Gündəm

Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz - Rəsulzadənin həyat yolu

"Ey Gənclik! Sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var! Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı və onu min müşkülatla yüksəldərək dedi ki, BİR KƏRƏ YÜKSƏLƏN BAYRAQ BİR DAHA ENMƏZ! Əlbəttə sən onun bu ümidini qırmayacaq, Azəri türklərinin yanıqlı nəğmələrinə mövzu olmuş bu bayrağı bir daha o bina üzərinə dikəcək, bu yolda ya qazi, ya şəhid olacaqsan"

Bu dəyərli cümlələrin sahibi Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir...

Bu gün – 31 yanvar Azərbaycan tarixində xüsusi mənəvi və tarixi məna daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi, milli azadlıq ideologiyasının memarı, böyük dövlət xadimi, publisist, ideoloq və fikir adamı Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olduğu gündür. Onun doğumu təkcə bir insanın dünyaya gəlişi deyil, sonrakı onilliklərdə, hətta yüzilliklərdə bir millətin taleyinə istiqamət verəcək böyük bir ideyanın, azadlıq düşüncəsinin və milli dirçəliş ruhunun tarix səhnəsinə çıxması idi.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakı quberniyasının Novxanı kəndində dünyaya gəlmişdir. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan üçün son dərəcə mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövr idi. Çar Rusiyasının müstəmləkə siyasəti, milli hüquqların məhdudlaşdırılması, dilin, mədəniyyətin və kimliyin sıxışdırılması bu torpaqda yaşayan xalqın gələcəyini təhlükə altına salmışdı. Belə bir tarixi şəraitdə yetişən Rəsulzadə erkən yaşlarından cəmiyyətin problemlərinə biganə qalmayan, düşünən, sorğulayan və çıxış yolu axtaran bir gənc kimi formalaşdı.

Onun ailə mühiti və aldığı ilkin təhsil Rəsulzadənin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadı. Maarifçilik ideyaları, Şərq və Qərb düşüncə sistemlərinin sintezi, milli dəyərlərə bağlılıq onun düşüncə xəttinin əsasını təşkil edirdi. Gənc yaşlarından mətbuat fəaliyyətinə başlayan Rəsulzadə qələmi özünün əsas mübarizə vasitəsinə çevirdi. O, qəzet və jurnallarda dərc olunan məqalələri ilə xalqı cəhalətdən ayılmağa, milli kimliyini dərk etməyə, azadlıq və hüquq anlayışları üzərində düşünməyə çağırırdı. Onun üçün söz sadəcə fikir ifadəsi deyil, xalqı oyadan, istiqamət verən güclü bir silah idi.

Siyasi fəaliyyəti

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin siyasi fəaliyyəti çar Rusiyası dövründə daha da fəallaşdı. Bu mərhələdə o, müxtəlif siyasi və ictimai hərəkatlarda iştirak etdi, müsəlman xalqlarının hüquqlarının müdafiəsini əsas məqsəd kimi qarşıya qoydu. Zaman keçdikcə Rəsulzadə Müsavat Partiyasının əsas ideoloqlarından və liderlərindən birinə çevrildi. Onun rəhbərliyi ilə Müsavat sadəcə siyasi təşkilat deyil, milli azadlıq hərəkatının ideoloji mərkəzinə çevrildi. Partiyanın proqramında milli istiqlal, demokratik idarəçilik, hüquqi dövlət və vətəndaş azadlıqları əsas prinsiplər kimi ön plana çəkilirdi.

“...Tanınmış ideya və şəxsiyyətləri çürütmək qeyrətilə meydana atılanlar, bilərək və ya bilməyərək, böyük davanı kiçildənlərdir”.

1918-ci il Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Birinci Dünya müharibəsinin sonu, imperiyaların süqutu və yaranmış siyasi boşluq Azərbaycan xalqına tarixi bir şans verdi. Məhz bu tarixi məqamda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin illərlə müdafiə etdiyi ideyalar gerçəkliyə çevrildi. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olundu. Bu hadisə təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Şərq dünyası üçün misilsiz əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində ilk parlamentli, demokratik respublika idi.

Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıcılarından biri və onun əsas ideoloji siması idi. Onun məşhur “Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz” ifadəsi həmin dövrün siyasi ruhunu, milli iradəsini və gələcəyə olan inamını ifadə edən tarixi bir manifestə çevrildi. Bu sözlər yalnız bir dövr üçün deyil, bütün zamanlar üçün azadlıq ideyasının simvolu oldu.

Cümhuriyyət dövründə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə dövlət quruculuğunun ideoloji əsaslarının formalaşdırılmasında mühüm rol oynadı. Onun baxışlarında dövlət anlayışı insan ləyaqətinə söykənən, hüquq və azadlıqları qoruyan, milli iradəni ifadə edən bir institut idi. O, demokratiyanı formal mexanizm kimi deyil, cəmiyyətin düşüncə tərzi kimi qəbul edirdi. Rəsulzadəyə görə, millətçilik başqa xalqlara qarşı düşmənçilik deyil, öz dilinə, mədəniyyətinə, tarixinə sahib çıxmaq demək idi.

1920-ci ildə bolşevik Rusiyasının Azərbaycanı işğal etməsi ilə Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dayandırıldı. Bu hadisə Rəsulzadənin həyatında ağır və ağrılı bir mərhələ oldu. O, vətəndən ayrılmağa məcbur qaldı və uzun illər mühacirət həyatı yaşadı. Lakin mühacirət onun üçün susqunluq dövrü olmadı. Əksinə, Rəsulzadə bu illərdə də Azərbaycan məsələsini beynəlxalq səviyyədə gündəmdə saxladı, əsərləri, məqalələri və çıxışları ilə xalqının azadlıq haqqını müdafiə etdi.

“Diləkləri öz dilində diləmək, istədiklərini öz dilində istəmək, ağzından çıxan sözlərin nə mənada sözlər olduğunun özünü də bilmək bizcə daha məqbul görünüyor. Duaların mənalarını anlamaqla xalqda islamın ruhunu, fikrini anlamaq daha da irəlilər… Bu gün islam aləmində olan zahiri birlik o zaman ruhi və mənəvi birliyə mübəddəl olar”.

Onun mühacirətdə yazdığı elmi, tarixi və siyasi əsərlər Azərbaycan siyasi düşüncəsinin ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Rəsulzadə bu əsərlərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mahiyyətini izah edir, azadlığın dəyərini, itirilməsinin səbəblərini və yenidən qazanılmasının yollarını dərindən təhlil edirdi. O, bütün fəaliyyəti boyu Azərbaycanın bir gün yenidən müstəqil olacağına sarsılmaz inam bəsləyirdi.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1955-ci ildə Ankarada vəfat etdi. O, vətən torpağından uzaqda dünyasını dəyişsə də, ideyaları və mübarizəsi Azərbaycan xalqının yaddaşından heç vaxt silinmədi. 1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası Rəsulzadənin illərlə müdafiə etdiyi ideyaların tarixi qələbəsi oldu.

Bu gün, onun anadan olduğu gündə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yalnız bir tarixi şəxsiyyət kimi deyil, milli vicdanın, azadlıq iradəsinin və dövlətçilik düşüncəsinin simvolu kimi xatırlanır. Onun həyatı bir daha sübut edir ki, azadlıq ideyası zamanla məhv olmur, o, nəsildən-nəslə ötürülür və sonda öz tarixi haqqını alır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan xalqının azadlıq yolunda yandırdığı sönməz məşəldir.

Rəsulzadənin həyat və fəaliyyəti bununla məhdudlaşmır. Onun siyasi və ideoloji yolu bir neçə mühüm mərhələdən ibarətdir ki, bu mərhələlərin hər biri Azərbaycan milli düşüncəsinin formalaşmasında ayrıca rol oynamışdır. Çar Rusiyası dövründə təqiblər gücləndikcə Rəsulzadə bir müddət İrana mühacirət etmiş, burada Məşrutə inqilabında fəal iştirak etmişdir. İran dövrü onun siyasi dünyagörüşünün daha da dərinləşdiyi, parlamentarizm, konstitusiyalı idarəetmə və xalq hakimiyyəti anlayışlarını praktiki şəkildə müşahidə etdiyi mərhələ olmuşdur. O, bu illərdə qəzetlər nəşr etdirmiş, məqalələri ilə təkcə Azərbaycan türklərinə deyil, bütün bölgə xalqlarına azadlıq və hüquq ideyalarını aşılamağa çalışmışdır.

