Gündəm

Süni intellekt bizi hara aparır? - ARAŞDIRMA

Süni intellekt artıq həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrinə daxil olub. Məlumatların emalından tibbi xidmətlərə, təhsildən iqtisadiyyata, media və yaradıcılıqdan gündəlik məişətə qədər bir çox istiqamətdə bu texnologiyadan istifadə edilir. Böyük həcmdə məlumatı saniyələr ərzində təhlil etmək, insan əməyini yüngülləşdirmək, vaxt itkisini azaltmaq və bir sıra prosesləri avtomatlaşdırmaq süni intellektin əsas üstünlükləri sırasında göstərilir.

Lakin texnologiyanın imkanları genişləndikcə onun yaratdığı risklər də daha aydın görünməyə başlayır. Süni intellekt yanlış məlumat yarada, saxta foto və videolar hazırlaya, insanların səsini və görüntüsünü təqlid edə, şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlər yarada və bəzi hallarda insan əməyini əvəz edə bilər.

Ən ciddi narahatlıqlardan biri isə süni intellektin gələcəkdə daha müstəqil qərarlar qəbul edə bilməsi ilə bağlıdır. Əgər texnologiyanın inkişaf sürəti insanın onu idarə etmək və nəzarətdə saxlamaq imkanlarını üstələyərsə, ortaya indidən tam proqnozlaşdırılması mümkün olmayan problemlər çıxa bilər.

Bu səbəbdən süni intellekt artıq yalnız texnoloji yenilik kimi deyil, həm də sosial, iqtisadi, hüquqi və fəlsəfi məsələ kimi müzakirə olunur.

Crossmedia.az mövzünü ekspertlərlə araşdırıb.

“2018-ci ildə artıq bu istiqamətin hara getdiyini görürdüm”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun rəqəmsal inkişaf üzrə direktor müavini, Rəqəmsal İnkişaf və Süni İntellektin Fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov hesab edir ki, süni intellektin bugünkü inkişafını yalnız son illərdə ortaya çıxan texnologiyalarla izah etmək doğru deyil. Onun sözlərinə görə, bu prosesin elmi əsasları daha əvvəl formalaşmağa başlayıb.

Cəbrayılov bildirir ki, 2018-ci ildə Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunda süni intellekt mövzusunda seminar keçirərkən artıq bu texnologiyanın gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf edə biləcəyi barədə müəyyən təsəvvürləri olub.

“2018-ci ildə Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunda ilk dəfə süni intellekt mövzusunda seminar keçirəndə bu istiqamətdə kifayət qədər böyük iddiam var idi. Seminarda institutun əməkdaşları da iştirak edirdi. Həmin vaxt, yəni 2018-ci ildə, bu gün yaşadığımız reallıqlar haqqında artıq müəyyən təsəvvürlərim formalaşmışdı”, – ekspert deyib.

Onun sözlərinə görə, həmin dövrdə bu fikirlərə elmi-akademik mühitdə skeptik yanaşanlar da olub.

“Mən o zaman bu məsələlərdən danışanda elmi-akademik mühitdə kifayət qədər skeptik yanaşma ilə qarşılaşdım. Çoxları buna şübhə ilə baxır, çoxsaylı suallar verirdi. Bəzən elə bir fikir də yaranırdı ki, guya mən sadəcə xəyal qururam və bunlar yalnız mənim şəxsi düşüncələrimdir”, – Cəbrayılov bildirib.

Ekspert vurğulayıb ki, süni intellektin inkişaf istiqamətini anlamaq üçün insan beyninin fəaliyyət mexanizmlərinə də diqqət yetirmək lazımdır. Onun sözlərinə görə, neyrobiologiya, neyrologiya, molekulyar biologiya, kvant fizikası və digər elmi sahələrdə əldə olunan nəticələr gələcəkdə daha inkişaf etmiş süni intellekt sistemlərinin yaradılması üçün zəmin formalaşdırır.

Cəbrayılov insan beynində neyronların işləməsi və sinapslar vasitəsilə informasiya mübadiləsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı biliklərin müəyyən xüsusiyyətlərinin texnologiyada modelləşdirilməsinin mümkün olduğunu düşünür.

Onun fikrincə, bu baxımdan süni intellekt müəyyən mənada insan ağlının texnologiyada əksidir.

Süni intellekt təhsili dəyişir: imkan, yoxsa asılılıq?

Süni intellektin ən sürətlə daxil olduğu sahələrdən biri də təhsildir. Şagird və tələbələr mövzuların izahı, məlumatların axtarışı, mətnlərin hazırlanması və müxtəlif tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün bu texnologiyadan istifadə edə bilirlər.

