Çökməyəcək Türk milləti: Bakının xilasına yaralanmış arslan kimi gələn Nuru Paşanın anım günüdür
“Nuru Paşa at belində, Türkiyədən, Qarsdan gəlir.
"Azərbaycan!" deyə-deyə, yaralanmış arslan gəlir...
Qığılcımlar səpilsin at nalından, at belinə, Nuru Paşa!”
Hər bir xalqın tarixi, qəhrəmanlarının adı ilə yaşanır. Bəzən tarixdə ortaya çıxan insanları yalnız döyüş meydanları deyil, həm də cəsarətləri, prinsipiallıqları və xalqına bağlılıqları əbədi iz qoyur.
Nuru Paşa, yəni Nuri Killigil bu qəhrəmanlardan biridir.
O, Azərbaycan və Türkiyə tarixində həm hərbi, həm də milli hərbi sənaye sahəsində unudulmaz izlər qoymuşdur. Onun həyatı cəsarət, vətənpərvərlik və fədakarlığın təcəssümüdür.
Nuru Paşa 1890-cı ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərini şəhərin qədim məhəllələrində keçirmiş, erkən yaşlarından hərbi sənətə maraq göstərmişdir.
O, qardaşı Ənvər Paşa kimi hərbi yola qədəm qoymuş və 1906-cı ildə Quru Qoşunları Məktəbinə daxil olmuşdur. Məktəbdə yalnız hərbi bilik deyil, həm də liderlik bacarıqlarını inkişaf etdirmişdir.
1909-cu ildə zabit kimi Osmanlı ordusuna qatılmış, 1911-ci ildə Hərbi Akademiyanı bitirmişdir. Onun cəsarət və bacarığı, Osmanlı ordusunda xidmət etdiyi illərdə tez seçilməsinə səbəb olmuşdur. 1913-cü ildə yüzbaşı, 1916-cı ildə minbaşı, 1918-ci ildə isə yarbay rütbəsinə yüksəlmişdir. Trablusqərb cəbhəsində göstərdiyi igidliklər nəticəsində Altun Ləyaqət medalı, Almaniyanın Dəmir Xaç medalı və Avstriya-Macarıstan dövlətinin fərqlənmə nişanları ilə təltif olunmuşdur.
Buradakı döyüşlər ona gələcəkdə Qafqaz İslam Ordusunda uğurlu komandanlıq üçün qiymətli hərbi təcrübə qazandırmışdır.
Qafqaz İslam Ordusu və Bakı azadlığı
1918-ci ilin əvvəllərində Cənubi Qafqazda baş verən hadisələr Azərbaycan xalqı üçün faciəli olmuşdu. Rus və erməni qüvvələrinin törətdiyi zorakılıqlar xalqın həyatı üçün böyük təhlükə yaratmışdı.
Bu zaman Osmanlı rəhbərliyi tərəfindən Azərbaycan xalqına hərbi yardım göstərilməsi qərara alınmışdır. Belə məqamda Nuru Paşa Qafqaz İslam Ordusunun komandiri təyin edildi. Bu ordu Osmanlı, Azərbaycan və Dağıstan əsgərlərindən ibarət idi. O, faktiki olaraq “paşa” rütbəsinə malik olmasa da, Azərbaycanda fəxri “feriq” rütbəsi ilə komandanlıq etdi.
1918-ci ilin mayında Nuru Paşa və təxminən 20 nəfərlik heyəti ilə Azərbaycana gəldi. Yevlaxda izdihamlı şəkildə qarşılandı və ordunun qərargahı Gəncədə quruldu. Lakin bolşevik və daşnak qüvvələri şəhərə hücum etdi. Qısa müddət ərzində Azərbaycanın milli qüvvələrini məhv etmək istəyən düşmən qarşısında Nuru Paşa sürətli və cəsarətli qərarlar verdi, Türkiyə rəhbərliyinə təcili hərbi dəstək göndərilməsini xahiş etdi.
Qafqaz İslam Ordusu Göyçayı, Salyanı, Ağsunu, Kürdəmiri və Şamaxını düşmən qüvvələrdən təmizləyərək, 15 sentyabr 1918-ci ildə Bakını erməni və rus işğalından azad etdi. Bu qələbə, onun həyatındakı ən parlaq anlardan biri idi. 16 sentyabrda keçirilən parad zamanı Nuru Paşa və Azərbaycan-Türk hərbi birləşmələri xalqın qarşısında fəxrlə addımladı. Onun rəhbərliyi altında, həm ordunun, həm də xalqın ruhu yüksəldi və milli birliyə təkan verdi.
