Səməd bəy Rəfibəyli: Azərbaycan və Türkiyənin milli qəhrəmanı, tarixə iz qoyan general
Bu gün, 19 yanvar tarixində, Azərbaycan və Türkiyə tarixində unudulmaz iz buraxmış görkəmli sərkərdə Səməd bəy Rəfibəyli anılır. 1892-ci ildə Gəncənin Balabağban qəsəbəsində doğulan Səməd bəy, Rəfibəylilər nəslindən gəlib və gənc yaşlarından milli-mənəvi dəyərlərə, vətənpərvərliyə bağlılığı ilə fərqlənib. Onun həyatı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasından başlayaraq Türkiyə dövlətinə xidmətinə qədər tarixi dövrləri əhatə edir və milli mübarizə tarixində unikal nümunədir.
Gənc yaşda hərbi təcrübə və milli şüur
1916-cı ildə Tiflis Kadet Korpusunu bitirən Səməd bəy, hərbi xidmətinə 7-ci Qafqaz sərhəd alayında başlayıb. Burada aldığı təlimlər onun gələcək döyüşlərdə uğurlu komandir kimi formalaşmasına zəmin yaratdı. 1917-ci ilin dekabrında Əlahiddə Müsəlman Korpusu yaradıldıqda Səməd bəy, 1918-ci ilin yanvarından 1-ci Bakı atıcı alayında bölük komandiri vəzifəsində xidmət etməyə başladı. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində davakar erməni daşnaklarının törətdiyi qırğınlar xalqın həyatını təhlükəyə atırdı. Səməd bəy bu döyüşlərdə ön sırada iştirak edərək cəsarət və peşəkarlığını sübut etdi.
1918-ci ilin iyulunda göstərdiyi fədakarlığa görə Səməd bəy ştabs-kapitan rütbəsinə yüksəldi və Azərbaycan Milli Ordusunda xidmətini davam etdirdi. Həmin dövrdə onun rəhbərliyi ilə 1-ci Cavanşir alayı və Lənkəran ehtiyat alayı yaradıldı. Qarabağda erməni daşnaklarının təşkil etdiyi qiyamlara qarşı keçirilən əməliyyatlarda Səməd bəy öncülük edərək Əskəran qalası və Şuşanın azad olunmasında mühüm rol oynadı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu və Gəncə üsyanı
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu ilə ölkə rus-bolşevik ordusu tərəfindən işğal edildi. Lakin Səməd bəy və onun həmkarları təslim olmadı. Bolşevik rejiminə qarşı baş qaldıran üsyanların təşkilində Səməd bəy və qardaşı Əyyub bəy öncülük etdilər. Gəncədə baş verən bu üsyan bolşevik qüvvələrinə ciddi zərbələr endirdi, lakin əlavə qüvvələrin gəlməsi nəticəsində amansızlıqla yatırıldı və minlərlə dinc sakin həyatını itirdi.
Üsyanın yatırıldığını görən Səməd bəy və qardaşı Türkiyəyə keçərək, orada milli mübarizə və hərbi xidmət yolunu davam etdirməyə qərar verdilər.
Türkiyədəki hərbi xidmət və Atatürkün rəğbəti
Türkiyəyə gəldikdən sonra Səməd bəy, Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında qurulan Türk ordusuna daxil oldu və istiqlal savaşlarında fəal iştirak etdi. Qars, Sarıqamış və Şərq cəbhəsində aparılan döyüşlərdə Səməd bəy komandirlik qabiliyyəti, döyüş strategiyası və cəsarəti ilə fərqləndi. Atatürk onun hərbi bacarığını yüksək qiymətləndirərək demişdi:
"Bu cür gənc yaşda polkovnik olmaq hər kəsə nəsib olmur. Türk gəncliyi nümunəni Səməd bəydən götürməlidir".
Səməd bəy Rəfibəyli həmçinin Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin birinci dərəcəli “İstiqlal” və “Hərb” medalları ilə təltif olundu. 1948-ci ildə Ali Hərbi Şura onu türk ordusunun paşası (tam general) rütbəsi ilə mükafatlandırdı və bu, türk ordusunda paşa rütbəsini alan ilk azərbaycanlı kimi tarixdə qaldı.
Həyatının son illəri və mirası
Səməd bəy, 1980-ci il yanvarın 19-da İstanbulda 88 yaşında vəfat etdi və orada dəfn olundu. Onun övladları və qohumları bu gün də İstanbulda yaşayır və Azərbaycan diasporasının tanınmış simaları arasında yer alırlar.
Səməd bəy Rəfibəyli, yalnız döyüşçü kimi deyil, həm də milli şüurun vətənpərvərlik ruhunun daşıyıcısı olaraq tarixə iz qoyub. Onun həyatı və fəaliyyəti gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlərə sadiq qalması, vətənpərvərlik ruhunda böyüməsi üçün nümunədir.
Fatimə Məmmədova
09:36 19.01.2026
Oxunuş sayı: 1173