Müəllimlər üçün də süni intellekt dərs planlarının hazırlanması, testlərin yaradılması, tədris materiallarının hazırlanması və fərdi yanaşmanın qurulması baxımından əlavə imkanlar yaradır.

Lakin digər tərəfdən, hazır cavablara həddindən artıq güvənmək şagirdin müstəqil düşünmə və araşdırma bacarığını zəiflədə bilər. Süni intellektin yanlış məlumat verməsi, akademik plagiat və şagirdin öz əvəzinə tapşırıqları texnologiyaya gördürməsi də ciddi problemlər yaradır.

Təhsil eksperti Məzahir Məmmədli qeyd edib ki, süni intellekt artıq sürətlə inkişaf edib və inkişaf etmiş ölkələrdə belə onun yaratdığı imkanlarla yanaşı, mümkün risklərin qarşısının alınması barədə düşünülür:

“Azərbaycanda da süni intellekt digər sahələrdə olduğu kimi elm və təhsil sisteminə ciddi şəkildə sirayət edib. Buna görə də əsas məsələ süni intellektə qarşı çıxmaq deyil, onun bütün sahələrdə, xüsusilə də təhsildə düzgün və məqsədyönlü tətbiqini təmin etməkdir.

Təbii ki, süni intellektin faydalı tərəfləri ilə yanaşı, müəyyən zərərli təsirləri də mövcuddur. Xüsusilə ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin müxtəlif mətnlərin hazırlanması, tapşırıqların yerinə yetirilməsi və sualların cavablandırılması zamanı süni intellektdən həddindən artıq istifadə etməsi narahatlıq doğurur. Şagird hər hansı məsələni özü araşdırmaq, düşünmək və nəticəyə gəlmək əvəzinə, sadəcə sualı süni intellektə ünvanlayaraq hazır cavab əldə edir. Bu isə zamanla onların düşünmə və yaradıcılıq qabiliyyətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan ümumtəhsil məktəblərində süni intellektdən istifadəyə dair müəyyən istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsinə ehtiyac var. UNESCO-nun yanaşmalarında da süni intellektin məktəblərdə nəzarətsiz şəkildə deyil, müəllim və ya mütəxəssis vasitəsilə düzgün istiqamətləndirilməsi məsələsi önə çəkilir. Şagirdlərə süni intellektdən necə istifadə etməyin, onun verdiyi məlumatları necə yoxlamağın və hazır cavabı olduğu kimi qəbul etməməyin yolları öyrədilməlidir.

Digər mühüm məsələ isə ondan ibarətdir ki, biz süni intellektin gələcək məlumat bazasının formalaşmasına da müəyyən mənada təsir göstəririk. Ona düzgün suallar vermək, düzgün məlumat təqdim etmək və ondan məsuliyyətli istifadə etmək gələcəkdə bu texnologiyanın inkişafına təsir edən amillərdəndir. Buna görə də məktəblərdə şagirdlərin süni intellektdən əldə etdiyi hazır cavablarla kifayətlənməsinə yol vermək olmaz. Çünki süni intellekt hər zaman doğru və etibarlı məlumat təqdim etmir.

Bundan başqa, süni intellektin uşaqların sosiallaşmasına təsiri də ayrıca diqqət tələb edir. Bəzi hallarda şagirdlər suallarını müəllimə, valideynə və ya digər insanlara ünvanlamaq əvəzinə süni intellektlə ünsiyyət qurmağa üstünlük verirlər. Bu isə gələcəkdə sosial münasibətlər və canlı ünsiyyət baxımından müəyyən problemlərə səbəb ola bilər.

Ona görə də ümumtəhsil məktəblərində bu istiqamətdə xüsusi maarifləndirmə işlərinin aparılması vacibdir. Bu sahədə yaxşı hazırlıqlı mütəxəssislər cəlb olunmalı, şagirdlərlə mütəmadi iş aparılmalıdır. Zərurət yaranarsa, süni intellektlə bağlı mövzular tədris proqramlarına daxil edilməli və ya ən azı həftədə bir dəfə şagirdlərə bu sahə üzrə mütəxəssis rəyi və düzgün istiqamətləndirici məlumatlar çatdırılmalıdır.

Burada milli dəyərlər məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Süni intellektdən həddindən artıq asılılıq gələcək nəsillərin Azərbaycan ədəbiyyatını, tarixini, coğrafiyasını və milli-mənəvi dəyərlərini mənimsəməsinə müəyyən problemlər yarada bilər. Çünki süni intellekt nə qədər inkişaf etsə də, Azərbaycan cəmiyyətinin milli mentalitetini, tarixini və ədəbiyyatını müəllim və canlı təhsil mühiti qədər dərindən və kontekstual şəkildə çatdırmaya bilər.

