Şuşa qalası: Bu torpaq heç vaxt sahibsiz olmayıb
Şuşa Azərbaycan tarixində tək bir şəhər deyil, o, milli yaddaşın, mədəni irsin və siyasi iradənin, qəhramanlıq nəticəsinin cəmləşdiyi müqəddəs məkandır. Qarabağın tacı sayılan bu şəhər əsrlər boyu yadelli hücumlara sinə gərmiş, öz varlığını və kimliyini qorumağı bacarmışdır. Şuşanın simvolu olan Şuşa qalası isə bu mübarizənin daşlaşmış tarixidir.
Şuşa qalasının əsası və tarixi kökləri
Şuşa şəhərinin və qalasının salınması Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşirin adı ilə bağlıdır. Nadir şahın 1747-ci ildə ölümündən sonra mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi fonunda Azərbaycanda təxminən 20 müstəqil və yarımmüstəqil xanlıq formalaşdı. Bu dövrdə Pənahəli xan Qarabağa gələrək Qarabağ xanlığının əsasını qoydu.
Əhməd bəy Cavanşirin yazdığına görə, Pənahəli xan əvvəlcə Bayat qalasını, daha sonra isə Şahbulaq qalasını (1751–1752) inşa etdirmişdi. Lakin bu qalaların müdafiə baxımından yetərli olmadığını görən xan “dağların içində, möhkəm və keçilməz yerdə əbədi və sarsılmaz qala” tikdirməyə qərar verdi.
Dəniz səviyyəsindən 1300–1600 metr yüksəklikdə yerləşən əlçatmaz dağ yaylasında yeni şəhər-qalanın tikintisinə başlanıldı. 1757-ci ildə Qarabağ xanlığının paytaxtı Şahbulaqdan bu yeni şəhərə köçürüldü. Şəhər əvvəlcə Pənahabad, sonralar isə relyef xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq Şuşa adlandırıldı.
Şuşanın daha qədim tarixi: bərpa olunmuş qala
Şuşanın tarixi yalnız XVIII əsrlə məhdudlaşmır. İngilis səyyahları C.Morye və R.Burter, eləcə də A.A.Bakıxanov və F.B.Köçərli öz əsərlərində qeyd edirlər ki, Pənahəli xan əslində Şuşanın yerində mövcud olan qədim qala divarlarını bərpa etdirərək yeni şəhər salmışdır. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının 1981-ci il nəşrində Ə.B.Şükürzadənin “Qarabağ xanlığının şəcərə cədvəli” məqaləsində deyilir ki, Pənah xan monqollar tərəfindən dağıdılmış qədim Şuşanın yerində 1751-ci ildə yeni şəhər salmışdır. Bu fakt Şuşa ərazisində daha əvvəl türk məskənlərinin mövcud olduğunu təsdiqləyir.
Müdafiə sistemi və memarlıq xüsusiyyətləri
Şuşa qalası Azərbaycan memarlığının nadir incilərindən biridir. Qala əsasən yerli daşlardan, əhəng–yumurta sarısı qatışığından istifadə edilməklə inşa edilib. Şəhər üç tərəfdən sıldırım qayalarla, şimal hissədən isə daha hündür və möhkəm qala divarları ilə əhatə olunmuşdu.
Qalanın üç əsas qapısı mövcud idi: Gəncə (Çiləbörd/Giləbörd) qapısı – Şuşanı Gəncə şəhəri və Çiləbörd mahalı ilə birləşdirirdi;
İrəvan (Xəlfəli) qapısı – Şuşanı Xəlfəli kəndi və İrəvan şəhəri ilə əlaqələndirirdi;
Ağoğlan (Muxtar, Topxana, Şuşakənd) qapısı – şəhərin aşağı hissəsinə çıxışı təmin edirdi.
Bu günədək Gəncə və Ağoğlan qapıları qorunub saxlanılıb.
Bakı Dövlət Universitetinin professoru, tarixçi-alim İbrahim Zeynalovun sözlərinə görə, Şuşa qalasının inkişafına Molla Pənah Vaqif şəxsən nəzarət edib. Qalanın planlaşdırılmasında artilleriyadan istifadənin nəzərə alınması onun dövrü üçün yüksək hərbi düşüncənin göstəricisi idi.
Alınmaz qala: hücumlar və mühasirələr
XVIII əsrin ikinci yarısında Şuşa dəfələrlə hücuma məruz qalsa da, öz alınmazlıq statusunu qoruyub saxladı:
1751-ci ildə Məhəmməd Həsən xan Qacar,
1758-ci ildə Urmiya hakimi Fətəli xan Əfşar,
1795-ci ildə isə Ağa Məhəmməd şah Qacar
Şuşanı uzun müddət mühasirədə saxlasalar da, şəhəri ələ keçirə bilmədilər.
İran tarixçiləri yazırdılar ki, qala divarlarının bəzi hissələrindən düşmənlərin üzərinə daş, qaynar su və əridilmiş qurğuşun tökmək mümkün idi.
Demoqrafik dəyişikliklər və faciəli proseslər
Uzun illər Şuşa əhalisinin mütləq əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edib. XIX əsrdə Rusiya imperiyasının işğalından sonra şəhərə ermənilərin kütləvi köçürülməsi başlandı. Çar hökumətinin himayəsi ilə demoqrafik tarazlıq pozuldu, azərbaycanlılar sıxışdırıldı. 1905–1906-cı illərdə isə Şuşada azərbaycanlılara qarşı qanlı hadisələr törədildi. Sovet dövründə bu proses süni şəkildə davam etdirildi və gələcək Qarabağ faciələrinin əsası qoyuldu.
Heydər Əliyev dövrü: Şuşanın dirçəlişi
Şuşanın inkişafında dönüş nöqtəsi 1969-cu ildən sonra, Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyinə gəlişi ilə başladı. 1977-ci ildə Şuşa şəhərinin tarixi hissəsi tarix-memarlıq qoruğu elan edildi.
Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1982-ci ildə Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi Şuşada ucaldıldı. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, bu addım sovet ideologiyasına zidd olsa da, Şuşanın Azərbaycan şəhəri olduğunu bir daha təsdiqlədi.
İşğal, dağıntı və bərpa
1992-ci il mayın 8-də Şuşa işğal edilərkən qala və digər tarixi abidələr vəhşicəsinə dağıdıldı. İşğal dövründə Şuşanın memarlıq irsi məqsədli şəkildə məhv edildi. 2020-ci ildə Şuşanın azad olunması ilə qala yenidən dirçəlməyə başladı. 44 günlük Vətən müharibəsində Şuşa qalası yenə strateji rol oynadı. Bu gün qala inventar nömrəsi 337 olan XVIII əsr memarlıq abidəsi kimi bərpa olunur və işlərin böyük hissəsi tamamlanıb. Mədəniyyət Nazirliyinin “Şuşa İli” çərçivəsində həyata keçirdiyi “Şuşa mədəniyyətinin inciləri” layihəsi çərçivəsində qala ilə bağlı təqdimatlar davam etdirilir. Azərbaycanın ən inkişafetmiş şəhərləri siyahısında Şuşanı da görəcəyik...
Hər daş yerinə qoyulduqca, təkcə şəhər yox, xalqın yaddaşı da bərpa olunur. Şuşa qalası sübut edir ki, bu torpaq heç vaxt sahibsiz olmayıb və olmayacaq. Bu torpaq da, qala da hər zaman Azərbaycanın olub.
Fatimə Məmmədova
10:40 13.01.2026
Oxunuş sayı: 1043
