Dünya bahalı pul dövrünə qayıdır
Dünya iqtisadiyyatı yenidən bahalı pul dövrünə daxil olur. İnflyasiya riski, enerji qiymətləri, böyük dövlət borcları və geosiyasi qeyri-müəyyənlik kreditlərin qiymətini yüksəldir. Bu dəyişiklik yalnız banklara və maliyyə bazarlarına aid deyil. Dövlət büdcəsindən sahibkarın istehsal xərcinə, mənzil kreditindən ərzaq qiymətlərinə qədər iqtisadi həyatın bütün sahələrinə təsir edir.
2026-cı il oktyabrın 1-də ABŞ-ın 10 illik xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi 5,34 faizə yüksələrək 2002-ci ildən bəri ən yüksək səviyyəyə çatıb. Bu göstərici dünya üzrə borclanmanın qiymətinə təsir edən əsas meyarlardan biridir. İnvestor aşağı riskli ABŞ istiqrazından 5 faizdən çox gəlir əldə edə bildikdə başqa ölkəyə və ya istehsal layihəsinə vəsait yatırmaq üçün daha yüksək gəlir tələb edir. Beləliklə, ABŞ-dakı faiz artımı mərhələli şəkildə bütün dünyada maliyyəni bahalaşdırır.
“Bahalı pul” pulun öz qiyməti deyil, ondan istifadəyə görə ödənilən faizdir. Dövlət istiqraz buraxanda, şirkət kredit götürəndə, sahibkar müəssisə yaratmaq istəyəndə və vətəndaş mənzil almaq üçün borclananda bu xərclə qarşılaşır. Faiz yüksəldikcə borca xidmət ağırlaşır, əvvəl sərfəli görünən layihələrin bir hissəsi iqtisadi mənasını itirir.
Məsələnin daha dərin tərəfi maliyyə münasibətinin quruluşudur. Mövcud sistemdə kredit verən tərəf əvvəlcədən müəyyən edilmiş gəlir tələb edir, sahibkar isə istehsalın, bazarın və satışın riskini daşıyır. Müəssisə mənfəət əldə etməsə belə, əsas borc və faiz ödənilməlidir. Belə münasibətdə qazanc istehsalın nəticəsinə bağlanmır, risk isə tərəflər arasında bərabər bölüşdürülmür.
Pul özü məhsul yaratmır. Real sərvəti əmək, istehsal, texnologiya və xidmət meydana gətirir. Pul həmin dəyərin mübadiləsini asanlaşdıran vasitədir. Pulun real məhsul yaradılmadan təminatlı qazanc mənbəyinə çevrilməsi maliyyə kapitalının istehsal üzərində üstünlüyünü gücləndirir. Maliyyə dövriyyəsi real iqtisadiyyatdan daha sürətlə böyüdükdə borclar artır, lakin istehsal və rifah eyni sürətlə yüksəlmir.
Faiz istehsalın maya dəyərinə də əlavə olunur. Sahibkar kredit üzrə ödədiyi məbləği məhsulun qiymətində nəzərə almağa çalışır. Əlbəttə, bütün qiymət artımlarını faizlə izah etmək olmaz. Enerji, xammal, əməkhaqqı, vergi və logistika da maya dəyərinə təsir göstərir. Lakin yüksək faiz bu xərclərin üzərinə əlavə maliyyə yükü gətirir və istehsalçının rəqabət qabiliyyətini zəiflədir.
İnflyasiyanı azaltmaq üçün faizlərin yüksəldilməsi də mübahisəsiz həll deyil. Yüksək faiz tələbi müəyyən qədər zəiflədə bilər, lakin enerji bahalaşmasını, logistika problemini və məhsul çatışmazlığını aradan qaldırmır. Əksinə, istehsal və investisiyanı bahalaşdıraraq təklifin genişlənməsini çətinləşdirə bilər.