Süni intellektin müəllimlərin funksiyalarının müəyyən hissəsini artıq yerinə yetirməyə başladığını da müşahidə edirik. Proqramların hazırlanması, yazı işləri, cədvəllərin tərtib olunması və digər texniki məsələlərdə süni intellekt müəllimlər üçün köməkçi vasitəyə çevrilir. Bu baxımdan onun təhsil sistemində müəyyən funksiyaları öz üzərinə götürməsi artıq reallıqdır.

Lakin süni intellektin müəllimi tamamilə əvəz etməsi məsələsinə gəldikdə, bunun ciddi nəticələr doğura biləcəyini düşünürəm. Müəllim yalnız məlumat ötürən şəxs deyil. O, şagirdin düşüncə tərzini, davranışını, sosiallaşmasını və fərdi inkişafını izləyən, ona istiqamət verən insandır. Bu funksiyaların tam şəkildə süni intellektə ötürülməsi düzgün yanaşma olmaz.

Biz süni intellektdən tamamilə imtina edə bilməyəcəyik və buna ehtiyac da yoxdur. Əsas məsələ onun düzgün istiqamətləndirilməsidir. Bunun üçün məktəblər, müəllimlər, valideynlər, mütəxəssislər və bütövlükdə cəmiyyət birlikdə fəaliyyət göstərməlidir. Süni intellekt insanın yerinə düşünən vasitəyə deyil, insanın düşünmə imkanlarını genişləndirən texnologiyaya çevrilməlidir”.

“Mən bunu insan ağlının texnologiyada əksi kimi görürəm”

Məhəmməd Cəbrayılov süni intellektin meydana çıxmasını insanın öz yaddaşını və düşüncəsini bədənindən kənarda saxlamaq cəhdlərinin davamı kimi qiymətləndirir.

Ekspert qeyd edir ki, yazının və kitabın meydana gəlməsi ilə insan öz yaddaşının müəyyən hissəsini fiziki olaraq bədənindən kənarda saxlamağa başlayıb.

“Mən süni intellekti də müəyyən mənada bunun davamı kimi görürəm. Mən bunu ‘güzgü effekti’ adlandırardım. Yəni süni intellekt müəyyən mənada insan ağlının texnologiyada əksidir. Sadəcə bu əks daha geniş və daha mürəkkəb formada ortaya çıxır”, – Cəbrayılov deyib.

O bildirib ki, bu istiqamətdə səkkiz ildir üzərində işlədiyi “Neo Sapiens: Süni İntellekt və Bəşəriyyətin Gələcəyi” adlı kitabı da artıq çapa hazırdır.

Ekspertin sözlərinə görə, kitabda süni intellektin mahiyyəti, insan beyninin və ağlının təkamülü, texnologiyanın inkişafı və gələcək bəşəriyyətlə bağlı mümkün ssenarilər araşdırılır.

Cəbrayılovun fikrincə, əsas məsələ yalnız texnologiyanın inkişafı deyil, onun insan və cəmiyyətə necə təsir etməsidir.

“Çünki texnologiyadan yalnız bir vasitə kimi istifadə etmirik. Eyni zamanda texnologiyanın özü də bizi dəyişdirir. O, sosial mühitimizi, insanlar arasındakı münasibətləri və hətta insan olaraq sosial zəkamızı dəyişdirir”, – ekspert vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, 2018-ci ildə daha uzaq gələcək üçün nəzərdə tutulan bəzi texnoloji dəyişikliklər gözlənildiyindən daha sürətli şəkildə reallaşmağa başlayıb.

Ekspert hesab edir ki, süni intellektin gələcəkdə daha müstəqil qərarvermə imkanlarına sahib olması yeni suallar və ciddi problemlər yarada bilər. Bu səbəbdən əsas məsələ texnologiyanın qarşısını almaqdan daha çox onun yaratdığı riskləri anlamaq və idarə etməkdir.

Süni intellekt iqtisadiyyatı və əmək bazarını necə dəyişəcək?

Süni intellektin təsiri təhsil və texnologiya ilə məhdudlaşmır. İqtisadiyyat da bu dəyişikliklərin əsas mərkəzlərindən biridir.

Şirkətlər süni intellektdən məlumatların təhlili, müştəri xidmətləri, sənədlərin hazırlanması, reklam, marketinq, maliyyə analitikası və digər proseslərdə istifadə etməklə həm vaxta, həm də xərclərə qənaət edə bilirlər.

