Sosium

“Məni basdırınız, üsyan ediniz...” – Taras Şevçenko

"Mən öləndə, məni basdırarsınız,

Yüksək bir təpədə, bir dağ başında.

Elə bir yerdə ki, görünsün yalnız

O gözəl Ukrayna... Onun daşında"

Bu gün anadan olmasının ildönümü olan Taras Şevçenko – Ukrayna milli ədəbiyyatının siması və azadlıq şairidir.

Taras Şevçenko Ukrayna ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən biri, şair, yazıçı və rəssam kimi dünya mədəniyyətində mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən hesab olunur.

O, təkcə bədii yaradıcılığı ilə deyil, həm də Ukrayna xalqının milli şüurunun formalaşmasında oynadığı rol ilə tanınır. Şevçenko XIX əsrdə Ukraynanın sosial-siyasi həyatında mühüm təsirə malik olan ziyalı kimi tarixə düşüb. Onun əsərlərində azadlıq ideyası, sosial ədalət, xalqın taleyi və milli kimlik məsələləri əsas mövzular kimi ön plana çıxır.

Taras Şevçenko 1814-cü ildə Ukraynanın Morintsı kəndində kasıb kəndli ailəsində dünyaya gəlib. O dövrdə Ukrayna əraziləri Rusiya imperiyasının tərkibində idi və Şevçenko serf ailəsində doğulmuşdu.

Serflik sistemi kəndlilərin torpaq sahibinə bağlı olduğu və azad yaşamaq hüququndan məhrum edildiyi ağır sosial quruluş idi. Şairin uşaqlıq illəri yoxsulluq və çətinliklər içində keçmişdi. Hələ uşaq yaşlarında valideynlərini itirməsi onun həyatına böyük təsir göstərmişdir. Yetim qalan Şevçenko erkən yaşlarından müxtəlif işlərdə çalışmaq məcburiyyətində qalmışdır.

Onun həyatı 14 yaşında daha da dəyişdi. Gənc Taras torpaq sahibi Pavel Engelhardtın xidmətində işləməyə başladı və sahibinin yanında müxtəlif işlər görürdü. Engelhardt onu əvvəlcə Vilnüsə, daha sonra isə Sankt-Peterburqa apardı.

Məhz bu şəhərdə Şevçenkonun istedadı üzə çıxmağa başladı. O, rəssamlığa böyük maraq göstərir və boş vaxtlarında şəkillər çəkirdi. Onun bu qabiliyyəti bəzi ziyalıların və rəssamların diqqətini çəkdi.

Nəticədə bir qrup sənət adamı və xeyriyyəçi 1838-ci ildə pul toplayaraq Şevçenkonu serflikdən azad etdilər. Bu hadisə onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu.

Azadlıq qazandıqdan sonra Taras Şevçenko Sankt-Peterburq Rəssamlıq Akademiyasında təhsil almağa başladı. Burada o, məşhur rəssam Karl Bryullovun rəhbərliyi altında təhsil aldı və rəssamlıq sahəsində də ciddi nailiyyətlər qazandı.

Akademiyada təhsil aldığı dövr onun həm də ədəbi yaradıcılığının başlanğıcı oldu. Bu illərdə o, Ukrayna xalqının tarixini, folklorunu və həyatını dərindən öyrənir, xalqın taleyi ilə bağlı düşüncələrini şeirlərə çevirirdi.

1840-cı ildə Şevçenkonun ilk şeir kitabı olan “Kobzar” nəşr olundu. Bu kitab Ukrayna ədəbiyyatında böyük hadisə kimi qiymətləndirildi və müəllifə geniş şöhrət gətirdi. “Kobzar”da yer alan şeirlər Ukrayna xalqının həyatını, keçmişini və azadlıq arzularını poetik dillə təsvir edirdi.

Bu kitab sonralar Ukrayna milli ədəbiyyatının ən mühüm əsərlərindən biri hesab edildi. Şevçenko öz yaradıcılığı ilə Ukrayna dilində poeziyanın inkişafına böyük töhfə verdi və milli ədəbi dilin formalaşmasına təsir göstərdi.

Şairin yaradıcılığında tarixi və siyasi mövzular xüsusi yer tuturdu. Onun “Haidamaky” adlı poemasında XVIII əsrdə Ukraynada baş vermiş kazak üsyanı təsvir olunur.

