Bakcell, Nar və Azercell-in soyğunçuluğu - 1 GB internetə 490 manat

Çörək alarkən onun çəkisini, qiymətini və bir kiloqramının neçəyə başa gəldiyini hesablamaq mümkündür. Yanacaqda litr, elektrikdə kilovat-saat, digər xidmətlərdə isə vahid qiymət anlayışı var. Bəs mobil internetdə necə? Bir meqabayt internet operatora neçəyə başa gəlir və istehlakçıya neçəyə satılır?

Bu sual xüsusilə mobil internet paketinin həcmi başa çatdıqdan sonra aktuallaşır. Çünki abunəçi paket alanda gigabaytlarla interneti nisbətən aşağı qiymətə əldə edir, paket bitdikdən sonra isə eyni internet trafikindən istifadənin hər meqabaytı üçün qat-qat yüksək tarif tətbiq oluna bilir.

Məsələn, “Bakcell”in hazırkı tarif səhifələrində paketsiz internetin 1 MB üçün qiyməti 0,49 manat göstərilir. Şirkət bu tarifi 24 avqust 2024-cü ildən bütün tariflər üzrə tətbiq etdiyini açıqlamışdı.

“Nar”ın hazırkı “FULL 49” tarifində də bonuslar bitdikdən sonra internetin 1 MB-ı 0,49 manat hesablanır. “FULL 19” tarifində də eyni qiymət göstərilir.

“Azercell”də isə tarifdən tarifə fərq var. Məsələn, şirkətin bəzi tarif səhifələrində paket olmadıqda digər abunəçilər üçün 1 MB internetin 0,40 manatla hesablandığı göstərilir. Eyni zamanda, “Data” tarifinin fakturasız xətt üzrə hazırkı səhifəsində paket aktiv olmadıqda 1 MB üçün 0,04 manat xidmət haqqı qeyd olunur.

Burada artıq adi istehlakçı üçün kifayət qədər maraqlı mənzərə yaranır.

Bir MB paketdə neçə qəpikdir?

Məsələn, “Azercell”in “Data” tarifində 56 GB internet 39 manata təqdim edilir. Şirkətin səhifəsində 56 GB paketinin qiyməti 39 manat göstərilir.

Şirkətin öz hesablamasında 1 GB = 1000 MB qəbul edildiyi hallarda 56 GB 56 min MB edir.

39 manatı 56 min MB-a böldükdə bir meqabayt internetin paket daxilində vahid qiyməti təxminən 0,0007 manat, yəni 0,07 qəpik alınır.

Amma bəzi tariflərdə paket olmadıqda 1 MB üçün 0,40 manat hesablanır.

Bu iki rəqəm arasında təxminən 575 dəfə fərq yaranır.

“Bakcell” və “Nar”ın 0,49 manatlıq paketsiz tarifləri ilə müqayisədə isə fərq daha da böyüyür.

Burada vacib bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: paketdən hesablanan 1 MB qiyməti operatorun həmin trafiki bu məbləğə əldə etməsi və ya ona bu qədər başa gəlməsi demək deyil. Bu, yalnız paket qiymətinin ümumi internet həcminə bölünməsi ilə alınan vahid satış qiymətidir.

Məhz buna görə araşdırmanın əsas sualı da ortaya çıxır:

Bir meqabayt internetin operator üçün real maya dəyəri nə qədərdir?

Və daha vacibi:

Əgər bir MB-ın maya dəyəri paketdən asılı olaraq dəyişmirsə, niyə paketsiz istifadə zamanı onun qiyməti bu qədər kəskin artır?

Paket bitəndə internet bahalaşır, yoxsa qiymət siyasəti dəyişir?

Mobil internetin texniki xüsusiyyəti belədir ki, istifadəçi paket daxilində 1 MB, 100 MB və ya 1 GB trafik sərf etdikdə məlumat mobil operatorun eyni şəbəkəsi üzərindən ötürülür.

Paketin bitdiyi anda isə istifadəçinin telefonunda başqa bir fiziki internet yaranmır.

