Ruhulla Axundov kim idi? Maarifçiliklə repressiya arasında qalan bir ömür
Bu gün, 13 yanvar Azərbaycan tarixində dərin iz buraxmış, lakin fəaliyyəti bu gün də birmənalı qarşılanmayan simalardan biri olan Ruhulla Əli oğlu Axundovun anadan olmasının ildönümüdür. Sovet dövründən qalma memorial abidələr, Bakının Buzovna qəsəbəsində ucaldılmış heykəl və paytaxtın mərkəzində – Nizami küçəsində yaşadığı evin divarındakı xatirə lövhəsi onun adının hələ də ictimai yaddaşda yaşadığını göstərir. Lakin bu xatirələr eyni zamanda mühüm və narahatedici bir sualı da gündəmə gətirir: Ruhulla Axundov kim idi? Xalqına xidmət edən maarifçi ziyalı, yoxsa kommunist ideologiyasının yerli və sərt icraçısı? O, milli düşüncənin inkişafına töhfə verən şəxs idi, yoxsa milli dəyərlərə qarşı mübarizənin simvolu? Repressiya qurbanı, yoxsa repressiya mexanizminin ayrılmaz tərkib hissəsi?
Ruhulla Axundov 13 yanvar 1897-ci ildə Bakının Şüvəlan kəndində, müəllim ailəsində dünyaya gəlib. Atası Əli kişi Bağdadda ali dini təhsil almış, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən savadlı ziyalı olub. Ruhulla erkən yaşlarında atasını itirib və bacılarının himayəsində böyüyüb. Bu itki onun həyatında həm psixoloji, həm də dünyagörüşü baxımından dərin iz buraxıb. İlk təhsilini kənd məktəbində alan Axundov daha sonra rus-Azərbaycan məktəbində, ardınca isə Bakı realnı məktəbində oxuyub. Erkən yaşlarından fərqlənən zəkası, səlis nitqi və oxumağa olan həvəsi onun müəllimlərinin diqqətini çəkib. Məşhur ədib Abdulla Şaiq xatirələrində onu az danışan, lakin dərin düşünən, natiqlik qabiliyyəti olan bir şagird kimi xarakterizə edirdi.
Ruhulla Axundovun əmək fəaliyyəti Birinci Dünya müharibəsi illərinə təsadüf edir. O, “Orucov qardaşları” mətbəəsində əvvəlcə fəhlə kimi çalışıb, sonralar isə korrektorluq və tərcüməçiliklə məşğul olub. Mətbəə mühiti, mətbuatla sıx təmas, müxtəlif ideoloji materiallarla tanışlıq onun siyasi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Xüsusilə 1916–1917-ci illərdə Bakıda baş verən mitinqlər, sosial etirazlar və inqilabi çağırışlar gənc Axundovu da təsirsiz qoymayıb. Sosial ədalət ideyalarına inanan, emosional və idealist düşüncəli Ruhulla əvvəlcə “sol” eser hərəkatına qoşulub, 1918-ci ildən etibarən isə bolşeviklərlə yaxınlaşaraq 1919-cu ilin mayında Kommunist Partiyasının üzvü olub.
Bu mərhələdən sonra onun fəaliyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə açıq şəkildə ziddiyyət təşkil etməyə başlayıb. Axundov 1918-ci ildə “Bakı ətrafı fəhlə, əsgər və matros şurasının əxbarı”nın, 1919-cu ildə isə gizli şəkildə nəşr olunan bolşevik “Kommunist” qəzetinin ilk redaktoru olub. Bu nəşrlər Cümhuriyyətə qarşı aparılan ideoloji mübarizənin əsas tribunalarından birinə çevrilmişdi. 1920-ci ilin yanvarında bir qrup kommunistlə Moskvaya gedən Axundov, XI Qızıl Ordunun 27 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanı işğalı zamanı bolşevik tərəfdə yer aldı. Bu fakt onun bioqrafiyasındakı ən mübahisəli və ən çox tənqid olunan səhifələrdən biri hesab olunur.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Ruhulla Axundov sürətlə yüksələn yerli sovet kadrlarından birinə çevrildi. O, müxtəlif illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Azərbaycan SSR-in xalq maarif komissarı, Azərnəşrin direktoru, “Kommunist” və “Bakinski raboçi” qəzetlərinin redaktoru, həmçinin SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının rəhbəri kimi yüksək vəzifələrdə çalışıb. Fars, rus, ingilis və fransız dillərini mükəmməl bilməsi, marksizm-leninizm ideologiyasını nəzəri baxımdan dərindən mənimsəməsi onu sovet mərkəzi üçün etibarlı və dəyərli kadr etmişdi.
