daha sonra ipək üzərində parafin və kanifol istifadə edilərək yuma prosesləri aparılıb, nəticədə yay və qış kəlağayıları fərqlənib. Qış kəlağayısında parafin çatladığı üçün rənglərin naxışların arasına keçməsi ustalar tərəfindən qüsur sayılsa da, bu, əslində əl işinin xüsusiyyətidir. Bugünkü dövrdə heç bir kəlağayı bir-birinə bənzəmir. Hər ustanın öz rəng çaları və üslubu var. Kəlağayı tək rəngdən və ya tək naxışdan ibarət deyil, onların vəhdəti ilə milli örpək formalaşır. O dövrlərdə çeşid az idi: qırmızı, yeləni, heyratı kimi növlər vardı. Zamanla hər bölgənin özünəməxsus xalça ornamentləri və butaları kəlağayıya da köçürülüb".

N.Həziyeva bildirib ki, kəlağayını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun kənar haşiyəsi və mərkəz hissəsidir: " Butaların özünəməxsus mənaları var və onlar Azərbaycan ornament sənətində mühüm yer tutur. Müasir dövrdə kəlağayıya müxtəlif dizaynlar verilsə də, onun milli xüsusiyyəti qorunmalıdır. Kəlağayı Azərbaycan xanımının zərifliyini və milli dəyərini ifadə edən örpəkdir. Onun düzgün təbliği vacibdir. Gənclər arasında kəlağayının yayılması üçün maarifləndirmə aparılmalıdır. Sovet dövründə istehsal azalsa da, son illərdə ənənə yenidən canlanıb. Kəlağayı həm şad, həm də xüsusi günlər üçün istifadə olunur. Keçmişdə rənglərin simvolik mənaları da olub. Müasir dövrdə sənətkarlar kəlağayı üzərində Azərbaycan tarixi və ornamentlərini əks etdirən yeni nümunələr yaradırlar. Məqsəd milli irsin qorunması və düzgün təbliğidir. Mən  2 il bundan öncə kəlağayı yarışmasına  üzərində işlədiyim kəlağayıları göndərdim. Düşünməzdim ki,  ikinci yerin qalibi olacam.  Hər kəs kəlağayı taxmışdı deyə, tədbirdə çox gözəl abu-hava var idi.  Nə yaxşı ki, müsabiqəni təşkil edən Xatirə xanımı tanışam".

Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB- nin sədri, Kəlağayı Muzeyinin direktoru Güllü Eldar Tomarlı isə Kəlağayının gözəlliklərini təbliğ  edib: "Kəlağayı bizim üçün çox müqəddəsdir, çünki kəlağayımızı nənələrimiz örtüblər, qoruyublar, sandıqda saxlayıblar. Və bugünkü nəsil də də, bizdən öncəki nəsil də analarımız ona ehtiram və sədaqət göstərərək sandıqlarda saxlayıblar. Hətta bu, yazılmamış bir qanundur, sanki nəsildən-nəsilə gələn bir borc kimi canımıza hopub ki, biz onu qorumalı, saxlamalıyıq və buna da nail olmuşuq. Sadəcə qorumaq və saxlamaq azdır, bunu təbliğ etmək, təqdim etmək və istifadə etmək lazımdır.  Mən də nənəmin mənə verdiyi kəlağayılardan birini saxladım və qorudum. Nənəm əslində mənə tapşırmışdı ki, qızım, bir-iki kəlağayım var idi, biri qara, biri saman rəngində, götür. O saman rəngli kəlağayısını verdi və dedi ki, bunu qoruyun, saxlayın. Mən də kirayədən-kirayəyə köçdüyüm vaxtlarda müxtəlif problemlər yaşasam da, hər zaman o sandıqda nənəmin verdiyi kəlağayını qoruyub saxladım. Çox qorudum, istifadə etməyə başladım və gördüm ki, çox gözəl qarşılanır. İlk dəfə istifadə etməkdə çətinlik çəkdim, düşündüm ki, insanlar baxıb deyəcək ki, bu nədir, keçmişin bir parçasıdır. Amma istifadə etdim və gördüm ki, çox yaxşı qarşılanır. Ondan sonra da kəlağayını alıb demək olar ki, hər gün istifadə edirəm. Onun rəngləri və naxışları təbiətdən alınır. Rəngləri və naxışları ustalar tərəfindən, hər ustanın öz düşüncəsinə uyğun şəkildə işlənir".

G.Tomarlı keçmişdə kəlağayların  daha sadə olduğunu deyib:

"Hətta rəngli kəlağaylar da olurdu: qırmızı, qızılı, şəhərayi rənglər və onların da yelənləri olurdu.

Bəzən xallı, noxud naxışlı kəlağaylar olurdu. Rənginə görə də adlandırılırdı: sarı kəlağayı və s. Bəzən qara kəlağayı olurdu, üzərində noxud kimi xallarla... Kəlağayı ona görə bu qədər xüsusi hesab olunur ki, təbiətin nemətidir. Tutu yarpağından ipək qurdu yetişir, barama əmələ gətirir və həmin baramadan saf ipək alınır, sonra bu ipəkdən parça toxunur. Kəlağayını təsəvvür edin: ipək kimi zərif görünsə də, polad kimi möhkəmdir. Üzərindən illər keçsə də, yenə öz gözəlliyini saxlayır. Kəlağayının bir anlamı da var: sülh rəmzidir, mübahisələri dayandıran bir simvol kimi qəbul olunur. Ona görə kəlağayı çox sınaqlardan keçib, böyük zəhmətlə formalaşıb. Keçmişdə kəlağayı bizim danışıq vasitəmiz idi, o vaxt telefonlar yox idi. Qapılara kəlağayı asılaraq toy olacağı bildirilirdi. Zurnacılar da əsasən qoluna bağlanırdı, yaxşı saz ifa edən aşıqların sazlarına bağlanırdı. Yəni kəlağayının yeri hər yerdə görünür. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil olunubdur. Beləliklə, 26 noyabr Azərbaycan kəlağayı günü kimi qeyd olunur və biz də bunu ənənəvi olaraq kəlağayı bayramı kimi keçiririk. Hər il tədbirlər keçiririk, müxtəlif şəhərlərdə və mədəniyyət mərkəzlərində bu təbliğatı aparmışıq. Kəlağayı muzeyi yaratmışıq, orada yüzdən artıq kəlağayımız var və qorunur. Layihələr hazırlamışıq, sənədli filmlər və kitablar ərsəyə gətirmişik. Sərgilər, festivallar və kəlağayı bayramları keçiririk. Bunların hamısı kəlağayı təbliğinə çox böyük təsir edir".

Fatimə Məmmədova