Amerikalılar borclarına qarşılıq orduya cəlb ediləcək
2026-cı ilin avqustun 30-da İsrailin “The Jerusalem Post” qəzetində dərc olunan rəy məqaləsi beynəlxalq ictimaiyyətdə, xüsusən ABŞ və İranda kəskin reaksiyalara səbəb oldu. Kanadalı keçmiş hərbi zabit, geosiyasi təhlükəsizlik strateqi AJ Jaffın qələmə aldığı “İranla müharibə hava zərbələri ilə qazanılmayacaq, bəs geri nə qalıb?” başlıqlı yazıda ABŞ-nin İranla davam edən (və ya ehtimal olunan genişlənməli) münaqişədə quru əməliyyatları üçün kifayət qədər əsgər tapmaq problemi müzakirə olunur. Jaff üç “kreativ” yol təklif edir: İranın etnik azlıqlarının müstəqilliyinin ABŞ Konqresi tərəfindən tanınması, Çinlə İran nefti üzərində razılaşma və ən çox diqqət çəkən – gənc amerikalıların təhsil kreditləri, kredit kartı borcları və digər istehlak borclarının silinməsi müqabilində orduda xidmətə cəlb edilməsi.
Bu təklif rəsmi siyasət deyil – sadəcə rəy məqaləsidir və qəzet də müəllifin şəxsi fikirlərini əks etdirdiyini qeyd edir. Lakin məqalənin dili, rəqəmləri və məntiqi o qədər birbaşa və “səmərəli” görünür ki, bir çoxları bunu gənclərin maliyyə çətinliklərindən istifadə edərək onları “top yemi”nə çevirmək cəhdi kimi qiymətləndirib.
Jaff yazır ki, hava zərbələri İranın hərbi potensialını tam dağıtmayıb, institut problemini həll etməyib və danışıqlar üçün şərait yaratmayıb. Quru kampaniyası üçün isə rəqəmlər “işləmir”: İranın 31 əyalət komandanlığına və “Mozaik Müdafiə Doktrinası”na qarşı uğurlu əməliyyat üçün 750 minlə 1,5 milyon arasında amerikalı əsgər lazım ola bilər. Hazırkı aktiv ABŞ Ordusu isə təxminən 452 mindir.
Klassik conscription (məcburi çağırış) siyasi cəhətdən mümkün görünmür, çünki Amerika ictimaiyyəti bu müharibəni (xüsusən İsrailin Qəzza əməliyyatları ilə əlaqələndiriləndə) dəstəkləmir. Həll yolu kimi Jaff “borc bağışlama proqramı” ilə könüllü cəlbətməni irəli sürür:
- 18-34 yaş arası orta amerikalı ipoteka olmayan borclar üzrə (təhsil krediti, kredit kartı, avtomobil krediti, şəxsi kreditlər) 40 mindən çox dollar, bəzi təxminlərə görə isə 100 minə qədər borc daşıyır.
- Federal proqram 24 və ya 36 aylıq xidmətdən sonra bu borcları tam siləcək, eyni zamanda GI Bill (veteranlar üçün təhsil güzəştləri) genişləndiriləcək.
- “Bu, Pentagonun ehtiyac duyduğu cohort-dur. Borclu 20-30 yaşlı amerikalıların iqtisadiyyatı Pentagon və Tramp administrasiyası üçün ən səmərəli çevirmə mexanizmidir.”
Jaff tarixi paralellər gətirir: II Dünya Müharibəsində GI Bill, Vyetnamda kollec təxirəsalmaları, 11 Sentyabrdan sonrakı müharibələrdə imza bonusları və vətəndaşlıq yolları. “İran müharibəsi borc güzəştinə ehtiyac duyacaq. Dövlətlər ehtiyac duyduqları əsgərləri əhalinin üzərində işləyən stimullarla yaradırlar.” O, mənəvi narahatlığı da etiraf edir: “Mənəvi oxuma rahat deyil.”
Digər iki təklif – Konqresin İran Kürdüstanı, Əhvaz və Bəlucistanın müstəqilliyini tanıması (İranın əhalisinin təxminən 50%-ni təşkil edən azlıqları “açmaq”) və Çinlə İran nefti üzərində razılaşma (Tayvan məsələsi qarşılığında) – daha az diqqət çəkib. Əsas qalmaqal borc hissəsindən qaynaqlanıb.
Təklif dərhal sosial media və media məkanında partladı. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Baqaei amerikalılara birbaşa müraciət edib: “Amerikalılar, özünüzə bir sual verin: Niyə oğullarınız və qızlarınız İsrailin davamını və genişlənməsini istədiyi bir müharibədə döyüşüb ölmək müqabilində borc bağışlanmasına təklif edilməlidir? ... Həyatlarınız. Vergiləriniz. Başqasının müharibəsi. Heç kimin sizi heç vaxt seçmədiyiniz müharibənin top yeminə və hesabına çevirməsinə imkan verməyin. Uşaqlarınızı qanunsuz ‘seçim müharibəsi’ üçün muzdluya çevirməsinə imkan verməyin.”