Sonrakı illərdə Osmanlı Türkiyəsində yaşayan Rəsulzadə türk dünyasının aparıcı fikir adamları ilə yaxın əlaqələr qurmuş, türkçülük, müasirlik və milli dövlətçilik ideyalarını daha da sistemləşdirmişdir. Onun türkçülüyü etnik üstünlük deyil, mədəni birlik, tarixi yaddaş və ortaq dəyərlər üzərində qurulan bir düşüncə sistemi idi. Rəsulzadə hesab edirdi ki, hər bir millət azad və müstəqil olmadan sağlam beynəlxalq münasibətlər qurmaq mümkün deyil.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra başlayan uzun mühacirət illəri Rəsulzadənin həyatında ən çətin, eyni zamanda ən məhsuldar dövrlərdən biri oldu. O, Polşa, Almaniya, Rumıniya və Türkiyədə yaşadığı müddətdə Azərbaycan məsələsini Avropa siyasi dairələrinə çatdırmağa çalışmış, beynəlxalq konfranslarda, mətbuatda və elmi mühitlərdə çıxış etmişdir. Onun əsas məqsədi Azərbaycanın sovet işğalı altında zorla saxlanıldığını, bu vəziyyətin müvəqqəti olduğunu və xalqın azadlıq iradəsinin heç vaxt sönmədiyini dünyaya anlatmaq idi.

Rəsulzadənin elmi və publisistik irsi son dərəcə zəngindir. “Azərbaycan Cümhuriyyəti”, “Azərbaycan tarixi”, “Əsrimizin Səyavuşu”, “Milli təsanüd”, “Panturanizm və Qafqaz problemi” kimi əsərləri təkcə tarixi faktların toplusu deyil, milli ideologiyanın elmi əsaslarla izahıdır. Bu əsərlərdə o, dövlətçilik ənənələrimizi, milli kimliyimizin formalaşma mərhələlərini, müstəqilliyin mənəvi və siyasi əsaslarını geniş şəkildə təhlil etmişdir. Rəsulzadə üçün tarix keçmişin xatirəsi yox, gələcəyin dərsi idi.

Onun həyatının son illəri Türkiyədə keçmişdir. Maddi çətinliklərə, sağlamlıq problemlərinə baxmayaraq, Rəsulzadə son nəfəsinə qədər yazmış, düşünmüş və Azərbaycan ideyasına sadiq qalmışdır. 1955-ci ildə Ankarada vəfat edən bu böyük şəxsiyyət vətənindən uzaqda dəfn olunsa da, onun adı və ideyaları Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayır.

Bu gün – Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olduğu gündə onun həyat yoluna nəzər salmaq, təkcə bir tarixi şəxsiyyəti xatırlamaq deyil, azadlığın necə ağır mübarizə bahasına qazanıldığını dərk etmək deməkdir. O, sübut etdi ki, millətin taleyini dəyişmək üçün təkcə silah deyil, düşüncə, inam və prinsipial mövqe də kifayətdir. Rəsulzadə Azərbaycan tarixində adı zamanla böyüyən, dəyəri illər keçdikcə daha aydın görünən nadir şəxsiyyətlərdəndir.

Rəsulzadənin həyat yolunu bütövlükdə dərk etmək üçün onun fəaliyyətini ayrı-ayrı dövrlərə bölərək deyil, vahid ideoloji xətt kimi qiymətləndirmək lazımdır. Çünki onun bütün siyasi, publisistik və elmi fəaliyyəti bir əsas məqsədə – Azərbaycan xalqının azad, müstəqil və ləyaqətli şəkildə yaşamasına xidmət edirdi. O, dövrün bir çox siyasətçilərindən fərqli olaraq situasiyaya uyğun mövqe dəyişmirdi; zaman, məkan və şərait dəyişsə də, Rəsulzadənin prinsipləri dəyişməz qalırdı.

Çar Rusiyası dövründə onun fəaliyyəti əsasən milli oyanışa yönəlmişdi. O, yaxşı anlayırdı ki, azad dövlət qurmaq üçün əvvəlcə azad düşünən insan formalaşdırmaq lazımdır. Bu səbəbdən Rəsulzadə maarifçilik ideyasına xüsusi önəm verir, xalqın savadlanmasını, ana dilində təhsili, mətbuatın inkişafını milli mübarizənin təməl şərti hesab edirdi. Onun yazılarında tez-tez cəhalətin millət üçün ən təhlükəli düşmən olduğu vurğulanırdı.

