Texnologiya,Sosium

Süni intellekt və etika: təhlükəsiz rəqəmsal cəmiyyət

“Bir kafedə pəncərəyə söykənib çayı qarışdıran birini görürsən. Telefonu masanın üstündədir, ekranı qaranlıqdır. Halbuki rəqəmlər başqa mənzərə göstərir: araşdırmalara görə, müasir insan gün ərzində telefonuna orta hesabla 90 dəfədən çox baxır. Sosial platformalar istifadəçinin diqqətini bir mövzuda cəmi 7–8 saniyə saxlaya bilir. Amma o, bu statistikaların içində dayanıb. Heç nə gözləmir. Sadəcə sükutun içində qalmaq istəyir. Bu səhnə tək bir adama aid deyil. Başqa bir masada isə sən oturmusan. Telefon yenə yanındadır, amma bu dəfə ona baxmamaq şüurlu qərardır. Çünki artıq texnologiya təkcə həyatımızı asanlaşdırmır, davranışlarımızı formalaşdırır. Süni intellekt isə bu prosesin mərkəzində dayanır. Aldous Huxleynin “Brave New World” romanında texnologiya insanların duyğu və düşüncələrini manipulyasiya edir, bu gün də alqoritmlər oxşar rol oynayır, amma daha görünməz, daha səmimi üsullarla”.

Bir mətn içində iki səhnəni oxudunuz. Bu iki səhnə iki ayrı mətnin başlanğıcıdır. Bəzi cümlələr süni intellekt tərəfindən yazılıb, digəri insan qələminin məhsuludur. Amma oxucu üçün bu fərqi ayırd etmək, hansı sətirlərin kimə aid olduğunu tapmaq getdikcə çətinləşir. 2024-cü ildə aparılan eksperimentlərdə istifadəçilərin böyük əksəriyyəti süni intellekt tərəfindən yazılmış mətni insan yazısından ayıra bilməyib. Problem texnologiyanın varlığı deyil. Problem onun insan dilini, duyğusunu və düşüncə tərzini təqlid edə bilməsidir.

Süni zəkanın cəmiyyətə təsirini araşdırmaq üçün vətəndaşlara üz tutduq. Aparılan sorğuda müsahiblərə süni intellekt tərəfindən yaradılmış bir məhsul təqdim olundu və onlardan həmin kontentin süni zəka məhsulu olub-olmadığını təxmin etmələri istəndi. On iştirakçıdan yalnız üçü düzgün cavab verdi. Maraqlıdır ki, onlar da yalnız sosial platformalarda həmin məzmunun süni intellekt tərəfindən hazırlandığını öyrəndiklərini qeyd etdilər. Sorğuda iştirak edən digər vətəndaşlar süni intellektin faydalarını qəbul etsələr də, onun yaratdığı risklərdən də narahatdırlar. Sakin Ayşə Cəfərli qeyd edir ki, süni intellekt işləri asanlaşdırsa da, şəxsi məlumatların necə istifadə olunduğu barədə şəffaflıq olmadıqda texnologiyanın təhlükəli ola biləcəyini düşünür: “İşimiz asanlaşır, amma şəxsi məlumatlarımızın necə istifadə edildiyini bilmirik. Etik qaydalar olmadan bu texnologiya təhlükəli ola bilər”. Qüdrət Əliyev isə diqqəti insan faktoruna yönəldir: “Texnologiya inkişaf etməlidir, amma insan düşüncəsini tam əvəz etməməlidir”. Mehriban Əsədlinin fikrincə isə əsas məsələ düzgün nəzarətdir: “Süni intellekt düzgün idarə olunarsa, təhlükəsiz və ədalətli rəqəmsal cəmiyyət mümkündür”.

İnformasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssis Elvin Həsənov bildirir ki, hazırda süni intellekt əsasən biznes, sənaye və təhsil sahələrində aktiv istifadə olunur: “Müasir dövrdə süni zəkadan əsasən biznes və sənaye məqsədilə istifadə edilir. Həmçinin təhsil məqsədilə də istifadə edildiyini görürük ki, hər hansı bir material lazım olduğu təqdirdə əlçatanlığımız olur. Eləcə də sənaye məqsədilə istifadə etdiyimiz təqdirdə vaxt və resursların qənaət edilməsinə gətirib çıxarır. Biznes məsələsinə gəldikdə isə hər hansı bir planın yaradılmasına kömək edir”.

Bir vaxtlar süni intellekt yalnız filmlərdə mövcud idi. “2001: A Space Odyssey”, “Ex Machina”, “Her” filmləri buna nümunə ola bilər. Hər üç film texnologiyanın gücünü göstərməklə yanaşı, etik sualları da ortaya qoyur.