Döyüşdən sonra Nuru Paşa bir müddət Almaniyada yaşadı. 1938-ci ildə Türkiyəyə qayıdaraq Zeytinburnu’nda bir şirkət satın aldı və buranı silah istehsalı fabrikinə çevirdi. Burada tapanca, silah, qaz maskası və digər hərbi ləvazimatlar istehsal edilirdi.
1946-cı ildə fabriki Sütlücəyə köçürdü və yeni texnologiyalarla istehsalı genişləndirdi. Nuru Paşa yalnız bir fabrikin rəhbəri deyildi; o, milli müdafiə sahəsində qabaqcıl ideyalar irəli sürən, Türkiyənin xarici asılılığını azaltmaq və yerli silah istehsalını gücləndirmək üçün çalışan bir visioner idi. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğan da onu Türk silah sənayesinin öncüllərindən biri kimi xatırlamışdır.
2 mart 1949-cu ildə Sütlücə fabrikində baş verən partlayış nəticəsində Nuru Paşa və 26 əməkdaşı həlak oldu. Partlayışın səbəbləri hələ də tam açıqlanmamışdır. Onun cəsədi tapılmadı və boş tabutla Edirnekapı məzarlığında dəfn edildi.
Nuru Paşanın fabriki və istehsal etdiyi tapancalardan biri, 9 mm-lik tapanca, hazırda İstanbul Hərbiyə Muzeyində sərgilənir. Bu, onun texniki ustalığını və milli müdafiəyə verdiyi töhfəni göstərir.
Nuru Paşanın adı yalnız tarixi sənədlərdə deyil, həm də xalq şeir və dastanlarında yaşayır. Nəriman Həsənzadənin şeiri bunu gözəl ifadə edir:
“Nuru Paşa at belində, Türkiyədən, Karsdan gəlir.
‘Azərbaycan!’ deyə-deyə, yaralanmış arslan gəlir...
Qığılcımlar səpilsin at nalından, at belinə, Nuru Paşa!”
Bu şeir Nuru Paşanın qəhrəmanlıq ruhunu, Azərbaycan və Türk torpaqlarına bağlılığını simvolizə edir. Hər misrada onun cəsarəti, liderliyi və milli mücadiləsi əks olunur.
Nuru Paşa yalnız bir hərbi lider və silah fabriki sahibi deyildi. O, Azərbaycan-Türkiyə tarixində qəhrəmanlıq, prinsipiallıq və vətənpərvərlik nümunəsi olaraq qalır. Onun həyatı, hərbi uğurları və sənaye sahəsindəki töhfələri gələcək nəsillər üçün ilham mənbəyidir. Bugün də adı həm Azərbaycanda, həm də Türkiyədə hörmətlə yad edilir və onun göstərdiyi fədakarlıq unudulmur.
Nuru Paşa (Nəriman Həsənzadə)
Nuru Paşa at belində,
Türkiyədən, Qarsdan gəlir.
“Azərbaycan!” deyə-deyə,
Yaralanmış arslan gəlir.
Erməninin xəyanəti –
Rusdan gəlir, Farsdan gəlir.
Bakı böyük meydandır,
Geniş meydanlar çarpışır,
Daşnak başlı bolşeviklər
Qan gölündə dönüb gedir.
Dərin dərin dərinliklərdə
Çökür Osmanlı dövləti.
“Çökməyəcək Türk milləti”
Deyir hərb naziri Ənvər Paşa.
Bu çağırış sərəncamdır,
Əbədi bir qurtuluşa.
Nuru Paşa birbaşa Gəncəyə gəlir.
O, fikr ki başa gəlir,
Deyirlər ki, fikirdən yox,
Başdan keçir Nuru Paşa.
İndi bildim, paşa sözü
Daşdan da keçər, Nuru Paşa.
Vətən səni şəhid verir,
Girov qoyur, Nuru Paşa.
Azərbaycan indi sənə,
Şərqi deyir, himn oxuyur,
Nuru Paşa…
Qisas gəlir, tufan gəlir,
Qovğa gəlir…
Mənim xalqım, Nuru Paşa,
Arxasız qalmır, arxa olur.
Türk bayrağı, Türk əlində
İstiqbaldan xəbər verir.
Zaman mənim tariximə,
Türksoylu İskəndər verir.
Var ol, sən mənim arxamsan,
Arxalı səs-sədamsan.
Fatehlərin varisidir,
Turanlı şahzadəm mənim.
Türküm mənim, irkim mənim…
Aç səni səhərlərin dağ küləyinə,
Nuru Paşa!
Qığılcımlar səpilsin
At nalından, at belinə,
Nuru Paşa!
Fatimə Məmmədova
11:42 02.03.2026
Oxunuş sayı: 1823