Amma burada ciddi bir paradoks yaranır. Şirkət üçün məhsuldarlığı artıran texnologiya bəzi işçilər üçün iş yerinin itirilməsi təhlükəsi yarada bilər.

Xüsusilə təkrarlanan və standartlaşdırılmış işlərin avtomatlaşdırılması əmək bazarında dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, süni intellekt yeni peşələrin və yeni ixtisasların yaranmasına da şərait yaradır.

Beləliklə, əsas məsələ süni intellektin iş yerlərini tamamilə məhv edib-etməyəcəyi deyil. Əsas sual hansı peşələrin dəyişəcəyi, hansı bacarıqlara ehtiyacın artacağı və insanların bu transformasiyaya nə dərəcədə hazır olmasıdır.

İqtisadçı Xalid Kərimli isə deyib ki, ümumiyyətlə, süni intellektə yalnız “iş yerlərini bağlayacaq, insanları işsiz qoyacaq” prizmasından yanaşmaq düzgün deyil:

“Tarix boyu texnologiyalar müəyyən peşələri və iş proseslərini dəyişib, eyni zamanda yeni peşələrin yaranmasına səbəb olub.

Məsələn, traktor insanların əməyini xeyli asanlaşdırdı. Əvvəllər tarlada on nəfərin gün ərzində kotanla gördüyü işi traktor daha sürətli və daha səmərəli şəkildə yerinə yetirməyə başladı. Bununla kotanla işləyən əməyə ehtiyac azaldı, amma traktor idarə edən yeni peşəyə tələbat yarandı. Nəticədə məhsuldarlıq artdı. Avtomatlaşdırma prosesində də eyni vəziyyəti müşahidə edirik. Bir çox rutin və mənasız işlər avtomatlaşdırılıb, insanların vaxtı daha məhsuldar fəaliyyətlərə yönəlib.

Süni intellektin də sürətlə tətbiq olunması vacibdir. Çünki bu texnologiya əmək məhsuldarlığını artıracaq, insanların həyatını müəyyən mənada asanlaşdıracaq və yeni iqtisadi imkanlar yaradacaq. Bəli, bəzi işlər və peşələr zamanla aradan qalxa bilər. Amma onların əvəzində yeni peşələr və yeni fəaliyyət istiqamətləri yaranacaq.

Məsələn, biznes sahəsində mühasibatlıqda hesabatların hazırlanması kimi rutin proseslərin böyük hissəsini süni intellekt həyata keçirə bilər. Əvvəllər rəqəmlərin müxtəlif mənbələrdən toplanması, hesablanması və hesabat formasına salınması üçün sərf olunan vaxt azalacaq. Bunun əvəzində mühasiblərdən daha çox analitik düşüncə, məlumatların təhlili və qərarverməyə dəstək verən biliklər tələb olunacaq.

Marketinq sahəsində də oxşar proses baş verəcək. Sadəcə kontent hazırlamaq, məlumatları müəyyən formata salmaq və digər rutin işlər getdikcə süni intellekt tərəfindən həyata keçirilə bilər. Lakin marketoloqun özü üçün strategiya qurmaq, məlumatları təhlil etmək, auditoriyanı anlamaq və düzgün qərarlar qəbul etmək kimi bacarıqlar daha vacib olacaq. Yəni marketoloq peşəsi sıradan çıxmayacaq, sadəcə həmin peşədə görülən rutin işlərin böyük hissəsi dəyişəcək.

Əsasən sadə, təkrarlanan, qaydalara əsaslanan və yüksək əlavə dəyər yaratmayan işlərin süni intellekt və robotlar tərəfindən əvəzlənməsi daha real görünür.

Məsələn, logistika və anbar sahəsində robotların istifadəsi artıq genişlənməyə başlayıb. ABŞ-də, o cümlədən Amazon-un anbarlarında robotlaşdırılmış sistemlərdən istifadə olunur. Anbarda işçinin bütün günü eyni məhsulu götürüb başqa yerə yerləşdirməsi və ya müəyyən rutin əməliyyatları təkrar-təkrar həyata keçirməsi əvəzinə bu işləri robotlar görə bilər.

İstehsalatda avtomatlaşdırma da daha geniş yayılacaq. Təkrarlanan fiziki əməyə ehtiyac azalacaq, amma bu, insanların həmin sahədən tamamilə çıxması demək deyil. Əksinə, robotların idarə olunması, texniki sazlanması, onlara nəzarət və avtomatlaşdırılmış sistemlərin işlək vəziyyətdə saxlanılması üçün yeni mütəxəssislərə ehtiyac yaranacaq.