ABŞ-də də kəskin reaksiyalar olub. Keçmiş konqresmen Matt Gaetz kimi şəxslər və şərhçilər (o cümlədən Glenn Greenwald) bunu gənclərin borc yükündən istifadə edərək onları “İsrail üçün döyüşməyə” cəlb etmək cəhdi kimi qiymətləndirib. Bir çoxları “cannon fodder” (top yemi) ifadəsini işlədib, təklifi iqtisadi ümidsizliyin silahlandırılması kimi görüb.
Tənqidçilər əsasən aşağıdakı nöqtələrə toxunur:
- İstismar: Gənclərin artıq yüksək olan təhsil və istehlak borcları (ABŞ-də tələbə krediti böhranı onilliklərdir müzakirə olunur) onları “könüllü” kimi göstərməklə əslində məcburiyyət altına salır.
- Demokratiya və razılıq: Müharibəyə ictimai dəstək aşağıdır (bəzi sorğularda quru qoşun göndərməyə qarşı 70%-dən çox etiraz), ona görə də stimullarla “istehsal” etmək demokratik legitimliyi pozur.
- Tarixi paralellər: Bəziləri bunu keçmişdə yoxsul və ya azlıq qruplarının daha çox orduya cəlb edilməsi ilə müqayisə edir.
- Praktiklik: 750 min-1,5 milyon əsgərin cəlb edilməsi, təlimi və saxlanması nəinki böyük xərc, həm də uzun müddət tələb edir; İran kimi böyük, dağlıq və “mozaik” müdafiəyə malik ölkədə quru işğalı tarixən çox baha başa gəlib (İraq və Əfqanıstan təcrübələri).
Müdafiə tərəfdarları (və ya neytral analitiklərdən bəziləri) isə qeyd edir ki, ordular həmişə stimullarla işləyib – maaş, təhsil, vətəndaşlıq, pensiya və s. Borc silinməsi sadəcə müasir Amerika reallığına uyğunlaşdırılmış versiyadır. Jaffın özü də bunu “dövlətin həmişə etdiyi iş” kimi təqdim edir.
2026-cı ildə ABŞ-İran gərginliyi (və ya açıq münaqişə mərhələsi) kontekstində bu yazı ortaya çıxıb. Jaffın digər yazılarında da hava zərbələrinin kifayət etmədiyi, İranın institutlarının möhkəm qaldığı, Hormuz boğazının əhəmiyyəti və s. mövzular təkrarlanır. “Jerusalem Post” isə İsrail mətbuatı kimi tez-tez İran təhlükəsi və ABŞ-İsrail əməkdaşlığı mövzularını önə çəkir.
ABŞ-də tələbə krediti problemi realdır. Milyonlarla gənc yüksək borcla bitirir, ev almaq, ailə qurmaq və ya karyera qurmaq çətinləşir. Kredit kartı borcları da yüksəkdir. Bu fonda “xidmət et, borcsuz ol” təklifi bəziləri üçün cazibədar görünə bilər – xüsusən iqtisadi çətinlik içində olanlar üçün. Lakin tənqidçilər deyir ki, bu, struktur problemləri (təhsil xərclərinin yüksəkliyi, əmək haqqı stagnasiyası, mənzil böhranı) həll etmək əvəzinə, onları hərbi mobilizasiya alətinə çevirir.
Eyni zamanda, belə proqramların keçmiş nümunələri var: veteranlara verilən güzəştlər, bəzi ölkələrdə hərbi xidmət müqabilində təhsil və ya borc silinməsi. Lakin miqyas və birbaşa “müharibəyə cəlb etmək” konteksti onu fərqləndirir.
Bu təklif rəsmi siyasətə çevrilməyib və çevrilməsi də ehtimal olunmur – siyasi, mənəvi və praktik maneələr böyükdür. Lakin o, bir neçə dərin məsələni üzə çıxarıb:
- Müasir müharibələrdə “könüllü ordu” modelinin sərhədləri haradadır?
- İqtisadi ümidsizlik milli təhlükəsizlik alətinə çevrilə bilərmi?
- Böyük güc rəqabəti (ABŞ-İran-Çin-İsrail) kontekstində gənclərin həyatı necə “hesablanır”?
- Borc böhranı həll olunmasa, gələcəkdə oxşar “stimullar” daha da genişlənə bilərmi?
AJ Jaffın yazısı “kreativ ideyalar” axtarışına cavab kimi təqdim olunub. O, mənəvi diskomfortunu etiraf etsə də, “dövlətlər ehtiyac duyduqları əsgərləri yaradır” məntiqi ilə davam edir. Tənqidçilər isə bunu gənclərin maliyyə zəifliyindən istifadə edərək onları “başqasının müharibəsinə” göndərmək cəhdi kimi görür.
Mövzu yalnız bir rəy məqaləsindən ibarət deyil – o, müasir geopolitikanın, iqtisadi bərabərsizliyin və hərbi mobilizasiyanın kəsişməsində duran narahatlıqları əks etdirir. İctimai müzakirə davam edir: bəziləri bunu realistik təhlil, digərləri isə təhlükəli precedent hesab edir. Hər halda, “borc silinməsi müqabilində xidmət” ideyası artıq gündəmə gəlib və unudulması çətin olacaq.
Nigar Xəlilli
17:00 08.09.2026
Oxunuş sayı: 51