Eyni SIM-kartdır.

Eyni mobil şəbəkədir.

Eyni baza stansiyasıdır.

Eyni internet bağlantısıdır.

Sadəcə abunəçinin əvvəlcədən aldığı trafik həcmi tükənib.

Bəs bu zaman bir MB üçün qiymət niyə kəskin dəyişir?

Məsələn, “Bakcell”in müxtəlif tariflərində paket daxilində müəyyən həcmdə internet təqdim edilir, paketdən kənar istifadə üçün isə 1 MB-a 0,49 manat tarif tətbiq olunur. Şirkətin hazırkı “StarPro 40GB” tarifində 40 GB internet təqdim edilir, paketdənkənar internet üçün isə 1 MB qiyməti 0,49 manat göstərilir.

Sadə hesabla 40 GB-lıq paketin qiymətini həmin internet həcminə böldükdə bir MB üçün alınan vahid məbləğ 0,49 manatdan dəfələrlə aşağı olur.

Deməli, burada müzakirə edilməli məsələ internetin fiziki olaraq “bahalaşması” deyil.

Məsələ eyni xidmətin müxtəlif istifadə ssenarilərində niyə bu qədər fərqli qiymətləndirilməsidir.

1 MB-ın maya dəyəri nə qədərdir?

İstehlakçının ən çox cavab almaq istədiyi sual məhz budur.

Mobil operator internet trafikini göydən almır. Bunun arxasında böyük infrastruktur dayanır: baza stansiyaları, radio avadanlıqları, optik və digər ötürücü xətlər, enerji, server və şəbəkə avadanlığı, texniki xidmət, tezlik resursları, əməkhaqqı, kommersiya və digər xərclər.

Bütün bunlar mobil internet xidmətinin ümumi maya dəyərinə təsir edir.

Lakin burada başqa bir iqtisadi reallıq da var: şəbəkənin böyük hissəsi sabit və ya yarımsabit xərclərlə qurulur. Yəni abunəçi əlavə 1 MB istifadə etdi deyə operatorun baza stansiyasına yeni avadanlıq quraşdırılmır və həmin anda ayrıca yeni şəbəkə yaradılmır.

Əlbəttə, trafik artdıqca şəbəkənin tutumu, avadanlıq və digər resurslara ehtiyac arta bilər. Lakin bu, paket daxilindəki 1 MB ilə paketdənkənar 1 MB arasında yüzlərlə dəfə texniki xərc fərqi olduğu anlamına gəlmir.

Ona görə operatorlardan konkret cavab tələb edən sual yaranır:

Bir MB mobil internetin orta dəyişən maya dəyəri nə qədərdir?

Əgər bu rəqəm açıqlanarsa, istehlakçı da 0,49 manatlıq paketsiz tarifin hansı hissəsinin şəbəkə xərci, hansı hissəsinin kommersiya marjası və hansı hissəsinin digər komponentlərdən ibarət olduğunu daha yaxşı anlaya bilər.

“Paket al, yoxsa baha ödə” modeli?

Burada mobil operatorların biznes modelinə dair başqa bir sual ortaya çıxır.

Paketlər abunəçiyə əvvəlcədən müəyyən həcmdə internet almağı təklif edir. Həcmi böyüdükcə vahid MB qiyməti aşağı düşür.

Bu, iqtisadi baxımdan qeyri-adi mexanizm deyil. Bir çox xidmət və məhsulda böyük həcmdə alış vahid qiyməti aşağı sala bilər.

Lakin mobil internetdə diqqət çəkən məqam fərqin miqyasındadır.

Bir tərəfdə gigabaytlarla internetin vahid qiyməti qəpikdən də aşağı səviyyəyə düşür.

Digər tərəfdə isə paket bitdikdən sonra bir neçə meqabayt istifadəyə görə artıq nəzərəçarpacaq məbləğ tutulur.

Məsələn, 0,49 manatlıq tariflə cəmi 100 MB internet istifadə edən abunəçi 49 manat ödəyə bilər.

Bu, istehlakçı üçün olduqca ciddi fərqdir.