Bununla yanaşı, yeni ixtisaslara tələbat da ciddi şəkildə artacaq. Data analitikləri, süni intellekt mühəndisləri, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri, proqram təminatı üzrə mütəxəssislər və süni intellektlə işləmə bacarığı olan digər İT mütəxəssisləri əmək bazarında daha çox tələb görəcəklər. Prompt engineering kimi yeni istiqamətlər də inkişaf edə bilər.

Digər tərəfdən, yaradıcılıq, insanlarla ünsiyyət, kommunikasiya, empatiya və mürəkkəb qərarvermə tələb edən peşələrdə süni intellektdən geniş istifadə olunacaq, lakin bu sahələrin tamamilə sıradan çıxması o qədər də real görünmür. Burada süni intellekt daha çox insanın işini tamamlayan və onun məhsuldarlığını artıran vasitəyə çevriləcək.

Azərbaycana gəldikdə isə, ölkənin bu sahədə böyük potensialı var. Xüsusilə öyrənməyə və yeni texnologiyalara uyğunlaşmağa hazır olan gənc nəsil mühüm üstünlükdür. Lakin süni intellektin istehsalatda və idarəetmədə tətbiqi hələ ilkin mərhələdədir. İnfrastrukturumuz, kadr potensialımız və bu istiqamətdə strategiyalarımız hələ formalaşma mərhələsindədir.

Yəni hazırda tam hazır olduğumuzu demək çətindir. Amma əsas məsələ bundan sonra sürətlə hazırlaşmaqdır. Çünki süni intellektə keçidi gecikdirmək əmək məhsuldarlığı və rəqabət qabiliyyəti baxımından ölkə üçün əlavə risklər yarada bilər.

Son dövrlərdə proqram təminatı, İT, süni intellekt və rəqəmsal idarəetmə istiqamətlərində tələbatın artdığını müşahidə edirik. Yeni iş yerlərinin də daha çox bu sahələrdə formalaşacağı gözlənilir. Bu istiqamətlərdə əməkhaqqının ölkə üzrə orta göstəricidən yüksək olması da diqqətçəkən məqamdır.

Əməkhaqqı və məşğulluqla bağlı dəqiq rəqəmləri Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında müəyyənləşdirmək mümkündür. Ümumilikdə isə ərazi baxımından Bakıda orta əməkhaqqı regionlarla müqayisədə daha yüksəkdir və fərq bəzi göstəricilərdə təxminən 10-15 faiz təşkil edir.

Əsas məsələ süni intellektdən qorxmaq deyil. Biz bu texnologiyanın hansı işləri əvəz edəcəyindən daha çox, hansı yeni imkanları yaradacağını düşünməliyik. Əmək bazarında dəyişiklik qaçılmazdır və bu dəyişikliklərə əvvəlcədən hazırlaşan ölkələr və insanlar gələcəyin iqtisadiyyatında daha üstün mövqedə olacaqlar”.

Qarşısını almaq, yoxsa idarə etmək?

Süni intellektin inkişafının tamamilə dayandırılması artıq real görünən ssenari deyil. Çünki bu texnologiya dövlətlər, şirkətlər, elm və biznes üçün böyük imkanlar yaradır. Məhz buna görə əsas müzakirə süni intellektin olub-olmaması deyil, onun hansı qaydalarla inkişaf etdirilməsi və istifadə olunması ətrafında aparılmalıdır.

Saxta məlumatlardan tutmuş əmək bazarına, təhsildən şəxsi məlumatların qorunmasına qədər çoxsaylı problemlər göstərir ki, texnologiyanın inkişaf sürəti ilə onun yaratdığı sosial nəticələr arasında balans yaratmaq lazımdır.

Bu gün süni intellekt insana kömək edən vasitədir. Amma sabah onun imkanlarının hansı səviyyəyə çatacağını dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir. Məhz buna görə həyəcan təbili texnologiyanın özünə görə deyil, onun yaratdığı imkanların hansı məqsədlərlə və hansı nəzarət mexanizmləri altında istifadə olunacağına görə çalınır.

İnsan süni intellekti yaradır, lakin indi qarşıda daha böyük sual dayanır: yaratdığı texnologiyanı nə qədər müddət və hansı səviyyədə özü idarə edə biləcək?

Qeyd edək ki, Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, BDU-nun dosenti Pərviz Kaziminin süni intellektin Azərbaycanda institutlaşdırılması problem ilə bağlı müsahibəsində də bir çox məsələ izah olunub.