Bahalı pul dövlətlərin də yükünü artırır. Köhnə borcların müddəti bitdikcə onları daha yüksək faizli yeni borcla əvəz etmək lazım gəlir. Büdcədən təhsilə, səhiyyəyə və infrastruktura yönələ biləcək vəsaitin daha böyük hissəsi faiz ödənişlərinə sərf olunur. Dövlət əvvəlki borcun faizini ödəmək üçün yeni borc götürürsə, borc inkişaf vasitəsi olmaqdan çıxaraq özünü davam etdirən maliyyə yükünə çevrilir.
Şirkətlər üçün nəticə daha aydındır. Avadanlıq almaq, istehsalı genişləndirmək və yeni bazara çıxmaq bahalaşır. Xüsusilə gəliri uzun müddətdən sonra formalaşan sənaye, kənd təsərrüfatı və texnologiya layihələri yüksək faizdən daha çox zərər görür. Ticarət sürətli dövriyyə hesabına bahalı krediti müəyyən qədər ödəyə bilir, yeni zavod isə illər sonra gəlir gətirir. Buna görə faizli maliyyə çox vaxt istehsaldan daha sürətli qazanc gətirən fəaliyyətləri üstün mövqeyə çıxarır.
Azərbaycan bu dövrə bir çox ölkədən daha güclü maliyyə mövqeyi ilə daxil olur. 2026-cı il sentyabrın 1-nə ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 90,8 milyard dollara yaxınlaşıb, xarici dövlət borcu isə təxminən 4,6 milyard dollar olub. Böyük ehtiyatlarla müqayisədə aşağı xarici borc qlobal faiz artımının dövlət maliyyəsinə birbaşa təsirini məhdudlaşdırır. Lakin Azərbaycan bahalı pulun dolayı təsirlərindən kənarda deyil. Xaricdən alınan avadanlıq, texnologiya, dərman, ərzaq və istehsal komponentləri xarici şirkətlərin maliyyə, daşınma və sığorta xərcləri artdıqca bahalaşır. Bu xərc idxal qiymətləri vasitəsilə daxili bazara ötürülür. Mərkəzi Bank da 2026-cı il sentyabrın 23-də uçot dərəcəsini 6,5 faiz səviyyəsində saxlayarkən enerji və ərzaq qiymətlərinin, eləcə də xarici inflyasiyanın ölkəyə ötürülməsi riskini qeyd edib. Avqustda illik inflyasiya 5,7 faiz təşkil edib.
Daxili kreditlərin istiqaməti də mühüm məsələdir. 2026-cı il avqustun 1-nə iqtisadiyyata kredit qoyuluşları əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 12,9 faiz artıb. Yanvar-avqust aylarında ÜDM artımı 1,2 faiz, qeyri-neft-qaz iqtisadiyyatında artım isə 2,1 faiz olub. Bu göstəriciləri birbaşa müqayisə etmək düzgün deyil, lakin aradakı fərq kreditlərin hansı sahələrə yönəldildiyini araşdırmağı zəruri edir. Kredit əsasən istehlaka, ticarətə və daşınmaz əmlaka yönəlirsə, pul dövriyyəsi artır, amma iqtisadiyyatın istehsal gücü eyni sürətlə genişlənmir. Kredit həcmi böyüdüyü halda onun yaratdığı məhsul, ixrac və məhsuldar məşğulluq zəif qalırsa, borclanma inkişaf vasitəsindən daha çox cari istehlakın maliyyələşdirilməsinə xidmət edir.
Deməli, problem yalnız faizin yüksək və ya aşağı olması deyil. Maliyyə sistemi istehsalın maraqlarına uyğun qurulmalıdır. Sahibkarın bütün riski daşıdığı, maliyyə verənin isə nəticədən asılı olmayaraq təminatlı gəlir aldığı mexanizmin əvəzinə mənfəət və zərərin bölüşdürüldüyü tərəfdaşlıq formaları genişlənə bilər. Maliyyə verən layihənin nəticəsində pay sahibi olduqda onun marağı təkcə girova deyil, müəssisənin uğuruna bağlanır.
