Yeraltı xəzinənin açarı: Neft necə çıxarılır?
Dünyanın ən dəyərli resurslarından biri olan neft, minlərlə metr dərinlikdə, süxurların arasında gizlənmiş “qara qızıl”dır. Onu yer üzünə çıxarmaq isə sadəcə quyu qazmaqdan ibarət deyil. Bu, elmi, mühəndisliyi və bəzən hətta əsl sənətə çevrilən mürəkkəb bir prosesdir. Gəlin, neftin yeraltından səthə qədər olan heyrətamiz səyahətinə birlikdə nəzər salaq.
Ən qədim üsuldan müasir texnologiyaya
Neft çıxarılmasının tarixi çox qədimdir. Azərbaycanda hələ orta əsrlərdə nefti dayaz quyulardan və ya şaxtalardan əl ilə çıxarırdılar. XIX əsrdə isə Bakı mədənlərində dünyanın ilk sənaye miqyaslı neft hasilatı başladı. 1876-cı ildə dərinlik nasosu üsulu məhz Bakıda tətbiq olundu və bu, neft sənayesinin inkişafında mühüm mərhələ oldu.
Hazırda isə əsas üç klassik üsuldan istifadə olunur:
1. Fontan üsulu Ən təbii və sərfəli üsuldur. Layın təzyiqi o qədər yüksək olur ki, neft öz-özünə, sanki fəvvarə kimi yer üzünə fışqırır. Bu təzyiqi əsasən neftin tərkibindəki qaz və lay suları yaradır. Bəzən quyu ağzında təzyiq 50-100 atmosferə çatır. Fontan vuran quyuların mənzərəsi həqiqətən də unudulmazdır — qara-qızılı neft göyə doğru qalxır. Lakin bu “şənlik” sonsuz deyil. Təzyiq düşəndə fontan dayanır.
1. Kompressor (qazlift və ya erlift) üsulu Fontan dayandıqdan sonra növbə bu üsula gəlir. Quyuya sıxılmış qaz və ya hava vurulur. Bu, mayeni “qaldırır” və neftin səthə çıxmasına kömək edir. Qazlift üsulu xüsusilə dərin və yüksək debitli quyularda effektivdir.
1. Dərinlik nasosu üsulu Ən geniş yayılmış üsuldur. Quyuya xüsusi nasos endirilir. Nasos mayeni yuxarı qaldırır. Ştanqlı və ştanqsız nasoslar mövcuddur. Bu üsul az debitli quyularda iqtisadi cəhətdən çox əlverişlidir.
Daha çox neft çıxarmaq üçün: Birinci, ikinci və üçüncü mərhələlər
Müasir neft sənayesində hasilat üç mərhələyə bölünür:
• Birinci mərhələ (Primary recovery) — təbii təzyiq və sadə nasoslarla neftin çıxarılması. Adətən yataqdakı neftin yalnız 10-30%-i bu mərhələdə alınır.
• İkinci mərhələ (Secondary recovery) — lay təzyiqini saxlamaq üçün su və ya qaz vurulur (waterflooding və ya gas injection). Bu, əlavə 20-40% neft çıxarmağa imkan verir.
• Üçüncü mərhələ (Tertiary / Enhanced Oil Recovery – EOR) — ən mürəkkəb və bahalı mərhələdir. Burada neftin öz xassələrini dəyişmək üçün termal (buxar vurma), kimyəvi (polimer və surfaktantlar) və ya qaz (CO₂) üsullarından istifadə olunur. Bəzən hətta layın içində neftin bir hissəsini yandıraraq qalanını hərəkətə gətirirlər.
Bu mərhələlər sayəsində yataqdan çıxarılan neftin ümumi miqdarı 50-70%-ə qədər çata bilir.
Maraqlı faktlar
• Dünyanın ən dərin neft quyularından bəziləri 10-12 km dərinliyə çatır.
• Dənizdə (offshore) neft çıxarmaq üçün nəhəng platformalar tikilir. Bəzi platformalar şəhər ölçüsündə olur və yüzlərlə insanın yaşadığı “üzən şəhərlər”dir.
• Hidravlik yarılma (fracking) üsulu ilə sıx süxurlardan neft və qaz çıxarılır. Bu üsul son onilliklərdə neft hasilatını köklü şəkildə dəyişdi.
• Azərbaycanda Xəzər dənizindəki platformalar dünyanın ən mürəkkəb dəniz neft layihələrindən hesab olunur.
Gələcəyə baxış
Bu gün neft çıxarma texnologiyaları getdikcə daha ağıllı və ekoloji cəhətdən təmiz olur. Rəqəmsal sensorlar, süni intellekt və uzaqdan idarəetmə sistemləri quyuların işini real vaxtda izləyir və optimallaşdırır. Eyni zamanda, karbon emissiyalarını azaltmaq üçün CO₂-nin yenidən laya vurulması kimi “yaşıl” texnologiyalar da inkişaf edir.
Neft çıxarma prosesi sadəcə texniki əməliyyat deyil. Bu, insan zəkasının yeraltı sərvətləri necə mənimsədiyinin canlı nümunəsidir. Hər bir quyu — minlərlə metr dərinlikdə gizlənmiş enerjini səthə çıxaran bir pəncərədir.
20:00 29.08.2026
Oxunuş sayı: 49