Halbuki 100 MB mobil internetin paket daxilindəki ekvivalent qiyməti bəzi iri paketlərdə qəpiklərlə, hətta qəpiyin hissələri ilə ölçülür.

Belə vəziyyətdə istehlakçının qarşısına faktiki olaraq iki seçim çıxır: əvvəlcədən böyük həcmdə paket al və daha aşağı vahid qiymət ödə, yaxud paket bitdikdən sonra internetdən istifadə etməyə davam et və hər MB üçün çox yüksək tariflə hesablaş.

Ən təhlükəli məqam: abunəçi bunu hiss etməyə bilər

Məsələnin başqa bir tərəfi də var.

Mobil internet istifadəsi çox vaxt istifadəçinin gözünün qarşısında fiziki olaraq baş vermir.

Telefon bir neçə saniyə ərzində proqramları yeniləyə, foto və video yükləyə, bulud xidmətləri ilə məlumat mübadiləsi apara, sosial şəbəkələrdən məlumat ala bilər.

İstifadəçi isə bu proseslərin neçə meqabayt trafik yaratdığını hər an izləməyə bilər.

Belə vəziyyətdə paket bitir.

Telefon internetdən istifadə etməyə davam edir.

Və həmin andan etibarən hər MB üçün yüksək tarif tətbiq olunmağa başlayır.

Bu, istehlakçı üçün xüsusilə risklidir.

Çünki istifadəçi “internet paketim var” düşüncəsi ilə mobil datanı açıq saxlayır, amma paketinin artıq tükəndiyini bilməyə bilər.

Nəticədə bir neçə dəqiqəlik və ya tətbiqlərin arxa planda işləməsindən yaranan trafik balansdan ciddi məbləğ silə bilər.

Burada artıq yalnız qiymət məsələsi deyil, məlumatlandırma və istehlakçının qorunması məsələsi də ortaya çıxır.

Paket bitdisə, niyə internet avtomatik dayandırılmır?

Bu sual da operatorlara ünvanlanmalıdır.

Əgər paketin bitməsindən sonra 1 MB üçün 0,40 və ya 0,49 manat kimi yüksək tarif tətbiq edilirsə, istehlakçıya niyə internet avtomatik dayandırılmaq və ya əvvəlcədən açıq razılıq alma mexanizmi təklif edilmir?

Əlbəttə, bəzi operatorlarda paket bitdikdən sonra istifadəçiyə bildiriş, yeniləmə və əlavə paket alma seçimləri təqdim olunur.

Məsələn, “Azercell” bəzi internet paketlərinin səhifələrində trafik tam istifadə edildikdən sonra istifadəçini xüsusi yükləmə səhifəsinə yönləndirdiyini və burada mövcud paketi yeniləmək, daha böyük paket sifariş etmək və ya paketsiz internetdən istifadə etmək imkanlarının təqdim edildiyini bildirir.

Bu, müəyyən məlumatlandırma mexanizminin olduğunu göstərir.

Amma əsas sual yenə də qalır:

İstehlakçı paketsiz internetdən istifadə etməyə açıq şəkildə razılıq vermədən yüksək tariflə hesablanmalıdırmı?

Bu məsələ xüsusilə araşdırılmalıdır.

10 manatlıq internet 490 manata çevrilə bilər

Rəqəmlərlə baxanda məsələ daha aydın görünür.

Əgər paketsiz internetin 1 MB qiyməti 0,49 manatdırsa:

100 MB = 49 manat;

500 MB = 245 manat;

1 GB = 490 manat.

Yəni paket bitdikdən sonra istifadəçi fərqində olmadan cəmi 1 GB internet sərf edərsə, həmin trafik üçün 490 manatlıq hesab yarana bilər.

Təbii ki, hər abunəçinin belə yüksək məbləğlə hesablanacağı anlamına gəlmir. Balansın kifayət etməməsi, xəttin xüsusiyyətləri, tarifin şərtləri və digər məhdudiyyətlər rol oynaya bilər.