Faizsiz maliyyələşmə sadəcə faizin başqa adla əvəz edilməsi də olmamalıdır. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş əlavə ödəniş borcalanın nəticəsindən asılı deyilsə, mahiyyət etibarilə eyni yükü yarada bilər. Həqiqi alternativ riskin, gəlirin və məsuliyyətin tərəflər arasında bölüşdürülməsinə əsaslanmalıdır.
Strateji istehsal, ərzaq təhlükəsizliyi, texnologiya və ixrac layihələrinin maliyyələşməsi yalnız kommersiya kreditlərinə bağlanmamalıdır. İnkişaf fondları vasitəsilə faizsiz məqsədli maliyyə, layihədə pay iştirakı və mənfəətə şərik alətlər tətbiq edilə bilər. Lakin bu vəsaitlər ciddi ekspertiza, mərhələli ödəniş və nəticələrin daimi ölçülməsi ilə müşayiət olunmalıdır.
Pul siyasətində əsas meyar real iqtisadiyyat olmalıdır. Dövriyyəyə daxil olan vəsait istehsal və xidmət həcmini artırırsa, yeni yaradılan məhsul həmin pulun iqtisadi qarşılığını formalaşdırır. Pul istehsal artımı olmadan yalnız istehlakı və aktiv qiymətlərini yüksəldirsə, inflyasiya riski yaranır. Buna görə milli maliyyə imkanlarından istifadə qiymət sabitliyi, istehsal gücü və real tələb nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.
Azərbaycanın böyük maliyyə ehtiyatları bu baxımdan mühüm imkan yaradır. Ölkə strateji layihələri maliyyələşdirmək üçün hər dəfə xarici və ya bahalı kommersiya borcundan asılı olmaq məcburiyyətində deyil. Ancaq ehtiyatın mövcudluğu özlüyündə inkişaf yaratmır. Vəsait məhsul, ixrac, texnologiya və daimi iş yeri yaradan layihələrə yönəlməlidir.
Bunun üçün dörd istiqamət vacibdir. Uzunmüddətli istehsal layihələri üzrə mənfəət və zərərin bölüşdürüldüyü tərəfdaşlıq fondları yaradılmalıdır. Faizsiz məqsədli maliyyə yalnız real istehsal və ixrac potensialı yaradan layihələrə verilməlidir. Dövlət dəstəyi ölçülə bilən nəticələrə bağlanmalıdır. Sahibkarın maliyyəyə çıxışı bank krediti ilə məhdudlaşmamalı, səhmdar maliyyələşməsi, investisiya fondları və layihədə pay iştirakına əsaslanan alətlər genişləndirilməlidir.
Bahalı pul dövrü borca əsaslanan iqtisadi modelin zəif tərəflərini üzə çıxarır. Əsas problem pulun qiymətinin yüksəlməsi ilə bitmir. Pulun real istehsaldan ayrılaraq özü-özlüyündə qazanc vasitəsinə çevrilməsi daha dərin məsələdir. Sağlam iqtisadiyyatda maliyyə sistemi istehsalın üzərində hakimiyyət qurmamalı, əməyə, məhsula və insanların ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət etməlidir.
Azərbaycanın maliyyə mövqeyi ölkəyə seçim imkanı verir. Bu imkan istehsalyönümlü, faiz yükünü azaldan və tərəfdaşlıq əsasında maliyyələşməni genişləndirən siyasətlə tamamlanarsa, qlobal maliyyə gərginliyi yeni inkişaf modelinə keçid üçün fürsətə çevrilə bilər. Bahalı pul dövrünün əsas dərsi çox borc ala bilmək deyil, iqtisadi inkişafı borc və faizdən asılı vəziyyətə salmadan mövcud resursları real istehsala və ictimai rifaha yönəltməkdir.
17:45 05.10.2026
Oxunuş sayı: 56
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri
