Məktəblərdə ədalət prinsipinin təməli: Vahid məktəbli forması zərurəti
Məktəblər təkcə bilik ötürən məkan deyil, həm də cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran, uşaqları və gəncləri birgə yaşamağa, bir-birini qəbul etməyə hazırlayan mühüm sosial institutdur. Bu mühitdə ən vacib prinsiplərdən biri bərabərlikdir – sosial statusdan, ailənin maddi imkanlarından, etnik və ya dini mənşəyindən asılı olmayaraq hər bir uşağın eyni şərtlərdə təhsil alması, eyni fürsətlərə malik olması prinsipi.
Məhz buna görə də vahid məktəbli geyim forması tətbiqi uzun illərdir Azərbaycan təhsil sisteminin ayrılmaz hissəsidir. Vahid forma sadəcə estetik qayda və ya nizam-intizam tələbi deyil; bu, hər bir şagirdin məktəb qapısından içəri girəndə eyni statusda – “məktəbli” statusunda qəbul edildiyini simvolizə edir. Zəngin ailənin övladı ilə az təminatlı ailənin övladı arasında geyim vasitəsilə yaranacaq görünən fərqlər aradan qalxır, dərslərə diqqət və təhsil prosesinə fokuslanma artır, sosial təbəqələşmənin təsiri minimuma enir.
Məktəb fərqliliklərin nümayiş olunduğu yer deyil, əksinə, fərqliliklərə baxmayaraq hamının bərabər olduğu, bir-birini hörmətlə qəbul etdiyi və ortaq məqsədə – təhsilə yönəldiyi məkandır. Dünyəvi təhsil prinsipi də məhz burada özünü göstərir: məktəb dini, siyasi və ya ideoloji təbliğatdan uzaq, bütün şagirdlər üçün neytral və inklüziv mühit olmalıdır. Vahid geyim qaydası bu neytrallığı qoruyur, hər hansı bir dini və ya digər simvolun üstünlük təşkil etməsinin qarşısını alır və diqqəti əsas məsələyə – öyrənməyə yönəldir.
Bu barədə Crossmedia.az-a danışan Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova deyib ki, Azərbaycan Konstitusiyasında açıq şəkildə dünyəvi dövlət kimi təsbit olunub:
“Dünyəvilik isə təkcə dövlətin dini qurumlardan ayrı olması deyil, həm də dövlət təhsil sisteminin dini neytrallıq prinsipi əsasında fəaliyyət göstərməsi deməkdir. Dövlət məktəbi hər hansı dini kimliyin nümayiş platformasına çevrilməməlidir. Orta məktəb şagirdi yetkin, hüquqi baxımdan tam müstəqil qərar verən fərd deyil. Onun seçimi əksər hallarda ailə və mühit təsiri ilə formalaşır. Bu baxımdan, valideynin dini baxışını uşağın üzərində məcburi atributa çevirməsi sual doğurur. Uşağın vicdan azadlığı anlayışı valideynin dini iradəsi ilə eyniləşdirilə bilməz. Dövlətin vəzifəsi məhz bu mərhələdə uşağın neytral, təzyiqsiz mühitdə formalaşmasını təmin etməkdir. Məktəb dini identifikasiya deyil, vətəndaş identifikasiyası məkanıdır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, sərt dünyəvilik modeli tətbiq edən ölkələr bunu ictimai həmrəyliyin qorunması kimi əsaslandırır. Məntiq sadədir — dövlət məktəbində dini fərqlər görünən simvollara çevrildikdə, sosial bölünmə riski artır”.