Amma tarifin riyazi nəticəsi dəyişmir:

0,49 manat × 1000 MB = 490 manat.

Bu rəqəm özü göstərir ki, paketsiz mobil internet tarifləri istehlakçı üçün niyə ciddi maliyyə riski yarada bilər.

Bəs operator üçün bu qiymətin əsaslandırması nədir?

Məhz burada araşdırmanın əsas hissəsi başlayır.

Operatorların “paket daha sərfəlidir” deməsi bu sualı tam cavablandırmır.

Çünki məsələ yalnız paketlərin sərfəli olub-olmaması deyil.

Məsələ paketsiz internetin niyə bu qədər baha olmasıdır.

Əgər paketdə 1 MB-ın qiyməti məsələn, 0,001 manatdan da aşağı səviyyəyə düşə bilirsə, 1 MB-ın paketsiz qiymətinin 0,49 manata qədər yüksəlməsinin hansı iqtisadi amillərlə bağlı olduğu izah edilməlidir.

Burada üç ehtimal üzərində düşünmək mümkündür.

Birinci ehtimal: paketsiz istifadə zamanı əlavə texniki və inzibati xərclər yaranır.

Əgər belədirsə, həmin xərclərin nədən ibarət olduğu açıqlanmalıdır.

İkinci ehtimal: yüksək paketsiz tarif abunəçiləri əvvəlcədən internet paketi almağa təşviq edən kommersiya mexanizmidir.

Əgər belədirsə, bu da açıq şəkildə qiymət siyasətinin bir hissəsidir.

Üçüncü ehtimal isə paketsiz internetin qiymətinin əsasən bazar və kommersiya qərarları ilə müəyyənləşməsidir.

Bu halda isə sual dəyişir:

Belə qiymət siyasətinin istehlakçı üçün nə dərəcədə ədalətli olduğu necə qiymətləndirilir?

Bu sualların cavabını operatorların özləri verməlidir.

“Maya dəyəri” ilə “satış qiyməti” bir-birinə qarışdırılmamalıdır

Burada bir məsələni də dəqiq ayırmaq lazımdır.

Paketdə 1 MB-ın qiymətinin 0,0007 manat olması onun operatora 0,0007 manata başa gəldiyi demək deyil.

Eynilə, paketsiz 1 MB-ın 0,49 manata satılması onun operatora 0,49 manata başa gəldiyini də göstərmir.

Bunlar satış qiymətləridir.

Operatorun real maya dəyərini yalnız şirkətin öz maliyyə və əməliyyat məlumatları əsasında hesablamaq mümkündür.

Məhz buna görə bu araşdırmada operatorlara veriləcək ən əsas sual belə olmalıdır:

“Bir MB mobil internet trafikinin operator üçün orta maya dəyəri nə qədərdir?”

Bu rəqəm açıqlanarsa, paket və paketsiz tariflər arasındakı fərqi iqtisadi baxımdan daha obyektiv qiymətləndirmək mümkün olacaq.

Bir xidmətin iki fərqli qiyməti

Mobil internet bazarında əslində maraqlı bir qiymət paradoksu yaranır.

Eyni şəbəkə.

Eyni abunəçi.

Eyni telefon.

Eyni internet bağlantısı.

Amma fərqli tarif.

Paket aktivdirsə, bir qiymət.

Paket bitibsə, tamam başqa qiymət.

Böyük həcmdə əvvəlcədən trafik alırsansa, daha ucuz.

Eyni trafiki sonradan ayrıca istifadə edirsənsə, daha baha.

Bunun iqtisadi məntiqi izah edilə bilər. Topdan və pərakəndə satış, əvvəlcədən ödəniş, proqnozlaşdırılan gəlir, müştərinin paketə bağlanması və şəbəkənin planlaşdırılması kimi amillər qiymət fərqinə təsir göstərə bilər.

Lakin yüzlərlə dəfə fərqin konkret səbəbi ayrıca izah tələb edir.

Çünki istehlakçının sualı çox sadədir:

Paketdə ucuz olan internet paket bitən kimi niyə bu qədər bahalaşır?