Onun fəaliyyəti maarifçiliklə ideoloji zorakılığın kəsişdiyi nöqtədə dayanırdı. Bir tərəfdən Axundov Leninin, Marksın və Engelsin əsərlərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsinə rəhbərlik etmiş, milli terminologiyanın formalaşmasına töhfə vermiş, latın əlifbasına keçidin təşəbbüskarlarından biri olmuş və ümumi ibtidai təhsilə keçid layihələrini dəstəkləmişdi.
Digər tərəfdən isə o, milli və dini dəyərlərə qarşı aparılan siyasətin fəal icraçısına çevrilmiş, “Allahsızlar cəmiyyəti”nin ideoloji əsaslarını müdafiə etmiş, məktəblərdə din və milli kimlik əleyhinə tərbiyəni təşviq etmiş, Novruz, Ramazan və Qurban kimi bayramların qadağan edilməsinə rəvac vermişdi. Bu siyasət cəmiyyətdə ciddi narazılıq və mənəvi boşluq yaratmışdı.
1920-ci illərin sonlarında sovet rəhbərliyi daxilində başlayan kəskin qruplaşmalar Axundovun da taleyini dəyişdi. Mirzoyan, Polonski, Gikalo və Mir Cəfər Bağırov arasında gedən siyasi mübarizə getdikcə sərtləşirdi. 1933-cü ildə Bağırovun hakimiyyətə gəlişi Axundov üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, yeni rəhbərlik tərəfindən potensial təhlükə kimi qiymətləndirildi. 1937-ci il repressiyaları zamanı “Pravda” qəzetində Axundova qarşı ağır ittihamlar dərc edildi və o, “trotskçi”, “millətçi”, “xalq düşməni” elan olundu.
Ruhulla Axundov 17 dekabr 1937-ci ildə həbs edildi və 1938-ci ildə güllələndi.
Tarixin ironiyası ondadır ki, sovet hakimiyyətinə sadiqliklə xidmət etmiş bir ideoloq, sonda həmin rejimin amansız repressiya maşınının qurbanına çevrildi. Onunla birlikdə onlarla azərbaycanlı alim, yazıçı və dövlət xadimi də məhv edildi. 1956-cı ildə Axundova rəsmi bəraət verilsə də, bu qərar onun 1920–30-cu illərdə Azərbaycan xalqına qarşı aparılan siyasətdəki rolunu tarixdən silə bilmədi.
Bu gün Ruhulla Axundov nə tam qəhrəman, nə də yalnız xəyanətkar kimi qiymətləndirilə bilər. O, ideologiyaya səmimi şəkildə inanmış, lakin həmin ideologiyanın mahiyyət etibarilə necə bir məhv mexanizmi olduğunu gec anlayan bir nəslin simvoludur. Onun həyatı Azərbaycan tarixinin ən ağrılı paradokslarından biri olaraq qalır. Maarifçi, alim və tərcüməçi olmaqla yanaşı, milli dövlətçiliyin süqutuna xidmət etmiş, sonda isə xidmət etdiyi rejim tərəfindən məhv edilmiş bir fiqur kimi.
Ruhulla Axundovun irsi emosiyadan uzaq, obyektiv və elmi şəkildə qiymətləndirilməli, nə bütövlükdə ağardılmalı, nə də yalnız qaralanmalıdır. Çünki tarix yalnız qələbələri deyil, səhvləri də xatırlamaq üçündür.
Fatimə Məmmədova
10:00 13.01.2026
Oxunuş sayı: 1024