O, əlavə edib ki, vahid məktəbli forması ideyası da məhz bu kontekstdə aktuallaşır: “Məktəbli geyimi sosial-iqtisadi fərqləri minimuma endirmək, kollektiv identikliyi gücləndirmək və diqqəti zahiri atributlardan yayındırmaq üçündür. Əgər vahid forma prinsipi tətbiq olunursa, onun istisnalarla zəiflədilməsi həmin prinsipin özünü mənasızlaşdırır. Forma bərabərlik rəmzidirsə, o zaman hamıya eyni tətbiq olunmalıdır. Burada əsas məsələ dinə münasibət deyil, dövlət məktəbinin statusudur. Heç kimə şəxsi həyatında, ibadətində və ya inancında məhdudiyyət qoyulmur. Söhbət dövlətin maliyyələşdirdiyi, hamı üçün açıq olan ümumi təhsil məkanından gedir. Dövlət məktəbi dini neytrallıq zonası olmalıdır ki, heç bir şagird özünü ya üstün, ya da təcrid olunmuş hiss etməsin. Dünyəvi dövlət prinsipi yalnız kağız üzərində qalmamalıdır. Əgər təhsil sistemi dini simvolların sərbəst nümayişinə açıq olarsa, sabah başqa dini və ideoloji atributların da eyni hüquq iddiası ortaya çıxacaq. Bu isə məktəbi təhsil məkanından çox ideoloji rəqabət meydanına çevirə bilər. Dövlətin mövqeyi aydın və prinsipialdır: məktəb vahid qayda ilə idarə olunur, fərdi dini kimlik isə şəxsi sferada qalır. Bu mövqe kiməsə qarşı deyil; bu, dövlətçiliyin və dünyəviliyin qorunması mövqeyidir. Məktəbin missiyası uşağı dini çərçivəyə salmaq yox, onu azad düşüncəli, hüquqlarını bilən vətəndaş kimi formalaşdırmaqdır. Bunun üçün isə neytral və bərabər mühit əsas şərtdir”.
Sosioloq Rəvan Əliyevin sözlərinə görə, vahid məktəbli forması ilk növbədə bərabərlik prinsipinə xidmət edir:
“Məktəb sosial status, maddi imkan və ya fərdi fərqlərin nümayiş olunduğu məkan deyil. Məktəb şagirdlərin bilik və bacarıqları ilə qiymətləndirildiyi bir mühit olmalıdır. Vahid forma sosial fərqlərin görünən tərəflərini minimuma endirir və psixoloji təzyiq riskini azaldır. Eyni zamanda, məktəb dünyəvi və neytral ictimai məkandır. Burada əsas prioritet təhsil prosesidir. Geyim məsələsi isə təhsilin keyfiyyətindən üstün tutulmamalıdır. Qaydalar bütün şagirdlər üçün eyni tətbiq olunursa, bu, idarəetmə baxımından daha sağlam model hesab olunur. Ümumilikdə, vahid məktəbli geyimi intizamı, bərabərliyi və məktəbin neytral təhsil mühiti kimi qorunmasını gücləndirən amil kimi qiymətləndirilə bilər. Əsas məqsəd isə uşaqların rahat, təhlükəsiz və diqqəti dərsdə olan bir mühitdə təhsil almasını təmin etməkdir”.
Təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu isə söyləyib ki, cəmiyyətimizdə həmişə müzakirə olunan mövzulardan biri geyimin əxlaq norması olub olmamasıdır:
“Bəli, biz düşünürük ki, geyim əxlaq normasıdır. Çünki belə bir misal var: insanı geyiminə görə qarşılayarlar və danışığına görə yola salarlar. Bu baxımdan da geyim əxlaq norması olmalıdır. Bu normanı pozmaq olmaz. Bunu məktəbdə necə tətbiq edək? Məktəbin həm Təhsil haqqında qanunda, həm də Nazirlər Kabinetinin ümumtəhsil məktəblərinin nizamnaməsində göstərilir ki, vahid məktəbli geyimi olmalıdır. Vahid məktəbli geyiminin də dörd forması göstərilib. Həmin geyimlərdə açıq-saçıq geyim norması yoxdur və yaxud da hər hansı bir dini, radikal geyim forması müəyyən edilməyib. Hər biri standart geyimlərdir. Amma biz nə görürük? Bizim gördüyümüz odur ki, məktəblərdə məktəb üslubuna uyğun olmayan dar geyimlər, saqqallı gənclər, hətta məktəbli geyimlərini belə özəlləşdirirlər, o qədər darlaşdırırlar ki, özlərinə uyğun olaraq geyimin formasını müəyyən qədər dəyişirlər. Bu, Azərbaycan təhsil qanunvericiliyində varmı? Təbii ki, yoxdur. Burada geyim vahid standartlara əsaslanmalıdır və həmin standartlar bütün məktəblərə tətbiq olunmalıdır. Təhsil haqqında qanunvericilik göstərir ki, Pedaqoji Şura hər hansısa dörd geyim növündən birini müzakirə edir və onun birini qəbul edə bilər. Və onların hamısı standart olaraq qəbul olunmuş normadır”.
10:20 23.02.2026
Oxunuş sayı: 836