Burada tənzimləyicinin də rolu gündəmə gəlir

Məsələ yalnız operatorlarla bitmir.

Mobil rabitə və internet xidmətləri milyonlarla istehlakçının gündəlik istifadə etdiyi xidmətlərdir. Ona görə də tariflərin necə təqdim edilməsi, istehlakçının hansı məlumatla təmin olunması və əlavə ödənişlərin nə qədər aydın göstərilməsi də əhəmiyyət daşıyır.

İstehlakçı paket alarkən əsasən gigabaytın qiymətinə baxır.

Amma çox vaxt əsas risk paket bitdikdən sonra başlayır.

Ona görə mobil operatorların tarif siyasəti ilə yanaşı, istehlakçının paketsiz istifadəyə keçidi zamanı necə məlumatlandırılması da araşdırılmalıdır.

Məsələn, paket bitən kimi:

“İnternet paketiniz başa çatıb. Paketsiz istifadənin qiyməti 0,49 AZN/MB-dir. Davam etmək istəyirsinizmi?”

tipli açıq təsdiq mexanizmi tətbiq edilərsə, istehlakçının gözlənilməz xərc riski əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər.

Bu isə artıq texniki deyil, istehlakçı hüquqları məsələsidir.

Əsas sual hələ də cavabsızdır

Bir meqabayt internetin qiyməti bazarda müxtəlif tariflərə görə dəyişir. Hazırkı rəsmi tarif səhifələrində “Bakcell” və “Nar”ın bir sıra tariflərində paketsiz 1 MB üçün 0,49 manat, “Azercell”in bəzi tariflərində isə 0,40 manat kimi qiymətlər göstərilir. Eyni zamanda iri həcmli paketlərdə bir MB-a düşən vahid qiymət bununla müqayisədə yüzlərlə dəfə aşağı ola bilir.

Bu rəqəmlər özü-özlüyündə şirkətlərin qanunsuz və ya əsassız tarif tətbiq etdiyini sübut etmir. Tarifin iqtisadi əsaslandırılması, xərclər strukturu və kommersiya modeli ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Amma rəqəmlər kifayət qədər ciddi sual yaradır.

Əgər bir MB internet paket daxilində bu qədər ucuz satıla bilirsə, həmin MB paketdən kənarda niyə yüzlərlə dəfə baha olur?

0,49 manatlıq bir MB-ın nə qədəri real şəbəkə xərcləridir, nə qədəri kommersiya marjasıdır?

Paket bitəndən sonra istifadəçinin yüksək tariflə hesablanması onun ayrıca razılığı ilə baş verməlidirmi?

Operatorların paketsiz internet tariflərinin iqtisadi əsaslandırması nədir?

Və ən əsası:

Bir MB internetin operatora real maya dəyəri nə qədərdir?

Bu suallara cavab verilmədən “internet paketdə ucuzdur, çünki paketdir” izahı problemin bütün tərəflərini açmır.

Çünki söhbət sadəcə gigabayt almaqdan getmir.

Söhbət eyni xidmət vahidinin — bir meqabayt internetin — niyə bir halda qəpikdən də aşağı, başqa halda isə ondan yüzlərlə dəfə baha qiymətləndirilməsindən gedir.

Mobil internet artıq lüks deyil, gündəlik həyatın əsas xidmətlərindən biridir. İnsanlar bank əməliyyatından tutmuş dövlət xidmətlərinə, iş yazışmalarından təhsilə qədər bir çox ehtiyacını mobil internet üzərindən qarşılayır.

Belə bir şəraitdə istehlakçı üçün əsas məsələ yalnız “neçə GB internet alıram?” deyil.

Əsas məsələ həm də budur:

“Paketim bitəndə mənim bir MB internetimə nə qədər pul çıxacaq və bunun iqtisadi səbəbi nədir?”

Crossmedia.az olaraq mövzunu araşdırmağa davam edirik. Bu sualların cavabını mobil operatorlardan və aidiyyəti qurumlardan almağa çalışacağıq.