Elm və təhsil,Sosium
Fədailiklə laqeydlik arasında: Azərbaycan aliminin gerçək portreti
Son günlərdə media və sosial şəbəkələrdə alimlərimizə qarşı nümayiş etdirilən
qeyri-etik münasibət, xüsusilə onların yatmış formada fotoqraflarının paylaşılması
və onların “fəaliyyətsiz” kimi qələmə verilməsi cəmiyyətimizdəki ciddi bir yaranı
yenidən qanatdı. Bu məsələ sadəcə bir fotoqrafın obyektivindən sızan görüntü deyil,
bütövlükdə cəmiyyətin elmə və ziyalıya baxışındakı mənəvi aşınmanın
göstəricisidir.
Bu gün cəmiyyətdə tez-tez belə suallarla qarşılaşırıq: “Azərbaycan alimi niyə
görünmür?”, “Onun elmi fəaliyyəti niyə cəmiyyətdə hiss olunmur?” və ya “Alim
özünü reklam etməlidirmi?”. Lakin fundamental bir həqiqəti unuduruq: alimin ali
missiyası elmi marketinq strategiyaları qurmaq deyil, fundamental elmi tədqiqatla
məşğul olmaqdır. Alim laboratoriya sükutunda, arxiv tozunda və kitabxana rəfləri
arasında öz işini ləyaqətlə icra edir.
Bir elmi məqalənin ərsəyə gəlməsi aylar, bəzən
isə illərlə gərgin əmək tələb edir.
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, elmin marketinqi və
təbliği ilə alim yox, ixtisaslaşmış institutlar, nəşriyyatlar və texnologiya transferi
mərkəzləri məşğul olur. Alimin çiyinlərinə həm tədqiqat aparmaq, həm də “elmi
nəticələrin satışı” yükünü qoymaq, onun yaradıcılıq potensialını boğmaq və elmi
fəaliyyəti kölgədə qoymaq deməkdir. Bir sözlə, alim reklamçı deyil, tədqiqatçıdır.
Alimin çəkdiyi o görünməyən zəhmət, əslində, kitabxana rəflərinə həkk
olunmuş bütöv bir ömürdür. Bu əziyyəti görmək istəyənlər sosial şəbəkələrin səsküylü lentinə deyil, Prezident Kitabxanasına, AMEA-nın Mərkəzi Elmi
Kitabxanasına (MEK), Axundov adına Milli Kitabxanaya və digər elmi
kitabxanaların elektron kataloqlarına nəzər salsınlar. Orada minlərlə
monoqrafiyanın, on minlərlə elmi məqalənin hər sətri bir alim ömrünün işığıdır.
Təkcə son bir ildə AMEA-nın humanitar və sosial yönümlü elmi müəssisələrində
yüzlərlə elmi monoqrafiya, minlərlə məqalə çap olunub, alimlərimiz beynəlxalq
kürsülərdə öz sözünü deyib. Bu statistik rəqəmlərin hər birinin arxasında isə böyük
bir fədakarlıq və səssiz qəhrəmanlıq dayanır.
Gəlin rəqəmlərə baxaq: Aylıq 720 manat məvacib alan bir alim fundamental
elmi nəticələrini xaricdəki nüfuzlu jurnallarda dərc etdirmək üçün bəzən 500
avrodan artıq vəsait ödəməli olur. Yəni bir məqalənin nəşri alimin iki aylıq maaşı
deməkdir. Maliyyə imkansızlığı səbəbindən neçə-neçə fundamental tədqiqat bu gün
dünya elmi dövriyyəsinə daxil ola bilmir.
“Xarici elmi nəşrlərdə niyə yoxsunuz?”
sualını verənlər, bu maliyyə baryerlərindən və alimin sosial durumundan
xəbərdardırlarmı?
Alimlərin yorğun halını çəkib saytlarda paylaşanlara tövsiyəmiz budur: Əgər
vicdanınız sızlayırsa, gedin o alimlərin yaşadığı yataqxanalardakı acınacaqlı,
yaşanmaz vəziyyəti çəkin. Onların sosial problemlərini, mənzil şəraitini, elm naminə
nələrdən məhrum olduqlarını gündəmə gətirin.
Son on ildə informasiya məkanında
alimin sosial problemini fundamental şəkildə müzakirə edən bircə verilişə belə rast
gəlinməməsi bizim ictimai ayıbımızdır.
Filosoflardan birinin dediyi kimi: “Bir fotoqrafın çəkdiyi bir foto heç zaman
qorxulu deyil, qorxulu olan cəmiyyətdir”. Bu gün biz cəmiyyətimizdəki
prioritetlərin dəyişməsindən qorxmalıyıq. Cəmiyyətimizin alimə, ziyalıya, elmə,
təhsilə laqeyid münasibətindən qorxmalıyıq.
Şou-biznes nümayəndələrinə,
müğənnilərə və toyxana mədəniyyətinə göstərilən diqqətin bir faizi alimə və ziyalıya
göstərilmirsə, orada hansı elmi inkişafdan danışmaq olar?
Bu günkü Azərbaycan alimləri sözün əsl mənasında elm fədailəridir. Onları
küçümsəmək deyil, dəyər vermək, sahib çıxmaq lazımdır. Unutmayaq ki, bir millətin
gələcəyi onun elmə və təhsilə verdiyi qiymətlə ölçülür.
Cəmiyyətin ziyalısına olan
münasibəti köklü şəkildə dəyişməlidir. Əks halda, sükutla yazılan tariximizi sabah
səs-küylə itirə bilərik.
Bu gün Azərbaycan alimi sadəcə elmi faktlar üzərində deyil, milli
mənliyimizin qorunması uğrunda səngərdədir. Lakin bu zəhməti görməzdən gəlmək,
onu etikadan kənar müzakirələrin hədəfinə çevirmək gələcəyimizə balta vurmaqdır.
Unutmayaq ki, əgər biz bu gün alimlərin səssiz, ədəb-ərkan içərisində görünməyən
zəhmətinə sahib çıxmasaq, sabah tariximiz, mədəniyyətimiz və milli kimliyimiz
bugünkü səthi səs-küylərin, mənasız gündəmlərin içində boğulub yox olacaq.
Bu gün Azərbaycan alimi, fədailiklə laqeydlik burulğanında boğulur. Bir
tərəfdə elmin işığı naminə hər cür maddi sıxıntıya dözən sarsılmaz bir iradə, digər
tərəfdə isə bu böyük zəhməti görməzdən gələn, onu ucuz sensasiyalara qurban verən
bir cəmiyyət var. Ortaya çıxan mənzərə isə fədailiklə laqeydlik arasında çırpınan
azərbaycan aliminin gerçək “portreti”dir. Unutmayaq ki, “yatmış şəkildə” təqdim
edilən bu “portret” bizim mənəvi və milli simamızdır.
Mübariz Ağalarlı
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
11:25 27.02.2026
Oxunuş sayı: 975