Bu gün süni intellekt hansı xəbərləri oxuyacağımızı, hansı videoları görəcəyimizi, hansı musiqini dinləyəcəyimizi, hətta hansı məhsulu alacağımızı müəyyənləşdirir. Sosial şəbəkə alqoritmləri istifadəçinin diqqətini saxlamaq üçün məzmunu filtrdən keçirir. Bu isə informasiyanın neytral ötürülməsini yox, istifadəçini yönləndirməyi hədəfləyir.

Sadə bir misalla desək, on il əvvəl dərs tapşırığını başa düşməyən şagird valideyninə müraciət edirdisə, bu gün süni intellektdən bir kliklə cavab alır. Sosial şəbəkələrdə yayılan “Dərslərini ChatGPT-yə etdirən balaca” videosu sadəcə gülməli video kontent deyil. Bu, təhsildə məsuliyyət və öyrənmə anlayışının dəyişdiyini göstərən real faktdır. Hətta metroda tibbi sualını süni intellektə ünvanlayan yaşlı kişi də eyni tendensiyanın başqa tərəfidir. Burada artıq ciddi sual yaranır: yanlış cavab verilərsə, məsuliyyət kimə aiddir? Bu sual Yuval Noah Hararinin “Homo Deus” kitabında toxunduğu insan və mexanizm əlaqəsini xatırladır: texnologiya getdikcə həyati qərarları alır, amma məsuliyyət hələ də insana məxsus olaraq qalır. Bu gün süni intellekt tərəfindən yaradılan mahnılar milyonlarla dinlənir. Bəzi platformalarda süni intellekt vasitəsilə yaradılmış səs və görüntülər real sənətçilərin adından yayılır. Deepfake texnologiyası ilə tanınmış şəxslərin danışdığı, amma əslində, heç vaxt demədiyi sözlər yayılır. Bu da gün keçdikcə süni intellekt və etika məsələsini dəfələrlə gündəmə gətirir.

Demək mümkündür ki, 2023–2024-cü illərdə ABŞ, Avropa və Asiyada yayılan deepfake videolar ictimai rəyə təsir göstərib, yanlış məlumatların yayılmasına səbəb olub. Bu, artıq ictimai təhlükəsizlik problemidir. Nicholas Carrın “The Shallows” kitabında vurğuladığı kimi, texnologiya diqqəti yayındırmaqla yanaşı, fərdi və cəmiyyət səviyyəsində qərarverməyə təsir edir. Çünki təhlükəsiz rəqəmsal cəmiyyət yalnız serverlərin qorunması ilə ölçülmür. O, insanların gördüyünə və oxuduğuna inanıb-inanmaması ilə ölçülür. Bu da özü ilə bərabər, “media savadlılığı” termini ətrafında düşünməyə vadar edir.

Bəs təhlükəsiz rəqəmsal cəmiyyət nədir? Süni intellekt tərəfindən yaradılan məzmunun açıq şəkildə qeyd edildiyi, şəxsi məlumatların qorunduğu, saxta informasiya ilə real faktın ayırd edilə bildiyi, son qərarın insan tərəfindən verildiyi cəmiyyətdir. Bu prinsiplər olmadıqda texnologiya inkişaf aləti olmaqdan çıxır, manipulyasiya vasitəsinə çevrilir.

Süni intellekt jurnalistikada həm fürsət, həm də riskdir. Avtomatik yazılmış xəbərlər, yoxlanılmamış məlumatlar, süni şəkildə yaradılmış görüntülər informasiya mühitini çirkləndirir. Oxucu artıq xəbəri oxuyarkən sual verir: bu fakt yoxlanılıb, yoxsa alqoritm tərəfindən yaradılıb? Bu sualın artması jurnalistikanın əsas funksiyasını, etibarlı informasiya ötürmək missiyasını zəiflədir.

Əslində, təhlükə texnologiyada yox, nəzarətsizlikdədir. Süni intellekt nə yaxşıdır, nə də pis. O, yalnız bir vasitədir, vicdan və məsuliyyət sahibi deyil. Təhlükəsiz rəqəmsal cəmiyyət süni intellekti qadağan etməklə yox, onu etik, şəffaf və məsuliyyətli şəkildə idarə etməklə mümkündür. Bu çərçivələri isə texnologiya yox, insan müəyyənləşdirir.

Bu gün seçim hələ də bizim əlimizdədir. Ya süni intellekti dəyərlərimizə uyğun şəkildə yönləndirəcəyik, ya da bir gün anlayacağıq ki, təhlükə texnologiyanın özündə yox, ona nəzarətsiz verdiyimiz gücdədir.

Müəllif: Məryəm Abdullazadə, Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika ixtisasının IV kurs tələbəsi

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi və “AzerGold” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən “Kreativ Media - Bakı” adlı məzmun müsabiqəsinin qalibi seçilib.

🖨 Çap et

13:49 10.03.2026

Oxunuş sayı: 106