Bədbin proqnoz: Yeni bir beynəlxalq nizam qurulmazsa...
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsində beynəlxalq aləmdə baş verən proseslərdən danışıb.
Dövlət başsısı qeyd edib ki, dünyadakı proseslər o istiqamətdə gedir ki, hər bir ölkə ilk növbədə öz hərbi potensialını, təhlükəsizliyini gücləndirməlidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının Qəbələdəki Zirvə Görüşündə Azərbaycanda üzv ölkələrin birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsi təklifini xatırladan dövlətimizin başçısı deyib: "Hesab edirəm ki, buna da ehtiyac var. Biz üzv ölkələrlə ikitərəfli formatda hərbi təlimlər keçiririk. Təbii ki, ən çox Türkiyə ilə, amma digər ölkələrlə də. Ancaq birgə hərbi təlimlərin keçirilməsində həm böyük rəmzi məna ola bilər, eyni zamanda, praktik nöqteyi-nəzərdən buna ehtiyac var".
Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, bugünkü dünyada beynəlxalq hüquq deyilən məsələ yoxdur. Bunu hər kəs gərək unutsun. Güc var, əməkdaşlıq var, müttəfiqlik var, qarşılıqlı dəstək var.
Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər barədə Crossmedia.az-a danışan türkiyəli politoloq, Qaziantep universitetinin müəllimi Coşkun Soysal deyib ki,bu fikirlər Venesuela Prezidenti Maduronu qaçırmaq və mühakimə olunmaq üçün ABŞ-a aparmaq üçün keçirdiyi hərbi əməliyyatın yaratdığı şok dalğalarının bir hissəsidir: "Müəyyən mənada, bu, artıq məlum olanların təsdiqidir. Geriyə baxanda getdikcə daha çox başa düşürük ki, İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı dövr dünya tarixində müstəsna bir dövr idi. Unikal şəraiti nəticəsində nisbətən azad və nisbətən qaydalarla məhdud bir dövr yaşadıq. Bu, xüsusən də Qərb dünyasının daxili siyasi rejimlərində öz əksini tapdı. Qərbin rəhbərlik etdiyi bu "qayda əsaslı beynəlxalq nizam", Qərbin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq kapitalizmin əsasən rifah yaratmaq qabiliyyətinə malik olması və bu rifahdan irəli gələn legitimliyə əsaslanaraq Qərb xalqları daxilində daha libertarian siyasi proseslərin mümkün olması faktından irəli gəlirdi. Bu dövr əsasən 1970-ci illərdə başa çatdı. Keyns rifah dövləti modelinə əsaslanan bu "qızıl dövr" 1970-ci illərdə təbii hədlərinə çatdı. Qərb kapitalizmi 1980-ci illərdən etibarən Keyns rifah dövləti modelinin əsasını təşkil edən daxili tələbə əsaslanan artım strategiyasından imtina etdi və tamamilə bazar məntiqinə əsaslanan, tənzimlənməmiş və ya tənzimlənməmiş maliyyə bazarlarını nəzərdə tutan neoliberal iqtisadi siyasət çərçivəsini tətbiq etməyə başladı. Qərb kapitalizmi bu şəkildə özünü yeniləyərkən, Sovet İttifaqının dağılması bu yeni prosesi əhəmiyyətli dərəcədə canlandırdı və 1990-cı illər ərzində kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ilə daha da çətinləşən "qloballaşma" küləkləri əsdi. Bu dövr, mahiyyət etibarilə, 1970-ci illərdə dayanan Qərb kapitalizminin ömrünü uzatdığı, daxili ziddiyyətlərini digər formalara çevirərək təxirə saldığı və yalnız 2008-ci ilə qədər davam etdiyi bir dövr idi. 2008-ci ildə 2007-ci ilin "subprime ipoteka böhranı" kimi tanınan və təsirləri 1929-cu il iqtisadi depressiyasına bənzəyən yeni bir qlobal böhran yarandı. Qərb iqtisadiyyatları artıq əvvəlki iqtisadi artım templərinə malik deyil. Rifah yaradılarkən və iqtisadiyyatın böyüməyə davam etdiyi bir vaxtda problem hesab edilməyən immiqrasiya kimi bir çox məsələ indi ciddi problemlərə, hətta düşmənçilik mövzusuna çevrilib. Qərb cəmiyyətlərində gəlir bərabərsizliyi son qırx ildə cilovlanmamışdır. Əksinə, bu bərabərsizliklər gündən-günə artır".
O bildirib ki, Qərb iqtisadiyyatları hələ də dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarıdır: "Lakin onlar artıq cəmiyyətlərin üzləşdiyi ekzistensial problemləri və kimlik böhranlarını aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər rifah səviyyəsi vəd edə bilmirlər. 2008-ci il böhranından sonra və yalnız COVID-19 pandemiyasından sonra Qərb iqtisadiyyatları müəyyən fondları aktivləşdirərək pul genişləndirmə siyasəti həyata keçirdilər. Onlar bundan tez bir zamanda imtina etdilər. İqlim böhranı qarşısında onlar Avropa Yaşıl Sazişi vasitəsilə yeni Keyns Yeni Sazişi yaratmaq istədilər, lakin Çin elektrik avtomobilləri və batareyaları, mikroçiplər və 5G texnologiyaları sahəsində əsas istehsal mərkəzinə və standart müəyyən edənə çevrildi. Buna görə də, müqayisəli üstünlük əldə edə bilmədikləri bu sahələrdə onlar tez bir zamanda proteksionizmə və "ticarət müharibələrinə" müraciət etdilər. Bu gün həm ABŞ, həm də Avropa üçün Qərbin özünün əvvəlcədən müəyyən etdiyi qaydalara uyğun hərəkət edərək hegemonluğunu qorumaq çox çətinləşib. Buna görə də ABŞ növbəti dəfə daha çox güc tətbiq etməyə məcburdur. Qərb digər aktorlar və ya qurumlar liderliyi ələ almazdan əvvəl öz hegemonluğunu bərpa etməyə çalışır. Bu gün şahidi olduğumuz şey gücə əsaslanan bərpa cəhdidir. Lakin bunlar pis nümunələrdir. Əgər ABŞ bu gün Qərbin özünün rəhbərlik etdiyi qaydaları dayandırmaqla "təsir dairələrini" müəyyən etməyə başlasa, Rusiyanı öz səbəblərinə görə Ukraynanı işğal etmək istədiyinə görə necə tənqid olunacaq? Yaxud Çin Tayvana hücum edərsə, necə tənqid ediləcək? Buna görə də hər bir dövlətin "qaydalara" uyğun hərəkət etmək əvəzinə, hər şeyi öz müəyyən etdiyi "milli maraqları" baxımından etməyi öz haqqı hesab etdiyi yeni bir dövr başladı. Bir növ məcburiyyət dövrünün başladığını iddia etmək olar. Bu yeni dövrdə hər kəs ya güc toplamağa çalışacaq, ya da güclülərlə birləşəcək. Hər kəsin ən güclülərin tərəfini tutması mümkün deyil. Həqiqətən də, həmişə bəzi "düşmənlərə" ehtiyac var. Bu o deməkdir ki, belə yeni bir dövrdə münaqişələr qaçılmaz olur. Əgər cəmiyyətlər öz daxilində daha firavan, məhsuldar və bərabərhüquqlu seçimlər yarada bilmirsə və "suverenlik" anlayışına hörməti prioritetləşdirən yeni bir beynəlxalq həmrəylik beynəlxalq səviyyədə qurulmursa, dünyanı çox pis günlər gözləyir. Ayrı-ayrı millətlərin öz müdafiə sənayelərini gücləndirməsi ağıllı hərəkətdir, lakin bunun imperializmlə qarşılaşmaq məsələsində mütləq qorunma təmin etməyəcəyi aydındır. Maduronun Venesuelası ən son Çin sistemlərinə sahib idi. Yeni bir beynəlxalq nizam qurulmazsa, bütün digər səylər yetərli olmayacaq".
12:07 06.01.2026
Oxunuş sayı: 2027