İran və Osmanlı dövrləri Rəsulzadənin ideoloji yetkinlik mərhələsi idi. O, bu ölkələrdə təkcə siyasi proseslərin iştirakçısı yox, eyni zamanda müşahidəçisi və təhlilçisi kimi çıxış edirdi. Parlamentli idarəetmə, konstitusiya, siyasi partiyalar, mətbuat azadlığı kimi anlayışları real praktikada görməsi onun gələcək Azərbaycan modeli haqqında düşüncələrini daha da konkretləşdirdi. Bu səbəbdən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təsadüfi yaranmış dövlət deyil, illərlə düşünülmüş, nəzəri və praktik baxımdan hazırlanmış bir siyasi layihə idi.

Rəsulzadə Cümhuriyyət dövründə milli azlıqlara münasibətdə də qabaqcıl mövqe sərgiləyirdi. O, çoxmillətli Azərbaycanın yalnız bərabər hüquqlar və qarşılıqlı hörmət əsasında yaşaya biləcəyini müdafiə edirdi. Parlamentdə müxtəlif millətlərin təmsil olunması, dini və etnik azadlıqların qorunması bu baxışların real nəticəsi idi. Bu, Rəsulzadənin dövlətçilik anlayışının nə qədər müasir və humanist olduğunu göstərirdi.

Sovet işğalından sonra Rəsulzadənin üzərinə düşən missiya dəyişsə də, məqsəd eyni qaldı. Artıq o, azad dövləti qorumaq deyil, onu yenidən bərpa etmək uğrunda mübarizə aparırdı. Mühacirətdə keçən onilliklər ərzində Rəsulzadə təkbaşına bir institut funksiyasını yerinə yetirirdi. O, yazırdı, çıxış edirdi, əlaqələr qurur, Azərbaycan məsələsini unutdurmamağa çalışırdı. Bu illərdə yazdığı əsərlər təkcə siyasi sənəd deyil, həm də milli yaddaşın qorunması üçün yazılmış tarixi manifestlər idi.

Rəsulzadənin şəxsiyyətini böyüdən əsas cəhətlərdən biri də onun mənəvi bütövlüyü idi. O, heç vaxt nifrət dili ilə danışmır, qisas çağırışları etmir, mübarizəni intellektual və mənəvi müstəvidə aparırdı. Onun üçün azadlıq zorakılıq üzərində deyil, haqq və ədalət üzərində qurulmalı idi. Bu mövqe onu təkcə siyasi lider yox, eyni zamanda əxlaqi autoritetə çevirirdi.

Bu gün – Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının ildönümündə onun həyat və fəaliyyətinə baxarkən bir həqiqət aydın görünür: o, öz dövrünü aşan, gələcək nəsillər üçün düşünən bir şəxsiyyət idi. Rəsulzadə nəinki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi, həm də müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji təməlini qoyan fikir adamıdır. Onun ideyaları bu gün də aktualdır, çünki azadlıq, hüquq, milli kimlik və ləyaqət anlayışları zamanla köhnəlmir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adı Azərbaycan tarixində sadəcə bir tarix kimi yox, bir məktəb, bir yol, bir düşüncə sistemi kimi yaşayır. O yolun adı azadlıqdır. O düşüncənin mərkəzində isə insan və millət dayanır. Bu səbəbdən Rəsulzadəni xatırlamaq keçmişə boylanmaq deyil, gələcəyə məsuliyyətlə baxmaq deməkdir.

Onun bizə miras qalan şeirləri Azərbaycan tarixinin keşməkeşli yollarını öyrədir...

MAYIS DUYĞULARI

İlk çağındaydı gözəl mövsimin

Qışdan çıxılmışdı, bahar gəlmişdi.

İyirmi səkkizində idi Mayısın

Azərbaycan istiqlalə ermişdi.

Derkən qopdu bir

qasırğa quzeydən,

Baharımız heyhat döndü qış oldu.

Azərbaycan Moskovların əlində

Əsarətin zəhrini dadmış oldu.

Azərilər sarsıldı bu zərbədən,