Bu əsərdə xalqın azadlıq uğrunda mübarizəsi və ədalətsizliyə qarşı çıxışı əsas mövzulardan biridir. Digər əsərlərində də Şevçenko imperiya hakimiyyətini tənqid edir və xalqların azad yaşamaq hüququnu müdafiə edirdi.

Onun “The Dream” və “The Caucasus” kimi əsərləri çar Rusiyasının siyasətini açıq şəkildə tənqid edən satirik və siyasi mətnlər kimi tanınır.

Taras Şevçenko yalnız şair və rəssam deyil, həm də ictimai düşüncənin formalaşmasına təsir edən ziyalı idi. XIX əsrin ortalarında Ukrayna ziyalıları arasında milli oyanış ideyaları güclənirdi.

Bu dövrdə o, Ukrayna ziyalılarının yaratdığı gizli siyasi təşkilat olan Kirill və Mefodi Qardaşlığı ilə əlaqə saxlayırdı. Təşkilat slavyan xalqları arasında azadlıq, bərabərlik və federativ dövlət ideyalarını təbliğ edirdi. Lakin çar hakimiyyəti bu fəaliyyəti təhlükəli hesab edərək təşkilatı dağıtdı.

1847-ci ildə Şevçenko həbs edildi və ağır cəzaya məhkum olundu. Çar I Nikolay onun tənqidi şeirlərindən narazı idi və şairi sürgünə göndərdi. O, Orenburq bölgəsində hərbi xidmətə məcbur edildi. Sürgün zamanı ona yazmaq və rəsm çəkmək qadağan edilmişdi.

Buna baxmayaraq, Şevçenko gizli şəkildə yaradıcılığını davam etdirirdi. Bu illər onun həyatının ən çətin dövrü idi və təxminən on il davam etdi.

1857-ci ildə Şevçenko sürgündən azad edildi. Azadlığa qovuşduqdan sonra yenidən yaradıcılığa qayıtdı və əvvəlki kimi ədəbiyyat və incəsənətlə məşğul olmağa başladı.

Onun son illərdə yazdığı əsərlərdə həyatın mənası, insan azadlığı və xalqın taleyi kimi mövzular daha çox fəlsəfi çalarlarla təqdim olunurdu.

Taras Şevçenko 1861-ci ildə Sankt-Peterburqda vəfat etdi. Onun vəsiyyətinə uyğun olaraq cəsədi Ukraynaya gətirildi və Dnepr çayı sahilində dəfn edildi. Bu gün həmin məkan Ukraynanın ən mühüm mədəni və tarixi ziyarət yerlərindən biri hesab olunur.

Şevçenkonun yaradıcılığı Ukrayna xalqının milli kimliyinin formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Onun əsərlərində xalqın azadlıq arzusu, sosial ədalət ideyası və insan ləyaqəti kimi mövzular ön plandadır. Şair Ukrayna dilində yazmaqla milli ədəbiyyatın inkişafına təkan vermiş və xalqın tarixini poeziyada əks etdirmişdir.

Bu gün Taras Şevçenko Ukraynada “milli şair” kimi qəbul olunur. Onun adına universitetlər, küçələr, parklar və mədəniyyət müəssisələri adlandırılmışdır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində onun abidələri ucaldılmışdır və əsərləri bir çox dillərə tərcümə edilmişdir.

Taras Şevçenko yalnız Ukrayna ədəbiyyatının deyil, ümumilikdə dünya mədəniyyətinin mühüm simalarından biri hesab olunur. Onun həyat yolu yoxsulluqdan azadlığa, zülmdən milli oyanışa doğru uzanan bir tarixdir. Yazdığı şeirlər və yaratdığı əsərlər təkcə bir xalqın deyil, bütün insanlığın azadlıq və ədalət arzularını ifadə edən bədii irs kimi bu gün də aktuallığını qoruyur.

Mən öləndə, məni basdırarsınız,

Yüksək bir təpədə, bir dağ başında.

Elə bir yerdə ki, görünsün yalnız

O gözəl Ukrayna... Onun daşında,

Onun tarlasında, geniş çölündə,

Mən öləndən sonra, görüm nələr var!

Sevdiyim Dneprin şən sahilində

Nədən söhbət açır quduz dalğalar!

Mənim Ukraynamdan yuyub aparsa,

Dnepr yad qanını mavi dənizə,

Onda mən sözümü deyərəm qısa,

Unudub tarlanı, dağı… nə isə,